جیهادیسم، بونیاد یا کاولکارى؟ ن.محمدمحق(توێژەرى ئەفغانى بوارى ئیسلامى سیاسى) ...و.ئیسماعیل هەورامى - بەشى دووەم وکۆتایى
بۆنموون
ە حەماسى فەلە ستینى کە باڵی ئیخوان المسلمینە ئەولەویەتى کارەکانى جەخت کردنەوە یە لە سە رئیسرائیل و بە رنگاربونەوەى و هەوڵى داوە خۆى لە و کێشە لۆکاڵیانە دە رباز بکات کە باڵی ترى ئیخوان لە وڵاتانى تردا لە گە ڵ حکومە تە کانیان دا هەیانە.وەک ئیخوانى عێراقى و سورى و میسرى وکویت و الجەزایرو. جیهادیسمى نێودە وڵەتى هەوڵى داوە وا خۆنیشانى جیهان بدات کە نوێنەرى موسڵمانانى جیهانە، لە روى عەمەلیە وە تارادە یکى زۆرتوانیویە تى جۆرە کۆنتاکتێک بدۆزێتەوە لە نێوان لایە نگران و ئەندامە کانیداوتەنانەت ئە وانە ش کە دژیانن کە چیتر نە بنەربە ست لە بەردە م کارو چالاکییە کانیان دا.
لە پێناوبە رجە ستەکردنى ئامانجەکانیان ژمارەیک لە ئەندامە دیارو چالاکەکانیان لەئاسیاتائەفریقاوخاوەرمیانە وباشوورى ئەفریقاخراونەتەحاڵەتى ئامادە باشییەوە.شوێنى چالاکییە کانى ئە م رێکخراوە سنوردارنیین و لەمۆسکۆیان واشنتن یان حەرەمەینى شە ریفەین بە لایانە وە گرنگ نییە و چون یە کە، تەقینە وە یک لە مادرید یان لەندە ن هە مان حوکمى هە یە کە لە ئە فغانستان و عێراق وهەرشوێنێکیترى ئە م جیهانەدا دە کرێت، رفاندنى فرۆکە یک لە تایلەندهەمان بایەخى تەقاندنەوەى کە شتیک لەکەناراویەکانى یەمەن یان بالەخانەیک لەتانزانیاهەیە.جیهان بووەتە مە یدانى ململانى ئە م ئایدۆلۆژیایەکە بەرانبە ربە نەیارە کانیان رایان گە یاندووە.دوژمن لە لاى ئە م بزوتنەوەیە تەنها بە وهێزە ناوترێت کە هێرش بکاتە سە رسە رزە وى موسڵمانان.بەڵکوووهە رهێزێک و لایە نێک کە دژى بە رژە وە ندییە کانی ئە مان بێت وە ک دوژمن ئەژماردەکرێت و دە کرێت روبە روى ببیتە وە.وە ک چۆن هەندێک جارهاوڵاتیانى بێلایە ن بە تاوانى بێلایە نیان وەک سە ربازێکى پیادە ى بە رانبە رەکان ئە ژماردە کرێت و دە کوژرێت، وەک روداوەکانى ساڵانى نەوەدى سەدەى پێشوووى لە ئە لجەزایر، بە پى ئامارە کان 200هەزارنەفە ربونە قوربانى.یەکێک لە تایبەت مە ندییە کانى جیهادیسم بێئاگا بونیانە لە مێژووشێوازى تێروانینیان بۆرابردوداهاتوبە رهەم دە هێنێت.ئە م بزوتنە وە یە باوە رى بە وچاکسازى و نوێگە ریانە نییەکە لە سەدە ى نۆزدە یە مى میلادى هاتە ئاراوە.لە م سۆنگە یە وە نەسەیدجەمال ومحمدعبدە ونەخیرالدین تونسى وعلال فاسى خاوەنى هیچ جۆرە ئیعتیبارێک نیین.چالاکییە فکرى وکولتوریەکانى کە سانێک وەک اقبال لاهورى ومالک بن نبى الجزایرى و هەندێکیترى لە بیرمە ندان تەنها بە هەدە ردانى کات بووە و هیچیتر.تابگات بە هەوڵ و تێکۆشانانە ى کە لە ماوە ى یەک سەدە دایە لە ئیران و تورکیا ومێرو مالزى و هەندێک لە وڵاتانى تردا ئە نجام دەدرێت.بەئامانجى دروست کردنى دە وڵەتێکى مۆدێرن و سە ردە میانە.
