بۆچوونی چیەتی هزرو چۆنیەتی بیر كردنەوە فەیلەسوفەكانی ڕاكێشا بۆ باس كردن لە دوو شت:
یەكەم: لەجیهانی مەعقول، واتە ئەو شتانەی بە هەستەكان نازاندرێ تەنیا بە بەڵگەكانی عەقلی دەزاندرێ.
دووەم: باس كردن لە جیهانی هەستپێكراو واتە ئەو شتانەی كە بە ڕێگەی هەستەكاندا دەزاندرێ كە گشت هەستپێكراوەكانی ماددی دەگرێتەوە كە پێك هاتووە لە بەشەكانی گۆڕاوو خۆ نەگر كە عەقل حوكمی لەسەر دەدات(1). ئەمەش ڕایانی كێشا بۆ باس كردن لە چۆنیەتی گۆڕانی سروشتداو هەوڵیان دا بگەنە ڕێبازێكی ڕوودانی گۆڕان بەڕێی گفتو گۆ كردن و دەمە تەقێ بۆ ئەوەی پێی بگەنە مەبەستیان لەم كارەدا، ئەم گفتو گۆو دەمە تەقێیە پێ ووترا (دیالیكتیك ) .
ئەم وشەیە زاراوەیێكی زانستی كۆنی یۆنانیە دەگەڕێتەوە چەرخەكانی پێشی لەدایك بوونی مەسیح علیه السلام، دەڵێن یەكەم جار هیراقلیت لە بیردۆزی گۆڕانی بەكار هێناوە، وای دیار كردووە كە هەموو شتێكی دەوراو پشتمان لە گۆڕانێكی هەمیشەیی دایە بە هۆیێكی ناوەرۆكی خودی بزری ناو شتە مادییەكان دەگۆرێ و هاتووەكان دێنە جێگەی لاچووەكان لە گۆڕان و بوونێكی بەردەوامدا وەكو جۆگەی ئاو كە هەركاتێكی چەنگێكت لێ هەڵێنجا جاری دووەم كە لێی هەلدێنجی لە هەمان ئاو هلنایێنجی بەلكو لە ئاوێكی تری جیای هی یەكەمجار هەڵدێنجی. . . ئەم جۆرە بۆچوونە لە ناو زاناو فەیلسوفەكانا بڵاو بوەوە وەك ئەفلاتوون و هی تر، گەشەیان پێدا هەتا گەییشتنە ئەوە كە گشت شت لە گەردووندا پێك هاتووە لە ماددەو هێز، وەك ئاسن و دار ماددەن گەرمایی و میغناتیسییش هێزن، بەڵام ئەم دوو هێزە یەكگری ترن بۆیە هەموو شتێك بە دوو هێز دەگۆڕێت: هێزێكی ناوەوە كە لە ناو ماددە دایە و هێزێكی دەرەكی لەدەرەوەی ماددەیە كە لازمیەتی(2).
پاشان گۆڕانیان گەڕاندەوە سەر هۆكارەكانی عاقل و نا عاقل، مەبەستیان لە هۆكارەكانی ناعاقل سستمی ناو ماددەیە كە پێی دەگۆڕێ وەك گۆڕانی ئاو بۆ دۆخی هەڵمی و شلی و بەستن . هۆكارەكانی عاقلیش ئەوەیە كە بەپێی تەگبیری عەقلی بەگوێرەی هەڵسوكەوتی عەقل لە ماددەدا ڕوودەداو دەگۆڕێ لە شێوەیەك بۆ شێوەیەكی تر، وەك یەكێك ئەندامەكانی خۆی بجولێنێ بۆ بەجێ هێنانی كارێك، كەوابوو هیچ شتێك بەبێ هۆكاری كاریگەر ڕوونادات، بۆیە هەموو پەیدابووێك (موجود) هۆكارێكی هەیە، بەم جۆرە هەتا گەییشتنە ئەوە كە یەكەم هۆكاری بوونەوەر خودایە هەر ئەوە كاریگەری هەیە لە هەموو بوونەوەر، هەر ئەو سەرچاوەی (معرفە) زانینە. . . ناویان لەمەنا واتە خواو شتە غەیبیەكان (الحقیقە الدینیە) واتە ڕاستەقینەی ئایینی . . . بەڵام وتیان ئەم ڕاستەقینە ئایینیە شتێكی ئەقلی نیە واتە بە عەقل و مشت و مڕی هزری و دەمەتەقێی مەنتیقی نازاندرێ تەنیا شتێكی دڵی و دەروونیە بەناخی دەروون و باوەڕ دەكرێ، لەوانەیە مەبەستیان وابێ وەكو پێغەمبەرەكان هێناویانە دوور لە تاوتۆ كردنی فەلسەفی فەیلەسوفەكان .
