ڕه‌زا شوان

لە دەشتێکی چۆڵدا، قەلەڕەشێک زۆر تینووی دەبێت . . زۆر بە دوای ئاودا

گەڕا . . تا گۆزەیەکی دۆزییەوە، کەمێک ئاو لە بنەکەیدا بوو . . بەڵام لەبەر

قووڵی گۆزەکە، دەنووکی نەدەگەیشتە ئاوەکە .

قەلەڕەشەکە خەریک بوو لە توینیا بمرێت . . دەیڕوانییە ئاوی ناو گۆزەکە . .

لە دواییدا بیرۆکەیەکی باشی بۆ هات . . بە دەنووکی یەک لە دوای یەک چەوی

هەڵدەگرت و دەیخستنە ناو گۆزەکەوە . . ئاوەکە بەرەبەرە سەرکەوت . . تا

گەیشتە لێواری گۆزەکە . . ئەوسا قەلەڕەشەکە، دەنووکی تێنا و، تێر ئاوی

خواردەوە .

(*) منداڵە چاوگەشەکانی کوردستان، ئەو مەبەستانەی کە لەم چیرۆکەدان:

هەوڵدان و کۆڵنەدانە، بیرکردنەوە یە، سەرکەوتنە بەسەر تەنگانەدا .

(*) ئەم چیرۆکە لە نووسینی " ولیەم گاگستۆن " ه

لە زمانی نەرویجییەوە، گۆڕیومەتە سەر زمانی کوردی .

ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.

منداڵانی ئەمڕۆ، هیوای دواڕۆژن . . گرنگترین و بەنرخترین سامان و سەرمایەی هەر گەل و وڵاتێکن . . چارەنووس و داهاتووی هەر گەلێک، بەندە بە رادەی گۆشکردن و پەروەردەکردن و ئاراستەکردنی راست و دروستی منداڵە چاوگەشەکانی ئەمڕۆیانەوە .

لە ئەمڕۆدا، رۆشنبیری و ئەدەبی منداڵان، ژمارەیەکی زۆری لە نووسەران و ئەدیبان و دەروونناسان و پسپۆرانی بواری پەروەردە و توێژێنەران و رەخنەگران و میدیاکان و گەلێ دامەزراوە و دامودەزگای جیهانیان بە خۆیانەوە سەرقاڵ کردوون .

نووسەری فەرەنسی ( فەرەنسیس ڤیداڵ ) دەڵێ : " نووسەرانی منداڵان، دەتوانن تام و چێژی جیهان بگۆڕن . . بەڵکو دەتوانن جیهان خۆشی بگۆڕن . . "

ئەدەبی منداڵان، بەر لە هەموو شتێ هۆنەر و ئەدەبە . . ئەدەبی منداڵان، بەشێکە لە ئەدەب و، گرنگترین کۆڵەکەیە لە کۆڵەکەکانی رۆشنبیریی منداڵان . . پڕلەئاوترین و بەخوڕترین زێیە لە زێیەکانی رووباری رۆشنبیریی منداڵان .

ئەدەبی منداڵان، شێوازێکە لە شێوازەکانی گوزارشتکردنی هونەری، کە دەستوور و بنەما و رێبازی تایبەتیی خۆی هەیە . . ئەدەبی منداڵان کاریگەرییەکی گرنگ و بەهێزی هەیە لە بنیاتنانی کەسایەتی دروستی منداڵان و، لە وروژاندن و لە گەشەکردنی بەهرە و توانا و حەز و ئارەزووە هەمەچەشنەکانیان . . چونکە ئەدەبی منداڵان، سەرەڕای تام و چێژە ئەدەبییەکەی، چەندین ئامانجی زانیاری و، پەروەردەیی و، رەوشت بەرزی و،  دەروون دروستی و، نیشتمان پەروەری و، کۆمەڵایەتی دەهێنێتەدی .

لەم سەردەمەدا، ئەدەبی منداڵان تەنها هۆیەک نییە بۆ شادی و خۆشنوودیی منداڵان، بەڵکو هۆیەکیشە بۆ داهێنان و بۆ گەشەکردنی رۆشنبیری و، بۆ دەوڵەمەندکردنی فەرهەنگی زمانی منداڵان و، بۆ وەرگرتنی زانست و زانیاریی هەمەڕەنگەی نوێ .

لە ئەمڕۆدا، ئەدەبی منداڵان بۆتە پێویستییەکی نیشتمانی و نەتەوەیی . . بووە بە مژدەبەخشی گزنگدانی ئاسۆیەکی رووناکتر و، ئایندەیەکی گەشتر و شیاوتر .

ئەدەبی منداڵان، تەنها چیرۆک و هۆنراوە و سروود و لایلایە و گۆرانی و شانۆ و رۆمان و پەخشان نییە . . بەڵکو هەموو ئەو بابەتانە دەگرێتەوە، کە منداڵان دەیان خۆێننەوە، دەیان بینن، دەیان بیستن، بەمەرجێک لە جیهانی پاک و سنوورداری منداڵییانەوە، نامۆ و دوور و بەدەر نەبن .

رەخنەگری ئەدەبی منداڵان ( لینە گۆڵدبرگ ) دەڵێ : " ئەدەبی منداڵان، ئەو جۆرە ئەدەبەیە ـ پەخشان یا هۆنراوە ـ کە لە ناوەڕۆک و شێوازدا، لەگەڵ توانا و درک و هەستکردنی منداڵانی تا تەمەنی نزیکی سیانگزە ساڵاندا بگونجێت . . شێوازی ئەم ئەدەبەش دەبێ ئاسان و روون بێت، لە گرانی و پڕ لە گرفت دووربێت، بەپێی گەشەکردنیان بێت و، لە توانای تێگەیشتن وەرگرتنی منداڵان دوور نەبێت . . "

لە بارەی بایەخی ئەدەبی منداڵانیشەوە، شاعیری بولـگاری ( ران بوسیـلیک ) دەڵێ : " ئەدەب بۆ منداڵان، وەکو شیری دایک و هەوای پاک وایە، کە پێویستە هەبن . . "

هەر لە بارەی پێویستی و گرنگیی ئەدەبی منداڵانەوە، دکتۆر ( ناسرەدین ئەلئەسەد ) دەڵێ : " ئەدەبی منداڵان، وەکو ڤیتامینەکانە بۆ بیر و هۆش، کە هۆش و ئەندێشە، پێویستیان بە جۆرە جیاوازەکانی هەیە، هەر جۆرێکیش لایەنێکی بیر و هۆش و ئەندێشە مەست دەکات . . "

( دۆن مورایە ) ش دەڵێ : " ئەدەبی منداڵان، کاریگەرییەکی گرنگ و، بایەخێکی جیاوازی لە ژیانی ئەمڕۆ و داهاتوودا هەیە . . "

مێژووی ئەدەبی منداڵان، دەگەڕێتەوە بۆ مێژووی بوونی مرۆڤ لەسەر زەویدا ـ ئەگەرچی ئەدەبێکی نەنووسراو بووە ـ بەڵام ئەدەبی منداڵان، بەم شێوە سەردەمییە و، لەم فۆرم و بەرگە تازەیەیەدا، دەگەڕێتەوە بو سەدەی حەڤدەیەمین . . لە نووسینی داهاتوومدا، مێژووی ئەدەبی منداڵان بەسەر دەکەمەوە .

