بەناوی خوای بەخشندەی میهرەبان
بەڕێز / سەرۆکی پەرلەمان!
سەبارەت بە پڕۆژەیاسای بودجەی ٢٠١٣ی هەرێمی کوردستان، دیارە ئەمساڵ زووتر لەساڵانی پێشوو بودجەکە گەیشتۆتە پەرلەمان و وردەکاری و پاشکۆی زیاتری لەگەڵدایەو لەرووی هونەرییەوە باشترە، لەو رووەوە دەستخۆشی لە حکومەت دەکەین، لیژنەی دارایی و کاروباری ئابووری و لیژنەهەمیشەییەکانی پەرلەمان زۆر سەرنج و تێبینی گرنگیان خستۆتەڕوو و دەستنیشانی گەلێك لە خەلەل و کەم و کوڕیەکانی بودجەیان کردووەو زۆر پێشنیاری باشیشیان خستۆتە روو، دەستخۆشیان لێ دەکەم .
بەپێی راپۆرتی وەزارەتی دارایی و ئابووری بۆ پڕۆژە یاسای بودجەی هەرێم بۆ ساڵی (٢٠١٣) ڕێژەی (٩٦%)ی سەرچاوەی داهاتی بودجەی هەرێمی کوردستان لەلایەن حکومەتی ئیتیحادییەوە دابین دەکرێت، دیارە ڕێژەی زۆرینەشی لەداهاتی نەوتە، بۆیە هەموو ساڵێك بودجە لەسەریەک شێوازی سیاسەتی ئابووری دەڕوات .
لاسەنگی و ناهاوسەنگی لە بودجەدا:
گەرچی بودجە بەخەمڵاندن و پێشبینیکردنی داهات و خەرجیەکان دەبێت، بەڵام لە هەمانکاتدا پێویستە پشت ببەستێت بەداتاو زانیاری مێژوویی و زانستی و واقیعی وەک رەنگدانەوەی فەلسەفەو چالاکی داهاتووی حکومەت و وڵات، ڕێژەی بودجەی بەکاربردن (٦٨، ٥٢%) بەرامبەر (٣١، ٤٨%) بۆ بواری وەبەرهێنان، ناهاوسەنگی پێوە دیارە، پێویستە هاوسەنگی بەلانی کەمەوە ڕێژەیی بێت، ئیتر پاساوەکان هەرچی بن بۆ بەرزی ڕێژەی تەشغیلی بەرامبەر ڕێژەی پڕۆژەکان .
سەرنج و پێشنیارەکان :
١- گەرچی بەپێی یاسای بودجەی (٢٠١٢) پێویست بوو سەرۆکی دیوانی چاودێری دارایی دابمەزرێت و دەستەی نەزاهەش تەشکیل بکرێت لەماوەی سێ مانگی دوای پەسندکردنی یاساکەو یاسای بودجەی حیزبەکانیش لەپەرلەمان دەربچێت، ئەمانەش ئەرکی پەرلەمان بوون کە نەکرا، بۆیە بەپێویستی دەزانم لە زووترین کاتدا ئەوانە جێبەجێبکرێن .
٢- پەلەکردن لە پێکهێنانی ئەنجومەنی راژەی گشتی بەپێی یاسای ژمارە (٧)ی ساڵی (٢٠١١) .
٣- گەیشتنی راپۆرتی دیوانی چاودێری دارایی بە پەرلەمان و ئەندامانی پەرلەمان گرنگیەکی زۆری هەیە، کە تاوەکو ئیستا ئەمە جێبەجێنەکراوە، گەرچی ئەوان راپۆرتی خۆیان دەنێرن بەڵام ناگاتە دەست ئەندامان و لیژنە هەمیشەییەکان، تەنانەت بەپێی بڕگەی دووەم لە ماددەی سی و چوارەم لەیاسای بودجەی (٢٠١٢) راپۆرتی بەدواداچوونی وەرزیی یان هەر چوار مانگ جارێک لەلایەن وەزارەتی پلاندانانەوە دەدرێتە پەرلەمان، بەپێی وەڵامدانەوەی پرسیارێکمان بۆ بەڕێز وەزیری پلاندانان سەبارەت بەم بابەتە، بەڕێزیان دەڵێن لە (٢٠١٢)دا چوار راپۆرتیان ناردووە بۆ پەرلەمان، بەڵام ئەندامان و لیژنەکان نەیان بینیون، هەربەپێی ماددەی (٢٥)ی یاسای بودجەی (٢٠١٢)، حکومەت پەرلەمان لە هەر گۆڕانێک ئاگادار دەکاتەوە کەلە بودجەی هەرێم روو دەدات بەمەبەستی پەسندکردنی، بەڵام ئایا دامەزراندنی (٢٠٠٠) پلەی وەزیفی تر بەبێ گەڕانەو بۆ پەرلەمان چۆن ئەنجام درا؟
٤- زۆر لەماددەکانی یاسای بودجەی (٢٠١٢) و راسپاردەکانی جێبەجێنەکراون کە هاوپێچی یاساکە کراون و بەپێی ماددەی (٤٢) لەیاسای ناوبراو دەبێ حکومەت کاریان لەسەر بکات، بۆیە من داوا دەکەم ئەمساڵ جێبەجێبکرێن و بەماددەی یاسایی لە یاساکەدا جێیان بۆ بکرێتەوە، وەك :
پێدانی ئەولەویەت بە وەزارەتەکانی تەندروستی و کشتوکاڵ و ئاودێری .
