نووسه‌ره‌ ناسراوه‌کان

تایبه تمه ندی یه کانی ده سه ڵاتی دادوه ری له هه رێمی کوردستاندا ...د.که مال سه ید قادر

ده سه ڵاتی دادوه ری ئه و ده سه ڵاته یه که وا به کردار یاسا ده چه سپێنێت له سه ر حاڵه ته کاندا به ناوی ده وڵه ت وه له سیستمه دیمکراسی یه کاندا شه رعی یه تی ده ستوری هه یه، ده سه ڵاتی دادوه ری هه روه ها ئه رکی لێکدانه وه ی (ته فسیر)ی یاساو، لابه لا کردنه وه کێشه کان به ڕێگای یاساییو مه رجیش نی یه هه رده م له ڕێگای زۆرو سزادان بێت به ڵکو زۆر جار مه سره تی له نێوان لایه نه ناکۆکه کاندا ده کات، ئه م ده سه ڵاته جاریش وایه ده سه ڵاتی لابردنو گۆڕینی یاسای هه یه که وا به ده سه ڵاتی پێداچونه وه ناسراوه بۆ نمونه ئه گه ر یاسایه ک ناکۆک بێت له گه ڵ ده ستور یا یاسایه کی پله سه رو تر یا یاسای نێوده وڵه تی.ده سه ڵاتی دادوه ری له هه ندێ حاڵه تدا ڕۆڵی یاسادانانیش ده بینێت به تایبه تیش له سیستمی یاسایی به ریتانی به ڵام به شێوه یه کی زۆر سنوردار وه ته نها بۆ حاڵه تی دیاروکراو پابه ندیش ته نها بۆ دادگاکانی پله ی خواروتر که وا حاڵه تێکی هه مان شێوه یان بێته پێش، واته دادگاکان ناتوانن وه کو ده سه ڵاتی یاسادانان یاسایه کی گشتی ده ربچوێنن بۆ نمونه کۆدێکی سزایی.

ئامانجی سه ره کی ده سه ڵاتی دادوه ری دابینکردنی ئاشتیو دادپه روه ری یه له ڕێگای یه کسانی له به رده م یاسادا.

ده سه ڵاتی دادوه ری له سیستمه دیمکراسی یه کاندا به شێوه یه کی هه ره می ڕێکخراوه له لوتکه دادگاباڵاکان دێن وه کو دادگای ده ستوریو دادگای پیداچونه وه له ژێری ژێره وه ش دادگا به رایی یه کان، بۆ نمونه له ماده ی (10)ی یاسای ده سه ڵاتی دادوه ری هه رێمی کوردستانی ژماره 23 ی ساڵی 2007 هاتوه که وا دادگای پێداچونه وه ده سته ی باڵای دادپه روه ری یه.

گرنگترین خاسڵه ته کانی ده سه ڵاتی دادوه ری سه ربه خۆییو بێ لایه نی یه، بێ لایه نی ڕوی ناوه وه ی دادوه ران ده گرێته وه واته ئه وان ده بێت له دڵو هزری خۆیانا بێ لایه ن بن وه ته نها لایه نگری یاساو ڕاستی بکه ن، وه سه ر به خۆیی ڕوی ده ره وه ی دادوه ری ده گرێته وه واته هیچ هێزێک نه بێت له ده ره وه ی یاسا که وا بتوانێت کار بکاته سه ر بڕیاره کانی دادوه ر.له ماده ی (52 بڕگه ی(1))ی یاسای ئه نجومه نی دادوه ری هه رێمی کوردستاندا هاتوه که وا ده بێت دادوه ر بێ لایه ن بێت.تاکو بێ لایه نی ده سه ڵاتی دادوه ری به شێوه یه کی باشتر دابین بکرێت هه وڵی ئه وه ده درێت که وا ئه م ده سه ڵاته له لایه نی داراویی یه وه سه ربه خۆ بێت، له هه رێمی کوردستان به پێ ی ماده ی (4)ی یاسای ده سه ڵاتی دادوه ری ئه م ده سه ڵاته بودجه یه کی تایبه تی ده بێت له لایه ن په رله مانه وه په سند ده کرێت.ده سه ڵاتی دادوه ری له سیستمه دیمکراسی یه پێشکه وتوه کانیشدا جۆرێک له ده سه ڵاتی چاودێری کردنی ده سه ڵاتی به ڕێوه بردنی پێ به خشراوه بۆ نمونه دادگاکانی به ڕێوه بردن به م کاره هه ڵده ستن هه تا له بواری پاراستنی مافی مرۆڤیشدا ئه م دادگایه نه ڕۆڵی سه ره کی ده بینن کاتێ هاوڵاتیان ڕویان تێده که ن له حاڵه تی پێشێلکردنی ئه و مافانه یان که وا له ده ستور یا له یاسای نێو ده وڵه تی بۆیان دابینکراوه چونکه دادگاکان له زۆر حاڵه تدا یاساو عورفی نێوده وڵه تیش ده چه سپێنن.