گرنگترین بنچینە و ئەو مەرجە بنەڕەتییانەی، کە پێویستە نووسەری سەرکەوتووی ئەدەبی منداڵان بیانزانێ و، لەکاتی نووسینی هەر بابەتێکدا بۆ منداڵان لە بەرچاویان بگرێت، بە کورتی لەم خاڵانەی خوارەوەدا، ریزبەندمان کردوون :

یەکەم : نووسەری ئەدەبی منداڵان، بەر لە هەموو شتێک، دەبێ ئەوە بزانێت کە بۆ منداڵان دەنووسێت و، پەیامەکەی ئاراستەی ئەوان دەکات . . دەبێت لە خەسڵەتەکانی قۆناغەکانی گەورەبوون و، لە تایبەتمەندییەکانی جیهانی منداڵان لانەدات .

دووەم : نووسەری ئەدەبی منداڵان، پێویستە بایەخێکی زۆر بە لایەنی پەروەردەی سایکۆلۆژیای منداڵان بدات . . بەڵکو پێویستە نووسەری ئەدەبی منداڵان پەروەردەکار بێت و، شارەزاییەکی باشی لە پەروەردەی نوێدا هەبێت، چونکە گرنگترین ئامانجی ئەدەبی منداڵان، پەروەردەکردنی دروستی منداڵانە . . وەکو دەڵێن :

" منداڵان خۆشەویستن . . بەڵام پەروەردەکردنیان خۆشەویسترە . . "

سێیەم : نووسەری ئەدەبی منداڵان، پێویستە شارەزاییەکی باشی لە قۆناغەکانی گەورەبوون و گەشەکردنی منداڵان و لە نیشانەکانیان هەبێت . . ئەم شارەزاییەشی توانای ئەوەی پێ دەبەخشێت، کە بۆ هەر قۆناغێکی منداڵی، چ بیرۆکەیەک بکات بە هەوێنی بابەتەکانی، بە چ شێوازێک بابەتەکانی دابڕێژێت، چ جۆرە وشە و رستە و زمانێکی ساکار و گونجاو هەڵبژێرێت . . چونکە هەر قۆناغێک لە قۆناغەکان جیاوازن و، تایبەتمەندی و پێویستی و پێداویستیی خۆیان هەیە . . رادەی بڕکردنی بیر و هٶش و ئەندێشە و، رووبەری ئاسۆی بیرکردنەوە و، توانای رۆشنبیریی خۆیان هەیە .

چوارەم : کاری هونەری و کاری پەروەردەی دەروونی، دوو چمکی ئەدەبی منداڵانن، یا بڵێین هەردوو باڵی ئەدەبی منداڵانن . . ئەگەر باڵێکیان لە دەست بدات، دەکەوێ و ناتوانێت بفڕێت . . بۆیە پێویستە نووسەری ئەدەبی منداڵان، هاوسەنگییەک لە نێوان ناوەڕۆک و فۆرمدا دروست بکات . . هیچ لایەنێکیان فەرامۆش نەکات و، نەیکات بە قوربانی لایەنەکەی تریان .

پێنجەم : نووسەری ئەدەبی منداڵان، نابێت خۆی راداو و، باڵادەستی و فەنتازی خۆی لە نووسینەکانیدا دەربخات و، چی دەوێت و چۆنی دەوێت و، بە هەوەس و بە میزاجی خۆی بنووسێت، بەڵکو پێویستە بیر لەوە بکاتەوە، کە منداڵان چییان دەوێت و، چیان پێخۆشە و، خولیا و تامەزرۆی چین و، تام و چێژ لە چ جۆرە بابەتێک وەردەگرن .

شەشەم : نووسەری ئەدەبی منداڵان، پێویستە نووسینەکانی، بە شێوازێکی ئاسان و، بە زمانێکی پەتی و، ناسک و شیرین و، روون و رەوان دابڕێژێت . وشەکانی سادە و ساکاربن و، رستەکانی کورت تەڕ و پاراوبن و، لە فەرهەنگی زمانی منداڵانەوە وەریان بگرێت . . بیرۆکەی نووسینەکانی بێ گرێ و گۆڵ بن و، وشک نەبن و، گرێ کوێرە و پێچ و پەنایان تێدا نەبن . . پێویستە لە ئاستی هۆش و گۆش و بیر و ئەندێشە و توانای منداڵاندا بن . . نووسینەکانی لە جیهانی پاک و سادە و ساکاری منداڵانەوە دوور نەبن . . کە جیهانی وەنەوشەیی پڕ لە خولیا و هیوا و خەونی سەوز و شیرینە، لەو بابەتانەبن کە سۆز و خۆشەویستی بخەنە دڵە قنجەکانیانەوە و، زاخاوی بیر و هۆشیان بدەن و، هیوای ژیانێکی خۆشتر و، ئایندەیەکی باشتر و گەشتر بخەنە دڵیانەوە . . ئەگەر نووسینەکانی وانەبن، منداڵان لێیان لووتەلا دەبن و بە ئەدەبی خۆیان نازانن . . بۆیە نووسەری ئەدەبی منداڵان، ئەگەر بیەوێت لە نووسینەکانیدا سەرکەوتووبێت . . پێویستە ئەو راستییانە لەبەرچاوبگرێت .

حەوتەم : نووسەری ئەدەبی منداڵان، پێویستە رەچاوی جیاوازییەکانی نێوان منداڵان بکات، چ لە رووی تەمەنەوە، لە ئاستی رۆشنبیری و وەرگرتنەوە، لە رووی شوێن و ژینگەوە . بۆ نموونە : ئاستی رۆشنبیری و توانای وەرگرتنی منداڵانی تەمەن حەوت و نۆ ساڵان، لەگەڵ توانا و ئاستی رۆشنبیریی منداڵانی تەمەن یانگزە و، دوانگزە ساڵاندا، وەکو یەک نین و جیاوازیان هەیە . . هەروەهاش ئاستی زانین و رۆشنبیریی منداڵانی گوندنشینی ژینگە کشتوکاڵی و کۆمەڵایەتی تەسک و سنووردار، ناگاتە ئاستی رۆشنبیریی منداڵانی شارنشینی پێشکەوتووی شارستانیی ژینگەبڵاو و بەختەوەرتر .

هەشتەم : سەرەڕای بوونی بەهرە و توانای باشی ئەدەبی، پێویستە نووسەری ئەدەبی منداڵان، شارەزایەکی باشی بواری دەروونزانی منداڵان بێت . . ئەوە بزانێت کە منداڵان هۆگری چین . . دەبێ نووسەری منداڵان، هیوا و خەون و خەیاڵ و ئارەزووەکانی منداڵان بقۆزێتەوە و، ببن بە ئیلهام بۆ بابەتی نووسینەکانی .