دابینکردنی چارەسەری پێویست بۆ بەرکەوتوانی چەکی کیمیایی .
پێدانی دەرماڵە بەزانایانی ئایینی و ژمێریاران و توێژەرانی کومەڵایەتی و دەروونی .
گرنگیدان بە ناوچە شوێنەوارییەکان .
پێدانی قەرز بەو قوتابیانەی لە دەرەوەی هەرێم و لەسەر حیسابی خۆیان دەخوێنن لە وانەی بەرنامەی تواناسازی نایانگرێتەوە .
٥- ماددەی (٣٩) لەیاسای بودجەی (٢٠١٢) پێویستی کردووە لەسەر حکومەت کە دەبێ بەردەوام بێت لەسەرفکردنی پارەی (سولفەو بەخشینی هاوسەرگیری، قەرزەکانی بانکی عەقارو کشتوکاڵ و پیشەسازی و پڕۆژە بچووکەکان) تا ئەو کاتەی بودجەی ساڵی داهاتوو بڕیاری لێ دەدرێت، بەڵام چەند مانگێکە پێشینەکان بە فیعلی وەستاون و مامەڵەی هاوڵاتیان رایی ناکرێت .
پێشنیار دەکەم و داوادەکەم کە بەهیچ شێوەیەک سولفەکان نەوەستێنرێن چونکە کاریگەری سلبی دەکاتەسەر ڕێڕەوی ئاوەدانکردنەوەی کوردستان و کاروباری هاوڵاتیان، وە سولفەی عەقار بکرێتە (٢٥) ملیۆن دینار بۆ سەنتەری شارەکان و قەزاو ناحیەکان، وە (٣٠) ملیۆن دینار بۆ گوندەکان وە ئەو پارە زۆرەش کە بەناوی رسوماتەوە لەسەر سولفەی خانووبەرە هەیە کەمبکرێتەوە بۆ (٥٠) هەزار دینارو لەوە زیاتر نەبێت .
٦- جێبەجێکردنی سەرنج و پێشنیارەکانی لیژنەی یاسایی سەبارەت بە پابەندبوونی حکومەتی هەرێم بە ماددەی (٤)ی هەموارکراو لە یاسای ژمارە (١٦)ی ساڵێ ٢٠١١ بۆ دابینکردنی بڕێک پارە لە بودجەی ساڵانەی هەرێم بۆ دابینکردنی یەکەی نیشتەجێبوون بۆ هاوڵاتیانی کەم دەرامەت و سەرچاوەی دارایی سندوقی هاریکاری نەخۆشی شێرپەنجە دابین بکرێت بەپێی یاسای ژمارە (١١)ی ساڵی (٢٠١٢) .
هەروەها پێشنیارەکانی لیژنە سەبارەت بە ئەنجومەنی دادوەری کە لە راپۆرتەکەدا ئاماژەیان پێ دراوە جێبەجێبکرێن .
٧- هاوتاکردنی مووچەو دەرماڵەکان وپەلەکردن لە دەرکردنی سیستمێکی تایبەت بۆ ڕێکخستنەوەی دەرماڵەکان لە هەرێمدا، لەیاسای بودجەی ٢٠١٢، ٢٠١١ دا ماددەیەك هەبوو بۆ مووچەو دەرماڵەی فەرمانبەران و پێشمەرگەو خانەنشینان، هەرچەند حکومەت دەڵێت مووچەو دەرماڵە وەك بەغدایە، بەڵام هێشتا هەست دەکرێت جیاوازییەکی زۆر هەیە لەنێوان مووچەو دەرماڵەی ئێرە لەگەڵ بەغدا، بۆ نموونە لە وەزارەتی ناوخۆ مووچەی بەشی سەربازی هاوتاکراون بەڵام بەشی مەدەنی چاکنەکراون کە هەندێکیان (٢٠٠) هەزارو شتێک مووچەیانەکە بەڕاسی زۆر کەمە، راپۆرتی وەزارەتی دارایی و ئابووریش لەگەڵ ئەوەدایە وەك لەراپۆرتەکەیاندا نووسیویانە تەنیا مووچەی بنەڕەتی و دەرماڵەی هاوسەرگیری و منداڵان و بڕوانامە وەکو بەغدای لێ بێت و هەرچی دەرماڵەی ترە، ئەوە پێویستە ڕێنوێنی تازەیان بۆ دەربچێ و تەنیا بدرێتە ئەو فەرمانبەرانەی کە شیاون و هەریەکەیان بەڕێژەی بڕێکی دیاریکراو، واتە بەم پێیە بێت هاوتاکردنەکە ناچێتە بواری جێبەجێکردنەوە بە تەواوی .
