جیهادیسم، بونیاد یا کاولکارى؟ ...ن.محمدمحق(توێژەرى ئەفغانى بوارى ئیسلامى سیاسى) و.ئیسماعیل هەورامى
بەشى یەکەم
توێژینەوەى فەنى و تیۆرى زۆرگرنگ لەکۆندا، لە سە رەتاى سەدەکانى بە رجە ستەبوونى شارستانییەتى ئیسلامى، لەسەرجیهادبونیان هەبووە تارون بکرێتەوەکە ئایاجیهادلە قامووسى دینیداتەنهابە ماناى شۆرشى چەکدارى یان بە ماناى شێوازێک لە شێوازەکانى هەوڵدان کەرەهەندى باگنى وزاهیرى زۆرلە خۆدەگرێت.بەڵام ئایا جیهاد، بە ماناى شۆڕشى چەکدارى، بەرگرى کردنێکى مەشروع لە خۆت یابە ماناى شکست پێهینانى و شۆرشێکى پیرۆز لە پێناوشکست پێهێنانى لایەنگران و پە یرە وانى دینێکى تردا، یان جیهادبە ماناى(حسن لژاتە)ى یان ((قبیح لژاتە وحسن لعبرە )) .
ئامانجمان لە نوسینى ئە م بابە تەزیاتر جەخت کردنەوەیە لە سە رئە وەى کە ئایاجیهادیسم دە یە وێت موسڵمانان گیرۆدەى کام چارە نووسى نادیاربکات.باشترلە پێناورێگەکرتن لە بە هەڵە تێگەشتن و تێکەڵکردنى لەگەڵ مانا و مەفهوى رەهاى ((جیهادیسم))رونى بکە ینەوە، ئەمرۆجیهادیسم بە ئایدۆلۆژیاییک دە وترێت کە :
-لەبنەماداجیهادبەماناى شۆرشێکى چەکدارى دە زانێت .
-بەهەمان ماناوە و یەکێکە لە گرنترین روکنەکانى ئیسلام وتائاستى دەرەجەیک دواى یەکتاپەرستى
-هەرهەولێکیترلەوێنەى چالاکى زانستى، خدەماتى کۆمەڵایەتى، چالاکى سیاسى، چاکسازى کولتورى و...لە بارودۆخى هەنووکە داباشترنیین لە شورشى چەکدارى،
-ئە م شێوازە تاکە رێگە چارە ى موسڵمانانە بۆدە ربازبوون لە ئاریشەکانیان،
-لە م بارە وە جیهادى مە شروع بە پێویست نازانێت وهێرش بردن بە شێکى گرنگە لە جیهاد
-لەم بارە یە وە کوشتنى هاوڵاتیانى سڤیل ئەگە رپێویست بکات بە مە شروع دە زانێت.
ئەم ئایدۆلۆجیایە ریشەى لە هەندێ سە رچاوە ى سنەتى ئێمەدا هەیەبە باوەرى توێژەران، دروست بونى دە گە رێتە وە بۆکتێبە بە ناودە نگە کە ى سیدقگب بەناونیشانى(معالم فى الگریق) کە لە دە یە ى شەستى سەدە ى بیستەم دا نوسراوە.
دواتر، هەندێک لەولاوە مەزهەبیانەى کە پە یوەندیان بە بزوتنە وەکانى ئیخوان المسلمینەوە هەبوو، بەالهام وە رگرتن لە م کتێبە گروپێکى نوێیان دامەزراند بە ناوى ((الجهادالاسلامى)).
ئە وتۆوە ى کە سە یدقگب وەشاندبووى بە نوسینى کتێبى((الواجب المکتوم))بە دە ستى عبدالسلام فرج، یەکێک لە تیوریستەکانى جیهادى ئیسلامى و یە کێک لە نزیکە کانى ئە یمە ن الڤواهرى چرۆى کرد.ئەگە رچى ناوى الجیهادتایبەت بووو بە م رێکخراوەوە لە هەمان کات دا دوجوڵانەوە ى تر بونیان هەبووو کە لە کتێبى (معالم فى الگریق) ئاماژەى بۆکراوە و دە یانگە ینێتە یەک،
لە ئاودێرى و پە رە پێدانى ئە م ئەندێشە یە دا بە ردە وام بووون، یەکێکیان((جماعە المسلمین)کە بە ناوى(التکفیروالهجرە)ناویان دە رکردبوو، گروپێکى تریش بە ناوى(الجماعەالاسلامیە)کە سەر کردە یکى نابینا بە ناوى شێخ عمرعبدالرحمان.رابە رایە تى دە کردن و بە هۆى ریزپە رى لە توندوتیژیدا بە ناوبانگ بووو.
جیهادى ئە فغانستان لە بەرانبە رسۆڤیەتى پێشودا، لە سە رەتاوە هیچ پە یوەندیکى بە م ئایدۆلۆژیاوە نەبوو.لەروى فکریە وە زیاتر بارگاوى بوبوبە ئایدیاکانى ئیخوانى مێرییەوە، جەماعەتى ئیسلامى پاکستان وهەندێک لە بیرمەندى ئایدۆلۆجیستى ئێرانى وەک على شریعتى ومرتچى مگهرى.
بە شێکى زۆرى رابە رە سیاسییە کانى موجاهیدەکان ئاشنا بوون بە ئەندێشەکانى سیدقگب .زۆرترکتێبى(عەدالەتى کۆمەڵایەتى)لە ئیسلام دا هەندێکیتر لە بە رهەمە کانى لە و سە ردە مانە دا کە ئە ندێشە ى چە پ باڵا دە ست بووبووە جى سە رنجى گە نج و لاوە کانى ئە وە سە ردە مە.
جیهادى ئەفغانستان کە هێشتا چوارچێوە یکى ئایدۆلۆجى بۆ خۆى رە نگ رێژنەکردبوو، گروپ گە لێکى جۆراوجۆربە تێروانینى فکرى جیاوازە وە دە بونە ئە ندامى ئە م رێکخراوە.تەنها خاڵى کۆکە رە وە یان ئە وە بوبێِت شۆرش دژى داگیرکە رانى سۆڤیەت و لایە نگرانیان، بە ردە وام بووونى شە ڕ، بە لێزمە عەرەبە کان بەرە وە پاکستان بە رێَََََََََکە وتن بۆبە شدارى کردن لە بە رە کانى شە ردا.
ناودارترین روخسارێک کە بکرێت ئاماژەى پێبکرێت دکتۆرعبداللە عزام بوو، فەقیکى متخێێ وئەندامى ئیخوان المسلمین بو، کە زۆر جارلە کۆرو کۆبونە وە کان دا ئاماژە ى بۆ کردوووە کە وتووە تە ژێر کاریگە رى چوار کارە کتەر:ابن تیمیە لە عەقیدەدا، ابن القیم لە بوارى رۆحید، نووى لە فیقهدا وسیدقگب لە پرسە فکریەکان.
سەرچاوە:bbc
ئهو بابهتانهی له کوردستان نێت دا بڵاودهکرێنهوه، بیروبۆچوونی خاوهنهکانیانه، کوردستان نێت لێی بهرپرسیار نییه.