نۆیەم : هەر وەکو چۆن بەرد و برونز کەرستەی پەیکەرن، رەنگەکان کەرستەی وێنەن، دەنگەکان کەرەستەی موزیکن . . هەروەهاش زمان گرنگترین کەرەستەی دەربڕین و گوزارشتکردن و گەیاندن و نووسینە . . بەڵام زمان کەرەستەیەکی رەق و مردوو نییە کە نەتوانرێت دەستکاری بکرێت . . زمان لە داهێنانی خودی مرۆڤە، لەگەڵ پێشکەوتن و گەشەکردن و داهێنانی نوێدا . . زمانیش گەشە دەکات و پێش دەکەوێت و، وشەی تازە لەدایک دەبن . . پێویستە نووسەری ئەدەبی منداڵان، تا رادەیەکی باش شارەزای زمان و رێزمانی زمانی گەلەکەی بێت . . بە تایبەتیش زمان و فەرهەنگی منداڵان . . شارەزای وشەسازی و جوانسازییەکانی زمانەکەی بێت . . چونکە بە هۆی شارەزایی و توانای زمان پاراوییەوە، نووسەری ئەدەبی منداڵان، دەتوانێت بە جوانترین شێوە و لە فۆرمێکی رازاوەدا، نووسینەکەی پێشکەش بە منداڵان بکات . . ناوەڕۆکێکی باش، لە فۆرمێکی خراپدا، نووسین بێ پێز و لاواز دەکات و دەمرێت .

لە رێی ئەدەبی منداڵانیشەوە، فەرهەنگی زمانی منداڵان رەنگینتر ودەوڵەمەنتر دەبێت . منداڵان بە هۆی زمان پاراویشەوە، دەتوانن باشتر و جوانتر گوزارشت لە بیر و هزر و ئەندشە و، لە سۆز و خۆشی و خۆشەویستیی خۆیان بکەن .

دەیەم : بەپێی پێوەرەکانی جوانسازی، بە جوانی داڕشتن و، رازانەوەی بابەتی نووسینەکان ـ هۆنراوە بن یا چیرۆک و شانۆ و پەخشان ـ کاریگەرییان لەسەر هۆگربوون و وروژاندنی حەزی خوێندنەوە و گوێگرتن و سەیرکردنی منداڵان هەیە . . ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە، نووسەری ئەدەبێ منداڵان ناوەڕۆک بکات بە قوربانی فۆرم و تەکنیکی داڕشتن و جوانسازی . . پێویستە هاوسەنگییەک لە نێوانیادا دروست بکات . . شاعێرێک دەڵێ : " تا ئەمڕۆش نازانم، چۆن ئەدەب دەتوانێت لە خەمەکان شتی جوان دروست بکات . . "

هەر ئەم نهێنییەشە، هەندێ چیرۆک و هۆنراوە هەن، کە چەندین ساڵ بەر لە ئێستا وتراون و نووسراون کەچی تا ئەمڕۆش تام وچێژی خویان لە دەست نەداون و منداڵان لە گوێگرتن و لە خوێندنەوە ولە دووبارەکردنەوەیان بێزارنابن .

یانگزەیەم : نووسەری ئەدەبی منداڵان، دەبێ ئەوە بزانێت کە منداڵانی ئەمڕۆ منداڵانی دوێنی و پێرێ نین . . منداڵانی ئەمڕۆ زۆرزانتر و بلیمەتر و چاوکراوەترن . . منداڵانی سەردەمی داهێنانی شتی سەیر و سەمەرن، سەردەمی ئینتەرنێت و، گۆشکردووی پەروەردەی نوێن . . وەکو ( کۆنفۆشیۆس) دەڵێ :                      " منداڵانمان، منداڵانی چاخی ئێمە نین . . منداڵانی چاخی خۆیانن . . " . .        ئەدەبی منداڵانیش نەچەقیوە و ریچکەی کۆنی شکاندووە و . . لە گۆڕانکاری و هاوچەرخی و پێشکەوتندایە . . بۆیە نووسەری ئەمڕۆی ئەدەبی منداڵانیش، نابێت لاسایی شێوازی کۆن بکاتەوە، رێبازی تەڵقین ئاسایی بەسەرچوو، کە لە شێوەی فەرمان پێ کردن و ئامۆژگاریی وشکدا بیرۆکەی بابەتەکانی دادەڕشت . . شوورەی درکەزێی بە دەوریاندا دەکێش . . پێویستە سەردەمییانە بیربکاتەوە و، نووسینەکانی لە ئاستی خواست و رۆشنبیری و پێویستییەکانی، منداڵانی ئەم سەردەمەدا بن .

ئەمەو پێویستە، نووسینەکانی دووربن، لە شەڕانگێزی و شەڕخوازی، لە توندوتیژی و زەبر و زەنگ و لە ترس و تۆقین، لە رەشبینی و هیوابڕان و نائومێدی، لە فروفێڵ و تەڵەکەبازی، لە درۆ و دەلەسە و لەخشتەبردن، لە رق و کینە و بوغز، لە دژایەتی و دوژمنایەتی و تۆڵەسەندنەوە، لە ستەمکردن و زۆرداری و ئازاردان و بێ بەزەیی و چەوساندنەوە، لە چەقاوەسوویی و بێ رێزی و بەدڕەوشتی و، . . . هتد . بەڵکو بە پێچەوانەی ئەم خەسڵتە نێگەتیڤانە . . پێویستە نووسەری ئەدەبی منداڵان، بە پرانسیپ و بەها جوانەکان و، بە رەفتاری باش و کاری خێرخوازی و، بە پاکی و راستگۆیی و، بە باوەڕبەخۆبوون و گەشبینی و، بە ژیری و هیواخوازی و تێکۆشان و کۆڵنەدان و، ئازادیخوازی و نیشتمان پەروەری و مرۆڤ دوستی و هاوڕێتی و یەکسانی و، بە دڵسۆزی خۆنەپەرستی و، . . . هتد . لە رێی نووسینەکانییەوە، منداڵانی ئەمڕۆمان گۆش و پەروەرە بکات . . بەزمانێکی نەرم و شیرینی لە گەزۆش شیرنتر، لەگەڵیاندا بدوێت . . تا ببنە تاکی سەرکەوتووی خێرەوەدەر و، کۆمەڵگایەی باش و دروست و بەختەوەریان لێ بێتە کایەوە . . پێویستە ئەدەبی منداڵان لە پێناوی هێنانەدیی ئەم ئامانجە پیرۆزەدا بێت.

( مەکسیم گۆرگی ) دەڵێ : " دەتوانین بە زمانێکی شیرین و گونجاوی . . دوور لە شێوازی راپورتەزانیاری، بە راشکاوی بۆ منداڵان بدوێین . . "

دوانگزەیەم : لایەنی نيشتمان پەروەریی و سۆزی نەتەوەیی و، دڵسۆزی و ئێنتیمابوون بۆ نیشتمان و، رێزگرتن لە مرۆڤ و، دوستایەتی و پێکەوە ژیان و یەکتری قبۆڵکردن و، رێزگردن لە سەروەریی یاساکان و، زانین ئەرک و مافەکان، داکۆکیکردن لە راست و رەوا، لە ئامانجەکانی ئەدەبی منداڵانن . . پێویستە نووسەری ئەدەبی منداڵان، لە نووسینەکانیدا ئەو ئامانجانە فەرامۆش نەکات و . . نووسەر خۆشی ببێ بە پێشەنگ و، بە نموونەنەیەکی باش لەم رووەوە .