لە روانگە ى ئە م ئایدۆلۆژیاوە رابردوجێگاى باوە رنییە، ئە و زانست و هونە رانە ى کە بونە هۆى دروست بونى شارستانیە تى ئیسلامى، لە لاى ئە م ئایدۆلۆژیاوە بایە خێکى ئە وتۆیان نییە تائاستى بێماناى و فە رامۆش کردن، چونکە ئاماژە یکن بۆبونى چەندین فیرقە و لایە نى جیاواز، کە مەحرومن وگومان لە پاکییان دە کرێت.تەنها ئە و بە شانە ى لە علومى ئینسانى کە یە کانگیرە لە گە ڵ بەهاکانى ئە م ئایدۆلۆژیەداباوەرپێکراون.
داهاتوو لە دوتۆى ئە م ئایدۆلۆژیایە دا شانسێکى باشترى لە رابردو نییە، بۆئە وە کە هێزو تواناى سە ربازانى ئە م ئایدۆلۆژیایە بە زایە نەروات ولە ئامانجە سە رەکییە کە یان دورنەکە ونەوە، هیچ بایەخێک تەنانەت لە ئاستى سە رکردایە تییە کە یان دابە وزانستانە نادرێََََََت کە دە بنە هۆى بە رهەم هێنانى کۆمەڵگە یکى مۆدێرن و گشەکردو لە بوارى بیروکراسیدا.
شە ش ساڵ لە حکومە ت کردنى تاڵیبان لە ئە فغانستان کە یە کێک بولە هاوپە یمانانى ئە م بزوتنەوەیە، نمونەیک بو لە تێروانینى ئە مان بۆداهاتوو.تەواوى هەوڵەکانى ئە م بزوتنە وە یە زیاتر رە هەندێکى سلبى لە خۆدەگرێت تائیجابى، بە ومانایە ى کە تەواوى هەوڵى خۆى خستووە تە گە رلە پێََََناووێران کردن و لە نا و بردنى بە رانبە رەکانى، بە بێ لە بە رچاوگرتنى ئە و سبە یەى کە بە بێ ئە وان بونیادى دە نێت ودەرهاویشتەچاوەڕوان کراوەکانى.
تینوى وێران کردن و کوشتن تەنها دوژمنانى ئە م بزوتنەوەیە ناگرێتەوە، بەڵکولە دروست کردنى پشێوى، وەک ئە زمووونى تاڵیبان لە پێناوکوشتنى پۆلیس وسوپادا، تائاستى لە ناوبردنى ئاسە وارە مێژوویەکان، وەک موجەسەمەکانى بودالەبامیان.ئەزمووونى شاخەکانى ترى ئە م بزوتنە وە یە لە وڵاتانى لیبى و مالى و وێران کردنى زیارەتگاکانى سۆفییەکان وئاگرتێبەردانى هەندێک لە شوێنەوارە مێژوییەکان، هەروەک هەنوکە هەوڵى ئە م بزوتنەوە یە لە مێربۆلە ناوبردنى ئەهرامەکانى مێروابولهول وبەجێماوەکانى فراعینە.
جیهادیسم شە پۆلێک لە توندوتیژى و کاولکارى بە رهەم هێناوە، ئە مە ش تەنها هۆکارێک لە پشتییەوە نیین.کەدەکرێت ئاماژە بە هۆکارێکى زۆرکاریگە ربکرێت کە تاهەنوکە ئە م بزوتنەوانە نەیان توانیوەئەندێشەیکى بونیادنەرانە بە رهەم بهێنن.
سەرچاوە:bbc
ئهو بابهتانهی له کوردستان نێت دا بڵاودهکرێنهوه، بیروبۆچوونی خاوهنهکانیانه، کوردستان نێت لێی بهرپرسیار نییه.