پێش ئه وه ی بێینه سه ر ده سه ڵاتی دادوه ری له هه رێمی کوردستانو عێراق با بۆ به راورد تاوتۆی چه ند سیستمێکی دادوه ری له ژماره یه ک له ووڵاتانی فدراڵی بکه ین.

1.1               به لچیکا: سیستمی حوکمی فدراڵی به لچیکی ئامانجی سه ره کی دابینکردنی دادپه روه ریو یه کسانی یه له نێوان تاکو گروپه کانی کۆمه ڵگای به لچیکی ئه م پرنسیپه به هه مان شێوه ش له ده سه ڵاتی دادوه ری به لچیکی ڕه نگی داوه ته وه.له ده ستوری به لچیکی ماده کانی (144-156) ده سه ڵاتی دادوه ری ڕێکده خه ن.ده سه ڵاتی دادوه ری به هه مان شێوه ی ده سه ڵاتی یاسادانانو جێبه جێکردن له سه ربنه مای ته وافوق له نێوان هه ردو نه ته وه ی سه ره کی هۆڵه ندی زبانو فه ره نسی زبان دامه زراوه.به ڕێوه بردنی ده سه ڵاتی دادوه ری له به لچیکا به گوێره ی ماده ی ( 151بڕگه ی 2)ی ده ستوری به لچیکی به ئه نجومه نی دادوه ری باڵا سپێردراوه که وا ئه ندامه کانی به ژماره ی یه کسان له نێوان هه ردو گروپی نه ته وه یی هۆڵه ندی زبانو فه ره نسی زبان دابه شکراون وه پێکهاتون له دادوه رانی به توانا که وا له لایه ن گروپه کانیانه وه هه ڵده بژیردرێن.ده سه ڵاته کانی ئه م ئه جومه نه به شێوه یه کی سه ره کی بریتین له دامه زراندنو مه شق پێکردنی دادوه رانو ئه ندامانی داواکاری گشتی، چاودێری کردنی کاره کانی ده سه ڵاتی دادوه ری، لێکۆڵینه وه و لێپرسینه وه کردن له گه ڵ دادوه ران.سه باره ت به دامه زراندنی دادوه رانیش ئه وا به پێ ی ماده کانی ده ستور (152-153) دادوه ران له سه ر پێشنیاری ئه نجومه نی دادوه ری له لایه ن شای به لچیکاوه ده ستنیشان ده کرێن بۆ ماوه یه کی نادیار به ڵام ده بێت له ته مه نێکی دیاریکراودا ده ست له کار بکێشنه وه.

سه باره ت به پێکهاته ی سیستمی دادگاکانی به لچیکی ئه وا دیارده یه کی وا تایبه تی نی یه به ڵام ڕێکخستنی ئه م دادگایانه له سه ر بنه مای هه رێمی دانه مه زراوه وه کو سویسراو ئه مه ریکا به ڵکو سه رتاسه ری به لچیکی ته نها دادوه رو کارمه نده کان له سه ر بنه مای ته وافوقی له نێوان هه ردوه گروپی نه ته وه یی سه ره کی داده مه زرێن به مه رجی لێهاتویی، وه به شێوه یه کی گشتی بریتین له :

1.        دادگی پێداچونه وه؛ له به لچیکا یه ک دادگای پێداچونه وه هه یه که وا ئه رکی یه که می چاودێری کردنی چه سپاندنی یاسایه به شێوه یه کی دروست له یاسای ده ستوری یه وه بۆ پرنسیپه گشتی یه کانی یاساو عورفی یاسایی،