سیانگزەیەم : نووسەری ئەدەبی منداڵان، پێویستە لە نووسینەکانیدا بێ لایەن بێت و، لەژێر کاریگەریی هیچ ئایدیایەکی مەبەستداری سیاسیدا نەبێت . . بۆ بەرژەوەندییەکی تەسکی سیاسی، منداڵانی ساویلکە و دڵپاک، چاوبەست بکات و لاڕێیان بکاتەوە .

چواردەیەم : نووسەری ئەدەبی منداڵان، پێویستە رۆشنبیرێکی گشتیی باش بێ و، خوێنەرێکی بابەت هەمەڕەنگەی هەمیشەش بێت . . بە تایبەتیش زیاتر ئەو بابەتانە بخوێنێتەوە، کە پەیوەندییان بە رۆشنبیری و ئەدەب و پەروەردەکردنی منداڵانەوە هەیە . . داهێنەر بێت و، بیر لە داهێنان بکاتەوە . . وێڵی دوای بابەتی تازە بێت .

پانگزەیەم : پێویستە نووسەری ئەدەبی منداڵان، زۆر دڵنیابێت لە دروستی و راستیی بیرۆکە و ناوەڕۆکی نووسینەکەی . . دڵنیابێت لە راستیی هەر وشە و رستەیەک، کە دەینووسێت . . چونکە هەر هەڵە و ناراستییەکی زانیاری و پەروەردەیی و ئەدەبی و زمانەوانی، لە هۆش و بیر و ئەندێشەی منداڵاندا دەچەسپێن و، راستکردنەوەیان ئاسان نابێت . . ئەو هەڵانەش لەسەر نووسەری منداڵان زۆر دەکەون و، ئۆباڵی وەرگرتنی ئەو زانییارییانەش بە هەڵە، لە لایەن منداڵانەوە، لە ئۆباڵی نووسەری ئەدەبی منداڵاندایە و . . داوای لێبووردن و پاکانەکردنیشی بێ هوودەیە .

شانگزەیەم : نابێت نووسەری ئەدەبی منداڵان، جیاوازی لە نێوان کچان و کوڕاندا بکات و، تەنها کوڕان یا کچان بکات، بە پاڵەوان و کەسایەتی و کارئەکتەرەکانی نووسینەکانی . . بەڵکو پێویستە هەست و گیانی یەکسانی و هاومافی و هاوئەرکی و هاوکاری و هاوڕێزی و خۆشەویستی و خوشک و برایی لە نێوانیاندا بسەپێنێت .

حەڤدەیەم : پێویستە نووسەری ئەدەبی منداڵان، بە دڵێکی فراوانەوە، ئەو رەخنە و سەرنج و تێبینییە ئەدەبییانە وەربگڕێت، کە لە نووسینەکانی دەگرن . . گەشە بە لایەنە باشەکانی خۆێ بدات و . . هەڵەکانیشی راست بکاتەوە و دووبارەیان نەکاتەوە .

هەژدەیەم : پێویستە نووسەری ئەدەبی منداڵان، لە رێی نووسینەکانییەوە، پردێکی خۆشەویستی لە نێوان خۆی و منداڵاندا دروست بکات . . تا بچێتە دڵی منداڵانەوە و، هۆگر و ئاشنای نووسینەکانی ببن .

نۆزدەیەم : پێویستە نووسەری ئەدەبی منداڵان، ئەوەش بزانێت، کە بە چ هۆیەکی گەیاندنەوە، نووسینەکانی بە منداڵان دەگەیەنێت . . لە رێی کتێب و گۆڤاری چاپکراوەوە، لە ڕێی راگەیاندنی بینراوەوە ( تەلەفزیۆن ) . . لە رێی نواندن لەسەر تەختەی شانۆ، لە رێی سیدی و کاسێتەوە . . یا هەر هۆیەکی تر بێت، چۆنکە هەریەکە لەو هۆیانە، کومەڵێک مەرجی هونەری و پێویستیی تەکنیکیان هەیە . . مەرجەکانیش بە پێ جۆرەکانی نووسین بۆ منداڵان دەگونجێنرێن . . ئایا نووسینەکەی هۆنراوەیە، چیرۆکە، شانۆیە، زنجیرە درامایە . . یا هەر بابەتێکی تر بێت .

بیستەم : نووسەری ئەدەبی منداڵان، نابێت بیر لە دەسکەوتی مادی وسوودی تایبەتیی خۆی بکاتەوە، کە لە ڕێی نووسینی بابەتی ئەدەبی منداڵانەوە بەدەستی بهێنێت .

لە کڵاورۆژنەی ئەو مەرج و پێوەر و بنەڕەتییانەی سەرەوە، کە پێویستە لە نووسەری سەرکەوتووی ئەدەبی منداڵاندا هەبن . . کەواتە بواری ئەدەبی منداڵان، بوارێکی هێندە ئاسان نییە، هەر پێنووس بەدەستێک رووی لێبکات و خۆی تاقی بکاتەوە، بتوانێت بە ئاسانی سەرکەوتن بە دەست بهێنێت، رووبارێکی هێندە تەنک و ئارام نییە، هەر خۆبەمەلەوانزانێک خۆی بخاتە ناوی، دەتوانێت بە هێمنی و ئاسانی مەلەی تێدا بکات و لێی بپەڕێتەوە .

دەشێ نووسەرێکی سەرکەوتووی بواری ئەدەبی گەورەکان بێت . . بەڵام لە بواری ئەدەبی منداڵاندا سەرکەوتوو نەبێت . . ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ نابەڵەدیی لە بواری پەروەردە و دەروونناسی و، تایبەتمەندییەکانی قۆناغەکانی پێ گەیشتنی منداڵان و، نەشارەزایی لە پرانسیپ و لە بنچینەکانی ئەدەبی منداڵان و، نابەڵەدیی لە خواست و خولیا و ئارەزوو و هیوا و خەونەکانی منداڵان .                       بە داخەوە، لە ژێر ناوی ( بۆ منداڵان ) دا، نووسینێکی زۆری کالوکرچ و بێ تام و چێژ و لاواز، بڵاوکراونەتەوە یا بڵاودەکرێنەوە، بەڵام لە راستیدا بەشێکی زۆری ئەو نووسینانە، لە بیر و ناوەڕۆک و فۆرمدا، نە بۆ منداڵان دەشێن و، نە منداڵانیش بە نووسینی خۆیانیان دەزانن .