لەلایەكی ترەوە بۆچونێكی تر پەیدا بوو كە تەنیا باوەڕیان بە شت و ماددەی هەستپێكراو هەبوو باوەڕیان بە ڕاستەقینەی ئایینی نەبوو ئینكاریان دەكرد كە ئیمان بە خوا ڕاستەقینە بێ، باوەڕیان بەخوا تەنیا بە بیرۆكەیەكی مرۆڤایەتی دانا، بۆیە فیلەسوفەكان دابەشبوون بە دوو ڕێباز: (المژهب التجریبی الاسمی ) واتە ڕێبازی بەرزتر و (المژهب التجریبی)ڕێبازی تاقیكەرەوە یا ئەزموونی .
1 ـ ڕێبازی بەرزتر (المژهب الاسمی): ئەم ڕێبازە لە سەردەمەكانی ناوەڕاستدا پەیدا بوو لایان وایە كە چەمكەكانی گشتی (المفاهیم العامە) هەبوونی نیە لە دەرەوەی شتەكان و تاكەكان بەڵكو هزرو بیری خۆمان دروستی دەكات، بۆیە وتیان وشەكانی گشتی وەك ( الجنس والنوع والحیوان والوجود) واتە جۆرو چەشن و ژیاوەر و هەبوون تەنیا وشەنە واتایان لە واقیعدا نیە، وا بۆچوون كە ئەمانە تەنیا ڕامانێكی خەیاڵینە وەكو پێناسەو دیاركردنی تایبەتمەندیەكانی شت بەكار دێن، بەڵكو تەنیا دەستەواژەی میتافیزیقینە بۆ باس كردنی دەرەوەی سروشت، بە پێچەوانەی وشەكانی كە دەلالەت لە تاكەكان دەكەن و بریتینە لە ناوی كەسەكان و نیشانەنە لە سەر شتی واقیعی و ڕاستەقینەی دەرەكی كە بە هەستەكان دەناسرێن، لە دوورو نزیك ئاماژەیان پێ دەكرێ (3) .
بۆیە خاوەنەكانی ئەم ڕێبازە لە سەدەی سێزدەمی زایینیدا هەموو زانیاریەكانی مرۆڤایەتی كە پەیوەندی بە ژیانی كۆمەڵایەتی هەبێ گەڕاندیانەوە سەر زانینی عەقل بە ڕێی ئەزموونی هەستی و دەروونی، واتە تەنیا هەبووەكانی هەست پێكراو سەرچاوەی زانیاری عەقلین دوور لە لە پەیامی خواو فەلسەفەی میتافیزیقی، بەڵكو دەستكەوتەكانی دەروون و عەقل تەنیا بە رێی پەیوەندیە بە هەبووەكانی هەست پێكراو. بۆیە وتیان ناسینی خوا بە ناسینێكی بێگومانی ( یقینی) بە ڕێی عەقل و بەڵگەی مەنتیقی هەرگیز نابێ، چونكە عەقل سنوردارە بە ژینگەو رۆژگارو ڕۆشنبیری وتایبەتی و لایەنی سروستی و كۆمەڵایەتی و ڕامیاری بە جۆرێكی وا ناتوانێ دڵنیایی دەستكەوت بكا لە هەبووێكی ڕەهاو بێ سنور كە خوایە، چونكە خوا جۆر و چەشن نیە چونكە ئەمانە بریتینە لە زۆران، شتێكی سنورداریش نیە هەتا بە هەست یا بە عەقل بزانرێ، بەڵكو خوا تاكەو هیچ هاوبەشی نیە بۆیە لە سنووری باس و توێژینەوەی مەنتیقی و گفتو گۆدا نیە(4) .
بەم شێوەیە باوەڕیان بە خوا هەبوو چونكە باوەڕیان بە ئەزموونی دەروونی (نفسی) هەیە مبەستیشیان لە دەروون گیانە (روح) كە لایان وابوو عەقل لە ناویدایە .
لەسەر ئەمە ئەمانە ڕاستەقینەی ئایینیان ئینكار نەكرد كە بریتیە لە هەبوونی خواو جیهانی بزر(غیب) بەڵام ئینكاری شێ كردنەوەی كەنیسەیان كرد بۆ ڕاستەقینەی میتافیزیقی هەتا دەستەڵاتی كاتی كەنیسە وەلا بدەن و نەهێلن نەك ڕاستەقینەی ئایینی(5). لێرەدا باوەڕیان بە ڕاستەقینەی ئایینی هەبوو بەڵام بەبێ ئەوەی كاریگەری لە ژیانی كۆمەلایەتیدا هەبێ چونكە وایان دانا كە ڕاستەقینەی ئایینی شتێكی دەروونی وباوەڕییە پەیوەندی بە لایەنی كۆمەڵایەتی نیە كە بە عەقل بە ڕێی هەستپێكراوەكان ئەزاندرێ . واتە عەقلیان كردە پێشەوا بۆ هەستپێكراوەكان و ژیانی كۆمەلایەتی نەك ئایین .