جگەلەوە هەندێ فەرمانبەر کەلەساڵی ٢٠٠٣ فەرمانی دامەزراندنیان دەرچووە بەڵام دەست بەکاربوونیان (مباشرە) چووەتە ساڵی (٢٠٠٤)، مووچەکەیان هەموار ناکرێت و گرفتیان هەیە، بڕیاری حکومەت ئەوەیە ئەوانەی (٢٠٠٣) لە سلێمانی دامەزراون مووچەکەیان وەك ئەوانەی هەولێری لێ بێت، بەهەر هۆکارێک بووە مامەڵەکانیان دواکەوتووە، بۆیە ئەوانەش هەموارکردنی مووچە بیانگرێتەوەو بێ بەشنەکرێن .
٨- دیاردەی دوو ئیدارەیی هێشتا هەستی پێدەکرێت، بۆ نموونە لەبارەی دەزگای مین (هەولێر – سلێمانی) لەکاتێکدا دەوترێت هەموو دام و دەزگاکان یەکیان گرتۆتەوە؟
٩- وەزارەت و دەستە سەربەخۆکان و پارێزگاکان راستەوخۆ دەسەڵاتی خەرجکردنیان پێ بدرێت لە چوارچێوەی بودجەی ساڵانەی خۆیان بەهەماهەنگی لەگەڵ وەزارەتی دارایی و ئابووریدا .
١٠- ئەولەویەت بدرێت بە دامەزراندنی گرێبەستەکان و مەرجی تەمەنیش بۆ ئەوانەی لە ساڵانی رابردوو بە گرێبەست دامەزراون لاببرێت و ماوەی گرێبەستەکەیان بە خزمەت بە مەبەستی خانەنشینی بۆ هەژمار بکرێت (تا چەند ئەمە کراوە لە ساڵی رابردوودا)؟ پێویستی بە روونکردنەوەیە.
١١- بودجەی سەرۆکایەتیەکان (جگەلە قەرەبووی فەرمانبەران) بەڕێژەی (١٠%) کەمبکرێتەوە، هەروەها پێشنیار دەکەین تەرخانکراوی سوودە کۆمەڵاتیەکانی هەرسێ سەرۆکایەتیەکەو وەزارەتەکان جگە لە وەزارەتی کارو کاروباری کۆمەڵایەتی ئیلغابکرێن و هەڵبگیرێن، هەروەها بڕی (١٠%) لەکۆی بودجەی وەگەڕخستن جگەلە قەرەبووی فەرمانبەران و پارەی پڕۆژەکان دابشکێنرێت .
١٢- ئەو بڕانەی کەمدەکرێنەوەو دەبڕدرێن بۆ ئەم لایەنانە بگوازرێنەوەو تەرخانبکرێن :
پێشینەی خانووبەرە بۆ گوندەکان (٣٠) ملیۆن و بۆ شارو قەزاکان (٢٥) ملیۆن بێت وەک پێشتر وتمان .
سولفەی زەواج بۆ (٧) ملیۆن دینار زیاد بکرێت .
تەرخانکردنی (١٠٠) ملیار دینار بۆ ئەو قەزاو ناحیانەی زەرەرمەندبوونە لەسەردەمی ڕژێمی بەعس داو روو بەرووی وێرانکردن و ستەمکاری بوونەتەوە وەك (هەڵەبجەو شارەزوورو هەورامان و پێنجوێن و پشدەرو چۆمان و رواندز)، داواش لە نوێنەری حکومەت دەکەم روونکردنەوە بدات لەسەر شێوازی پێدانی ئەو پارەیە لەرابردوودا بەو ناوچە زیان لێکەوتوانە .