هەندێک پێیان وایە، پێویستە نووسەرانی ئەدەبی منداڵان، دابەزن بۆ ئاستی منداڵی و خۆیان بکەنەوە بە منداڵان . . من لەگەڵ ئەم بۆچوونەدا نیم . . چونکە ئەوان گەورەن و قۆناغی منداڵییان بەجێهێشتووە . . ناتوانن جارێکی کە، وەکو منداڵان ئاسایی رەفتار و گوزارشت بکەن . . ئەمە وەکو ئەوە وایە، کە گەورەیەک یارییەکی منداڵان بکات . . لە بەرچاوی منداڵاندا، دەبێتە مایەی گاڵتەجاڕی و پێکەنین . . چونکە نە یارییەکەی لێ دێت و، نە لاسایی کردنەوەکەشی لە رەفتاری سروشتیی منداڵان دەچێت .

دەربارەی ئەدەبی منداڵانی کورد، من تا ئێستا بە زمانی کوردی و بە عەرەبی، پێنج نووسینم لە گۆڤار و ماڵپەرەکاندا بڵاوکردۆتەوە . . بە نیازم لە دەرفەتێکی تردا، چەند سەرنج و رایەکی ترم، دەربارەی رەوتی ئەدەبی منداڵانی کورد بخەمەڕوو .

نەرویج : ٢٥ / ٦ / ٢٠١٣

ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.

وشەی ( رۆشنبیری ) لە زمانی شیرینی کوردیماندا، هاومانای وشەی ( کولتوور )ه لە زمانەکانی ئەوروپادا .

شارەزایانی بواری زمان دەڵێن : " رۆشنبیری، بریتییە لە زەینتیژی و، زیرەکی و، بلیمەتی و، زۆرزانی و، دانەمان " .

وەکو زاراوەش، رۆشنبیری بریتییە لە شارەزایی گشتی لە زانست و زانیاری و، لە هونەر و، لە کەلەپوور و، لە شێوازی باوی ژیان و، لە چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان و، لە چاکسازی و لە گۆڕانکارییەکانی سەردەم .

رۆشنبیری، بەرهەمی ساڵێک و دوو ساڵ نییە، بەڵکو بەرهەمی کۆشس و چالاکییە هەميشەییە لێکدانەبڕاوەکانی مرۆڤە، کە بە درێژایی قۆناغەکانی مێژوو . . نەوە لە دوای نەوە بۆ یەکتریان گواستۆتەوە . . هەر نەوەیەکیش کومەڵێک دەستکاریان کردووە و کۆمەڵێک شتیان لە رۆشنبیریی نەوەی پێش خۆیان لابردووە و، کۆمەڵێک بابەتی تازەی پەسەند و پێویستی تریان خستۆتە سەری و . . بەرگێکی نوێیان لەبەرکردووە .

بنیاتنانی رۆشنبیری لە بنیاتنی قەڵایەکی بەرز دەچێت، کە هەر بەردێکی بۆ زیاد بکرێ قەڵاکە بەرزتر دەبێ و، هەر بەردێکیش لەو بەردانە، شوێنێکی گرنگیان لە قەڵاکەدا هەیە . . هەر بەم شێوەیەش قەڵای رۆشنبیری، بە چین لەسەر چینی رۆشنبیری، بەرز بۆتەوە، تا زانست و زانیاریی زیاتری بخەینە سەر بەرزتر و بەرزتر دەبێتەوە . . قەڵای رۆشنبیری، قەڵایەکی بەردین نییە، قەڵایەکی بنیاتنراوە لە زانست و زانیاری و،  لە هونەر و، لە رۆشنبییریی گشتی، کە زادەی بیر و ئەندێشەی رۆشنبیرانە .

هەردەميش رێز لەو راستییە دەگرین، کە ئەمڕۆمان لەسەر پەرگەمای دوێنێمان چنراوە . . سبەینێشمان درێژەدەری ئەمڕۆمان دەبێت . . بەڵام نە ئەمڕۆمان وەکو دوێنێمانە و . . نە سبەینێشمان وەکو ئەمڕۆمان دەبێت . . چونکە مرۆڤ هەردەم چاوی بڕیوەتە بەرهەم و وەدەستهێنانی زیاتر و باشتر و تازەتر و مۆدێرتر . . گەر وا نەبوایە ژیان دەچەقی و گۆڕانکاری و داهێنان نە دەهاتنە کایەوە . . چەقین و وەستانیش مردن و کۆتاییە .

هەر رۆشنبیرییە، مرۆڤی لە ئاژەڵەکانی تر جیاکردۆتەوە . . ئاژەڵەکان لە بوونیانەوە لەسەر زەوی و لە ناو ئاودا، تا ئەمڕۆ گۆڕانکارییەکی ئەوتۆ لە ژیان و گوزەرانیاندا روویان نەداوە، کە شایەنی باسکردن بن . . بەڵام مرۆڤ بە بیرکردنەوە و بە هەوڵ و کۆششی لە شۆڕشێکی پێشکەوتن و داهێنانی هەميشەییدایە . . بۆ باشکردنی ژیانی و، خۆشترکردنی گوزەرانی، بۆ گۆڕانکاری و چاکسازی و ئاسانکاری لە شیواز و رێبازی ژیانیدا . . بۆیە مرۆڤ بە ( گیانەوەرێکی رۆشنبیر ) ناودەبرێت .

هەر کۆمەڵگەیەکیش، خاوەنی رۆشنبیریی خۆیەتی و، جیاوازە لەگەڵ رۆشنبیریی کۆمەڵگەیەکی تر . ئەم جیاوازییەش بۆ جیاوازی لە نێوان توخم و رەچەڵەکی نێوان مرۆڤەکانی کۆمەڵگەکە ناگەڕێتەوە، بەڵکو بۆ زیادی و کەمی لە چەند و لە چۆنییەتی رۆشنبیری دەگەڕێتەوە . . بۆ شێواز و گواستنەوەی رۆشنبیری لە هەر کۆمەڵگەیەکدا بۆ نەوەی دوای خۆی دەگەڕێتەوە . . بەڵام سەرەڕای ئەم جیاوازییانەش، لە ئەمڕۆدا بە هۆی جیهانگیری و، پەیوەندی و لە یەک نزیک بوونە . . کۆمەڵێک خاڵی هاوبەش و لە یەکچوونی رۆشنبیری لە نێو گەلاندا هەن . . جیاوازییەکانیش تا دێت کەمتر دەبنەوە .

رۆشنبیری بە گشتی، بریتییە لە فێربوون و، لە وەدەستهێنانی زانست و زانیاریی هەمەچەشنە و، شارەزایی مرۆڤ لە بارەی شێوەی ژیان و، لە بیر و باوەڕ و، لە هەست و نەست و، لە ئاراستە و ئایدۆلۆژیی مرۆڤ، لە وەرگرتن و لە بەخشین .

کە دەڵێین : فڵانە کەس رۆشنبیرێکی شارەزا و بە توانا و باڵادەستە . واتا شارەزای بواری زانست و زانیاری و ئەدەب و هونەر و لایەنەکانی تری ژیانە . . ئاگای لە گۆڕان و تازەگەری و پێشکەوتن و داهێنان هەیە . . دەتوانێت بە جوانی و دروستی گوزارشت لە را و بۆچوونەکانی خۆی بکات و، تاوتۆیی بارودۆخەکان بکات و، تا رادەیەکیش توانای بۆچوون و پێشبینی کردنی لە گۆڕان و رووداوەکانی داهاتوودا هەبێت . . ئەمانە و کۆمەڵێک پێوەری رۆشنبیریی تر هەن،  بۆ دانان بە ڕۆشنبیریی هەر کەسێکدا .