2ـ ریَِبازی ئەزموونی: واتە تاقی كردنەوە، ئەمەش هەر وەك هی پێشوو ئینكاری ئەوەیان كرد كە دەستەواژەو مانایەكانی گشتی سەرچاوەی زانیاری یازانینی شت لەسەر ڕاستەقینەی خۆیا بن، چونكە لایان وابوو كە ئەزموونە هەستییەكان سەرچاوەی زانیارین، بۆیە وایان دانا كە هەر بیرۆكەیەكی لە دەرەوەی ئەوەبێت كە بە هەست و هەست پێكراوەكان دەزانرێ تەنیا بیرۆكەیە یا بیردۆزێكی موستەحیلە با لە هەبووێكی ڕاستەقینەو دڵنیاییش دا بێ.
چونكە كاری عەقل تەنیا لە ڕێی هەستەكانە بە تاقی كردەنەوەی ماددی پەیوەندی لە نێوانیاندا دەكات و زانراوەكانی هەستی و وێنەی تاكەكان لەجیهانی بەردەمماندا پێ پەیدا دەبێت. بەم جۆرە كاری عقلی دروست دەبێت و هزری لێ پەیدا دەبێت، لەوانەشە عەقل ئەم هزرە فراوانتر بكات لە دلی خۆیدا هەندێ بنەما لە دەرەوەی هەستپێكراوەكاندا دابنێت و ببێتە بیرۆكە، یەك لەوانە بیرۆكەی خوا!، چونكە عەقل لە ناوەوەی خۆیدا تایبەتمەندیەكانی مرۆڤـ وەك خێرو حیكمەت دەبینێ پاشان بەرەو دەستكەوتنی خێری ڕەهاو حیكمەتی ڕەها دەچێ كە بریتیە لە دەربڕینی بیرۆكەی خوایەتی ئەوجا دەگاتە خوای كە سیفەتەكانی (كمال) بێكەموو كورتی ڕەهای هەیە.
كەوا بوو خواو خوایەتی لای ئەم ڕێبازە تەنیا بیرۆكەیەكی دروست كراوی مرۆڤەو ڕاستەقینەی لە دەرەوەی هزردا نیە. چونكە ئەم ڕاستییە لە ڕێی تاقی كردنەوەی هەستیدا نەهاتووە و هۆكاری بوونی بوونەوەری هەستپێكراو دەبێ تەنیا لە ڕێی ئەزموونی زانستیدا دابمەزرێت . بۆیە ئایین لای ئەم فەیلەسوفانە تەنیا ڕامانێكە یا ڕێگەكەی وەحی و باوەڕە، بۆیە ڕێگەی ئایینیان بە ڕێگەیێكی زانستی نەزانی(6) .
لێرەدا دەر كەوت كە ڕێبازی یەكەم ئینكاری ڕاستەقینەی ئایینیان نەكرد بەڵام ووتیان ڕیگەی زانینی بە توێژینەوەی زانستی و ڕێگەی مەنتیقی ناكرێت بەڵكو تەنیا ڕێگەكەی وەحی و باوەری دەروونیە. ئەم بۆچوونەشیان بۆیێ بوو هەتا ڕزگاریان بێ لە دەستەلات و ستەمی پیاوانی كەنیسەو زاڵ بوونیان بە سەر خەڵكیدا بە ڕێی تێگەییشتنی خۆیان لە زانیارەكانی میتافیزیقی.
لەبەر ئەمە ڕاستەقینەی ئایینیان كردە قوربانی بۆ دەستكەوتنی دەستەلاتی كۆمەلایەتی و واقیعی ژیان و حوكمڕانی.
ڕێبازی دووەمیش هەر باوەڕیان بەخواو ڕاستەقینەی ئایینی نەهێنا و تەنیا بە بیرۆكەیێكی مرۆڤیان داناو بۆیە گومانیان لە هەموو زانست و زانیاریەك كرد كە لە ڕێی هەستەكان و هەستپێكراوەكانا نەبێت و وتیان : (ئێمە هیچ نازانین وە لە داهاتوشدا نایزانین) لەبەر ئەمە وایان دانا كە هزر لە مێژوودا بە سێ قۆناغدا تێپەڕیوە:
1 ـ قۆناغی ئایینی.
2ـ قۆناغی میتافیزیقی.
3ـ قۆناغی زانستی یان ئیجابی.
لێرەدا كە قۆناغی دواییان بەزانستی دانا چونكە تەنیا باس لە ماددەو كۆمەلایەتی دەكات بۆیە تەنیا بیریان لە لایەنی ماددی مرۆڤ و دەوراو پشتی كردەوە و وتیان: ژیان لە خودی مرۆڤ دەست پێدەكات و دەگاتە كۆمەل و تاك و دەتاوێتەوە لە ناو كۆمەل و پەیوەندی ماددی، هەر ئەمەش بوو پاشان بیرۆكەی سوشیالیستی و شیوعی لێ پەیدا بوو كە ماددەیان كردە خواو شیوعیایەتیان كردە ئایین