(١٠٠) ملیار دینار بۆ ئاوارە گەڕاوەکان لە تورکیاو ئێران کە ئەمساڵ (٦٠)ملیاری بۆ تەرخانکراوە، وە داوا دەکەم میکانیزمی دابەشکردنی پێشوو و سوودمەندبوان لەو (١٠٠) ملیارەی ساڵی رابردوو و ئەو (١٠) ملیارەی لە بودجەی ساڵی (٢٠١١) دا بۆ ئاوارە گەڕاوەکانی تورکیاو ئێران تەرخانکرابوو بۆمان روون بکرێتەوە لەلایەن نوێنەری حکومەتەوە کە چۆن سەرف کراوەو چەند خێزان لێی سوودمەند بوونەو بڕی تەرخانکراویش بۆ ئەمساڵ لەسەر چ بنەمایەك دانراوەکە بدرێت بە ئاوارەکان، لەکاتێکدا تێبینی زۆر هەیە لەسەر میکانیزمی پێدانی پارەکە بە ئاوارەکان، چونکە گەر بەم شێوەیە بڕوات ئەوا بە (١٠) ساڵی تر ئاوارەکان ئەو بڕە پارەیەیان پێ نادرێت کە دەبێ پێیان بدرێت، وە ئێستا ئەوانەی ساڵی ١٩٩١تەواو نەبوونە .
هەروەها پشتگیری لەو پێشنیارەی لیژنەی مافی مرۆڤ دەکەم کە گوژمەیەك بۆ ئاوارەکانی رۆژئاوای کوردستان تەرخان بکرێت کە ئاوارەی ناو هەرێم بوونەو لەبارو گوزەرانێکی خراپدان .
١٣- بودجەیەك بۆ کارەساتە کشتوکاڵیەکان دابین بکرێت بۆ قەرەبووکردنەوەی هاوڵاتیە جوتیارەکان .
١٤- بودجەیەك بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردنەکان دیاری بکرێت .
١٥- زیادکردنی مووچەی کەمئەندامان بۆ (٣٠٠) هەزار دینار واتە لەو بڕە کەمترنەبێت .
١٦- زیادکردنی مووچەی خانەنشینان بەشێوەیەك هیچ مووچەیەک لە (٤٠٠) هەزار دینار کەمترنەبێت .
١٧- بەردەوامبوونی پێدانی قەرزی کشتوکاڵی و پیشەسازی، وە پشتگیری لە پێشنیاری لیژنەی کشتوکاڵ و ئاودێری دەکەم کە قەرزی کشتوکاڵی بەم شێوەیە پۆڵێن بکرێت :
١-قەرزی پڕۆژە ئاساییەکان (١٥٠) ملیۆن دینار .
٢-قەرزی پڕۆژە ستڕاتیژیەکان (٥٠٠) ملیۆن دینار .
١٨- ئەو سێ (٣) ملیارەی تەرخانکراوە بۆ بەخشین بۆ کۆمەککردنی ڕۆشنبیران، پێویستی بە میکانیزمێکی گونجاوترو رۆشنتر هەیەو ڕێکبخرێتەوە ئینجا سەرف بکرێت، بەتایبەت پێویستە ناوی سندوقەکە بگۆڕێت لە سندوقی داهێنانەوە و پەیڕەوێکی بۆ دەربچێت لە ئەنجومەنی وەزیران ئەمەش لە یاسای بودجەی ئەمساڵدا بەروونی ئاماژەی پێ بدرێت .
١٩- ژمارەیەک لە وارسی شەهیدان فەرمانی وەرگرتنی زەویان هەیە لە ساڵی (٢٠٠٩)وە بەڵام بەهۆی نەبوونی زەوی ئیفرازکراو جێبەجێنەکراوە کە ژمارەی ئەو خێزانانە نزیکەی (١٨) هەزارە وەك لە راپۆرتی لیژنەی پ.م و شەهیداندا هاتووە، پێویستە ئەوانە زەویان پێ بدرێت و چی تر لە چاوەڕوانیدا نەمێننەوە .
٢٠- داهاتی وەزارەتی سامانەسروشتییەکان بریتییە لە (٨، ٤%) کە ڕێژەیەکی نزمە بەرامبەر کاروچالاکیەکانی وەزارەتی ناوبراو بدرێت .
٢١- ساڵانە جیاوازی هەیە لەنێوان داهاتی خەمڵێنراوی ناوخۆی هەرێم و دواتر بەرامبەر داهاتی فیعلی بەدەستهاتوو، ئایا داهاتەکان هەرئەوەندەن کە راگەیەنراوەو هەموویان دەگەڕێنەوە بۆ حکومەتی ئیتیحادی یان نا؟
هیوادارم کە ئێمە ئەندامانی پەرلەمان بەشێوەیەکی بابەتی و پیشەییانە موناقەشەو گفتوگۆی پڕۆژە یاسای بوودجەی ساڵی (٢٠١٣)ی هەرێم بکەین و دەوڵەمەندی بکەین و کەم و کوڕیەکانی چاکبکەین بەشێوەیەك لەخزمەتی خەڵکی کوردستان و توێژە جیاجیاکانی دا بێت .
|
|
ئیتر سوپاس
ئهو بابهتانهی له کوردستان نێت دا بڵاودهکرێنهوه، بیروبۆچوونی خاوهنهکانیانه، کوردستان نێت لێی بهرپرسیار نییه.