بابەتی رۆشنبیری گشتی، بابەتێکی فراوان و بەربڵاوە . . باسکردن و شیکردنەوەی، بە قووڵی و تەسەلی، کاری شارەزا و تۆژێنەر و پسپۆرانی ئەم بوارەیە .

من لە رێی ئەم کورتە پێشەکییەی سەرەوە . . ویستم بێمە سەر باسی رۆشنبیریی منداڵان . . کە بە کورتی و چڕی سەرنجی خۆم لەم بارەیەوە دەخەمەڕوو .

لەم روانگەیەوە کە، ( منـداڵان بەشێکن لە ئەمـڕۆ و . . هەمـوو ئایـندەشن . . )

قۆناغی منداڵی، گرنگترین و، ناسکترین و، هەستیارترین قۆناغە، لە دروستکردنی کەسایەتی منداڵدا . . زۆربەی تۆژێنەران و دەروونناسانی منداڵان، جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە، کە پێنج ساڵی یەکەمی تەمەنی ژیانی منداڵ، بە پیترین و گرنگترین قۆناغی منداڵییە . . هەر لەم قۆناغەدا سیماکانی کەسایەتی منداڵ دەردەکەون و، پێشبینی چۆن کەسایەتییەکی داهاتووی لێدەکرێت .

شایانی باسیشە، لە ئەمڕۆدا پەروەردە بریتی نییە، لە تەنها فێرکردنی زانست و زانیاری . . بەڵکو ئەم سنوورەی تێپەڕاندووە و، هەموو ئەو لایەنانە دەگرێتەوە، کە پەیوەندیان بە ژیانی منداڵەوە هەیە . . بۆ ئەوەی ئەو ئامانجە بەرز بێتەدی کە پەروەردە خوازیارێتی . . لەم رووەوە، جۆن دێوی دەڵێ : " منداڵ ئەو خۆرەیە، کە هەموو دامودەزگا پەروەردەییەکان، بە دەوریدا دەسووڕێنەوە . . "، هەروەها سیمۆنز دەڵێ : " پەروەردەکردنی منداڵ، بیست ساڵ بەر لە دایکبوونی دەست پێدەکات . . " مەبەستی سیمۆنز، لە پەروەردەکردنی دایک و باوکی منداڵە، کاتێ کە ئەوان منداڵ بوون و پەروەردە کران، ئێستاش نۆرەی ئەوانە کە منداڵەکانیان پەروەردە بکەن .

بەداخەوە، بە رادەی ئەو گرنگییەی قۆناغی منداڵی، وەکو پێویست ئاوڕێکی تەواو لە منداڵان نەدراوەتەوە . . تا ئەمڕۆش لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا، بەشێکی زۆری منداڵان لە مافەکانیان بێبەشن و پێداویستییەکانی گەشەکردن و پێشکەوتن و ژیانێکی ئاساییان بۆ دابین نەکردوون . . بە هەژاری و کوێرەوەری و هەناسەساردی دەژین .

رۆشنبیریی منداڵان، بەشێکی گرنگە لە رۆشنبیری گشتی . . بەڵام رۆشنبیریی منداڵان تایبەتمەندی خۆی هەیە، چونکە منداڵان لە رووی جەستەیی و بیر و هۆشەوە، توانا و ئاستێکی دیاریکراویان هەیە . . منداڵان خاوەنی فەرهەنگی زمانی ساکاری خۆیانن . . شێوازێکی تایبەتیی خۆیان هەیە لە گوزارشتکردن و دەربڕینی هەست و سۆزیان . . رێگای خۆیان هەیە بۆ وەدەستهێنانی پێداویستیەکانیان . . بە کورتی ئەوان خاوەنی جیهانی تایبەتیی خۆیانن، کە لەگەڵ جیهانی گەورەکاندا جیاوازی هەیە.

رۆشنبیریی منداڵان، بریتییە لە تێکەڵەیەک لەو شتانەی کە لە دایک و باوک و لە خێزانەکانیانەوە، یا لە باخچەی ساوایان و قوتابخانەکانیانەوە وەری دەگرن، لەو داب و نەریتەی پێیان دەگا و چاوی لێدەکەن، لەو زانست و زانیارییانەی وەری دەگرن، لە کارتێکردنی هونەر، لەو شتانەی کە باوەڕیان پێی هەیە، لە سەرنج و تێڕوانین و، لە تاقیکردنەوەکانی ژیانی خۆێان .

رۆشنبیریی منداڵان، گرنگترین شیواز و کۆڵەکەی پەروەردەییە، بۆ گەشەکردن و پێشخستنی بیر و ئەندێشەی منداڵان، بۆ ورووژاندنی تواناکانی ناخی دەروونیان .

بەپێی قۆناغەکانی تەمەنی منداڵی، رۆشنبیریی منداڵان، لقی لێدەبێتەوە و، بێگومان ئاستی رۆشنبیریی منداڵێکی تەمەن پێنج و شەش ساڵان، وەکو ئاستی رۆشنبیریی منداڵێکی تەمەن نۆ و دە ساڵان نییە . . چونکە جیاوازییان لە تەمەن و جەستە و لە بیر ئەندێشە و، لە زماندا هەیە . . جیاوازیان لە توانای فێربوون و وەرگرتن و بەخشیندا هەیە . . جیاوازیان لە دەربڕین و گوزارشتکردندا هەیە . . کەواتە ئاستی رۆشنبیریشیان لەگەڵ تەمەنەکانیادا دەگونجێت .

ئەمڕۆ گەلە پێشکەوتووەکان و تازەگەشەکردووەکان، بایەخێکی زۆر بە رۆشنبیریی منداڵان دەدەن، چونکە لەو راستییە دڵنیان، کە هیوا و ئامانج و خواستەکانیان و، دەستەبەرکردنی داهاتوویەکی شیاوتر، لە سایەی پەروەردەکردن و رۆشنبیریکردنی دروستی منداڵانی ئەمڕۆدا دێنە دی . . منداڵانی ئەمڕۆن دەبنە بەڕێوەبەری دەهاتوو .

بۆ دەستەبەرکردنی ئینتیمای منداڵان، بۆ بەهێزکردنی گیانی بەرپرسێتیان، بۆ ئەوەی بتوانن بە شێوەیەکی دروست و باش لەگەڵ ئەم سەردەمە جەنجاڵەدا، هەڵبکەن و دەربەرن، بۆ ئەوەی بۆ ئایندەیەکی گەشتر و باشتر ئامادەبکرێن . . پێویستە پێداویستییەکانی گەشەکردن و پێشکەوتنی توانا و بەهرە و ئارەزووەکانیان بۆ دابین بکەین . . بە چاوێکی پڕ لە رێزەوە لە هەوڵ و چالاکییەکانیان بڕوانین . . هەمیشە پاڵپشت وهاندەریان بین و، خۆشەویستیی خۆمانیان پێ ببەخشین .

دەبێ ئەوەش لەبەرچاوبگرین، کە منداڵانی ئەمڕۆ، منداڵانی سەدەی بیستەمی رابردوو نین . . منداڵانی ئەمڕۆ لە سایەی پێشکەوتن و داهێنانی سەیر و سەمەرەی تەکنۆلۆژیای تازەوە . . بە هۆی زۆربوونی میدیا و کتێبی رەنگاوڕەنگەوە . . بە هۆی ئینتەرنێتەوە . . رۆشنبیرتر، زۆرزانتر، چاوکراوەتر بوونە . . ئاسۆی بیر و ئەندێشەیان رووناکتر و فراوانتر بووە . . فەرهەنگی وشە و زمانیان دەوڵەمەنتر بووە . . پێداویستییەکانیان زیاتر بوونە . . خەون و هیواکانیان گەورەتر بوونە . . بۆیە پێویستە گۆڕانکاری لە شێواز و لە رێباز و لە هۆکانی پەروەردەکردن و رۆشنبیریکردنی منداڵان بکرێن . . منداڵان تا رۆشنبیرتربن، زانیاری و زانستی زیاتر وەردەگرن و، باشتر گوزارشت لە هزر و لە ناخی خۆیان دەکەن و، زیاتریشمان پێ دەبەخشن .

ئەگەرچی چاودێریکردن و بایەخدان و هاندان و رۆشنبیریکردنی منداڵان، ئەرکێکی گشتییە و، لە ئەستۆی هەموو لایەنەکاندایە . . بەڵام چوارلایەن هەن کە گەورەترین لایەنی بەرپرسن و، زیاتر کاریگەرییان لە پەروەردەکردن و، لە رۆشنبیریکردنی منداڵاندا هەیە . . ئەم چوار لایەنەش : خێزان، قوتابخانە، میدیا و راگەیاندن، ژینگەی کۆمەڵایەتی . . چونکە منداڵان، قۆناغی منداڵییان لە سایەی ئەم لایەنانە بەسەردەبەن . . بۆیە هەریەکەش لەم لایەنانە شوێن پەنجەیان لە پەروەردەکردن و رۆشنبیریکردنی منداڵاندا دیارە و . . رەنگدانەوەی راستەوخۆیان لە رەوشت و رەفتار و هەڵسوکەوت و، لە بیرو بۆچوون و، لە ڕێڕەوی ژیانی ئەمڕۆ و، لە داهاتووی منداڵاندا هەیە .

وڵاتە پێشکەوتووەکان، بەر لە منداڵ بوون، زۆر بایەخ بە رۆشنبیریکردنی دایکان و باوکان دەدەن، تا بتوانن منداڵی رۆشنبیر و تەندروست پێبگەیەنن . . ئەلبێرت هۆبارد دەڵێ : " ئەگەر دەتەوێ منداڵی ژیر و زرنگت هەبێت، زانا و رۆشنبیربە . . "

      گرنگترین کۆڵەکەکانی رۆشنبیریی منداڵان

یەکەم : خێزان، خێزان بناغەی پێکهێنانی کۆمەڵە . . خێزان، بە یەکەمین و گرنگترین کۆڵەکەی رۆشنبیریی منداڵان دادەنرێ . . خێزان بەرپرسیارێتییەکی گەورە و گرنگی لە ئەستۆدایە، ئەویش گۆشکردن و، بە دروستی پەروەردەکردن و، رێنماییکردن و، ئاراستەکردنی راستی منداڵانە . . ئەرکیانە کە بایەخ بە گەشەکردنی بەهرە و تواناکانی منداڵەکانیان بدەن، فێریان بکەن بۆ وەرگرتنی زانست و زانیاری . . مندااڵان بە زۆری لە خێزانەکانیانەوە فێری خوو و رەوشتی باش و بەرز دەبن . . بۆیە دەبێ دایکان و باوکان، ببن بە پێشەنگ و بە نموونەی باش بۆ منداڵەکانیان .

دووەم : کتێب کتێبخانە، خوێندنەوە بووە بە یەکێک، لە هەرە پێویستییەکانی مرۆڤی ئەم سەردەمە . . کە لە دوای هەڵمژینی هەوای پاک و خواردن و خواردنە و نووستن و یاری کردن، ریزبەندی دێتە سەر خوێندنەوە . . پێویستە هەر لە منداڵییەوە، منداڵەکانمان بۆ خوێندنەوەی کتێب و گۆڤاری هەمەجۆرە هان بدەین . . تا رابێن و خوو بە خوێندووەوە بگرن . . چونکە خوێندنەوە گرنگترین هۆی فێربوون و وەرگرتنە، یەکێکە لە کۆڵەکە گرنگەکانی رۆشنبیریی منداڵان . . ئەمڕۆ لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا، لە هەر شار و شارۆچکە و گوندێکدا، لە هەر گەڕەکێکدا، لە هەر ماڵێکدا، کتێبخانە هەیە و، پڕن لە کتێب و گۆڤاری هەمەڕەنگە بۆ منداڵان . . بەڵکو لە ژووری نووستنی منداڵەکانیشیاندا کتێبخانەی قنج هەیە و، ئەو کتێبانەیان تێدایە کە بۆ قۆناغەکانی منداڵی دەشێن . . لەم رۆژانەدا ( چنوور )ی کچم، کە لە وڵاتی نەرویجە، کچێکی هەیە کە ناوی( مریەم ) ە، تازە تەمەنی بووە بە ( دە مانگ ) . . بۆ کونترۆڵکردنی تەندروستیی ئاسایی، بردبووی بۆلای پزیشکی منداڵانی تایبەتی خۆی، پزیشکەکە پێی وتبوو، پێویستە لە ئەمڕۆوە، کۆمەڵێک کتێبی وێنەداری ئاژەڵ و گیانەوەری تری بۆ بکڕیت . . وێنەکانی پێشان بدە و، ناوی ئاژەڵەکانی پێ بڵێ و، لاسایی دەنگی ئەو ئاژەڵانەی بۆ بکەوە . . رۆژانە بۆی دووبارە بکەرەوە . . تا دەیناسێ و ناویان فێردەبێ .

سێیەم : میدیا و راگەیاندن، بە تایبەتش ( میدیای بینراو ) وەکو تەلەفزیۆن و سینەمای منداڵان، میدیاکان رۆڵێکی گرنگیان هەیە لە دەوڵەمەندکردنی رۆشنبیریی منداڵاندا، بە مەرجێک ئەو بەرنامە و فیلمانەی پێشکەشیان دەکرێن، سوودبەخشبن و، لەژێر چاودێریی و بەڕێوەبردنی کەسانێکی شارەزا و پسپۆری بۆاری پەروەردە و رۆشنبیری و ئەدەبی منداڵاندا بن .

لە کۆتاییدا، داوە لە هەردوو وەزارەتی رۆشنبیری و، وەزارەتی پەروەردەی حکوومەتی باشووری کوردستان دەکەم، کە ئاوڕێکی جدی لە رۆشنبیریی منداڵانی کوردستان بدەنەوە، پێویستە کتێبخانە گشتییەکان و، کتێبخانەکانی قوتابخانەکان، بە کتێب و بە گۆڤاری هەمەچەشنە ی منداڵان دەوڵەمند بکەن، ماوەی بەرنامەکانی منداڵان لە تەلەفزیۆنەکانی کوردستاندا، بە کەسانی شارەزای بۆاری رۆشنبیریی و دەروونناسی منداڵان بسپێرن . . ئەمەش ئەرکێکی پێویستی نیشتمانییە.

ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.

 ناتوانین عێراق، لە تایفەیەکدا، یا لە ئایینێکدا، یان لە کەسانێکی دیاریکراودا، لە هەر ئایینێکدا بن، یا سەر بە هەر تایفەیەکدا بن . . کورت بکەینەوە .

عێراق وڵاتی هەموو کارچاکان و خێرخوازانە . . عێراق بۆ کەسانی دڵ پڕ لە خێر و خۆشەویستییە . . ئەم باشییە و . . ئەم خۆشەویستییەش . . لە چاوی کچە کوردێکدا ـ کە بە باشی زمانی عەرەبی نازانێ ـ خۆی دەنوێنی و گوزارشتی لێکراوە .

بەڵام وەکو کچە کوردێکی عێراقی، لە میانەی فرمێسکەکانیدا، کە بە دڵنیاییەوە، لە باکوورەوە تا فاو، هەموو عێراقییەکانی جووڵاند و هێنایە گریان .

ئەم کچە کوردستانیە عێراقییە، لەگەڵ برا عەرەبەکەیدا، لە بەرنامەی کێبڕکێی گۆرانیدا ( عەرەب ئیدول ) بەشداری کرد . . کە باشترین نوێنەری وڵاتەکەیانن . . وەکو کچە کوردێک کە لە زمانی کوردیدا باشە . . تا بتوانێ درێژە بە توانای خۆی بدات لە گۆرانی وتندا، هەوڵی ئەوەش داوە کە عەرەبییەکەشی باشتر بێت . . هەندێ لەو گۆرانییانەی کە ئەم کچە کوردە وتی، تەنانەت گۆرانیبێژە ژن و پیاوە بە تواناکانی عەرەبیش، وتنی ئەو گۆرانییانەیان بەلاوە زەحمەتە . . بەڵام ئەم بە سووربوون و بە خۆشەویستیی بۆ هونەر . . بە دەنگە ناسک و خۆشەکەی توانی زۆر بە باشی و سەرکەوتوویی ئەو گۆرانییەی گۆرانیبێژ (ئوم کەلسووم ) بڵێت .

برا لاوە عەرەبەکەشی، ئەگەرچی ناگاتە ئاستی توانای کچە کوردەکە، بەڵام تا ئەو قۆناغەی پێی گەیشت خۆی راگرت و هەوڵیدا . . بەڵام بە پێی پێوەر و هەڵسەنگاندنی لیژنەی سەرپەرشتی و، شێوازی بەرنامەکە، دەبێ هەر هەفتەی بەشداربوویەک لە بەشداربووان لە بەرنامەکە دەربکرێ، ئەوەبوو ئەو لاوە عێراقییە، بەخت یاوەری نەبوو، رێژەیەکی کەمی دەنگی جەماوەریشی بەدەستهێنابوو، سەرنەکەوت و، لە كێبڕکێکەدا دەرکرا . . بێ ئەوەی خۆی تێکبدا و دڵگران ببێ . . بە رووح و رەوشتێکی وەرزشییەوە، بڕیار و ئەنجامەکەی قبووڵ کرد و . . بەرنامەکەی بەجێهێشت .

بەڵام لەو هەموو شتە، ئەوەی سەرنجی منی راکێشا، فرمێسکەکانی کچە کوردستانییە عێراقییەکە ( پەرواز حوسێن ) بوو . . کاتێ کە گوێی لە راگەیاندنی بڕیاری دەرکردنی برا عەرەبە عێراقییەکەی ( موهەنەد ئەلمەرسومی ) بوو . . خۆی پێنەگیرا و هۆن هۆن فرمێسکەکانی دەهاتنە خوارەوە . . کە خوشکە سوورییەکەشی باوەشی لێدا و، دڵی دایەوە . . بەڵام هەر نەیتوانی کۆنترۆڵی فرمێسکەکانی بكات و رایان بگرێ .

لە میانەی فرمێسکەکانیدا، یەکەم، گوزارشتی لە برایەتی رەسەنی کورد و عەرەب دەکرد، دووەمیش، شکۆداریی ئافرەتی عێراقی سەلماند، کە بە دڵتەنگییەوە ماڵئاوایی لە برا عراقییەکەی کرد، کاتێ کە ئەو بەرنامەکەی بەجێهێشت .

ئا لێرەوە داوا لە هەموو ئەقڵییەتە عێراقییەکان دەکەم، ئەم فرمێسکانە وەربگرن و تێکەڵی خاکی عێراقیان بکەن . . زۆر بە دڵنیاییەوە، عێراقێکی نوێیان لێدێتە کایەوە . . کە دەبێتە ماڵێک بۆ هەمووان لە باکوورەوە تا باشوور . . دەبێتە ماڵێک بۆ کورد و عەرەب و مەسیحی و ئێزیدی و سوبی .

هیوادارم سیاسەتمەداران سەیری ئەڵقەکانی ئەم بەرنامەیەیە بکەن، تەنانەت داوا لە پیاوانی ئایینیش دەکەم ـ ئەگەرچی ئەوان ئەم چەشنە بەرنامانەیان حەرام کردووە ـ با ئەوانیش سەیری ئەڵقەکانی ئەم بەرنامەیە بکەن . . بەڵکو لە فرمێسکەکانی ئەم کچە کوردستانییە عێراقییەوە ( پەرواز )، فێری واتای خۆشەویستی عێراق و، برایەتی عێراقییەکان و،  رەسەنایەتی عیراقی ببن .

لێرەوە سڵاو بۆ ئەم کچە عێراقییە کوردستانییە دەنێرم . . پێی دەڵێم : فرمێسکەکانت، خۆشەویستین بۆ عێراق و، بۆ برایەتی عێراقییەکان و، بۆ گەلەکەت و، بۆ هەموو ئەوانەی کە عێراقیان خۆشدەوێ . . فرمێسکەکانت عێراقییەکان یەک دەخات .

بەڵکو سیاسەتمەدارانمان، لە فرمێسکەکانی ئەم کچەوە فێربن و پەند وەربگرن .

سڵاوت لێبێ ئەی کچە کوردستانییەکە . . سڵاو لە لاوی عێراقی موهەنەدیش بێ.

(*) ئەم نووسینەی (العنابي فاضل) رۆژی دووشەممە ( ٢٧/ ٥ / ٢٠١٣) لە ماڵپەڕی (کتابات) دا بڵاوکراوەتەوە . . لە عەرەبییەوە گۆڕیوومە بۆ کوردی .

ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.