2.        دادگاکانی تێهه ڵچونه وه: پێنج دادگای له م جۆره هه یه که وا هه مو بواره کانی یاسای شارستانیو، تاوانو بازرگانی ده گرنه وه،

3.                   دادگا به رایی یه کان،

4.                   دادگاکانی کار،

5.                   دادگاکانی بازرگانی،

6.                   دادگاکانی سوپا،

7.        وه دادگاکانی به ڕێوه بردن، ئه م دادگایانه ش له ژێر کۆنترۆڵی ئه نجومه نی ده وڵه تین که وا باڵاترین دادگی به ڕێوه بردنه.

1.2                                    که نه دا

به گوێره ی ماده ی (186) ده ستوری که نه دی ده سه ڵاتی دادوه ری له نێوان ده سه ڵاتی فدراڵو هه رێمه کان به م جۆره دابه شکراوه:

1-                   دانانی یاسای تاوان له ده سه ڵاتی په رله مانی فدراڵی یه،

2-                   ڕێکخستنو به ڕێوه بردنی دادگاکان له بواری شارستانیو تاوانیش له ده سه ڵاتی هه رێمه کانه،

3-        دادوه رانی هه رێمی کوێبێکی فه ره نسی زبان ده بێت له لیستی یاساناسانی ئه م هه رێمه هه ڵبژێردرێن،

4-        به شێوه یه کی گشتی ده سه ڵاتی دادوه ری له چوارچێوه ی ده سه ڵاته کانی هه رێمه کانه، ده سه ڵاتی فدراڵی له م بواره دا به زۆری ده رکردنی یاسای تاوان وه دادگا فدراڵی یه کان بریتین له دادگای باڵاو، دادگای ده ستوریو دادگای باج.هه ره می دادگای هه رێمه کان له دادگاکانی تێهه ڵچونه وه دێته خواره و تاکو دادگا به رایی یه کانو دادگاکانی نه وجه وانان.هه رچی په یوه ندی به دادگاکانی به ڕێوه بردن هه یه ئه وا ئه م دادگایانه له که نه دا به شێکن له ده سه ڵاتی جێبه جێکردنی هه رێمه کان بۆ چاودێری کردنی بواره کانی به ڕێوه بردنی ته ندروستیو گواستنه وه و په روه رده و...هتد.سه باره ت به دامه زراندنی دادوه رانیش ئه وا دادوه رانی دادگا باڵاکان له لایه ن ده سه ڵاتی فدراڵی یه وه داده مه زرێن، وه دادوه رانی هه ڕێمه کان له لایه ن ئه م هه رێمانه خۆیان.

1.3               سویسرا: سیستمی فدراڵی سویسری وه کو ئه وه ی عێراق به شێوه یه کی گشتی جووت سایده، واته هه رێمه کان نزیکه ی هه مو ئه م ده سه ڵاتانه یان پێدراوه که وا حکومه تی فدراڵی هه یه تی ئه مه بواری ده سه ڵاتی دادوه ریش ده گرێته وه.به گوێره ی ماده ی (123)ی ده ستوری سویسری ده سه ڵاتی هه رێمه کان (کانتۆنه کان) هه مو بواره کانی شارستانیو تاوانو ڕێکخستنی دادگاکان ده گرێته وه، ته نها دادگای فدراڵی به گوێره ی ماده کانی (188-191)ی ده ستوری سویسری، دادگای فدراڵی یه که وا له نۆ به ش پێک هاتوه.ده سه ڵاتی فدراڵی به زۆری تاوانه نێوده وڵه تی یه کانو، تێرۆرو تاوانه کانی دژ به ئاسایشی ده وڵه ت ده گرێته وه.دادوه رانی ئه م دادگایه له لایه ن په رله مانی سویسری یه وه بۆ ماوه ی شه ش ساڵ هه ڵده بژێردرێن.

سه باره ت به چۆنی یه تی ڕێکخستنو هه ره می دادگای هه رێمه کان ئه وا پێویست ناکات سیستمی دادگایی هه ر 26 کانتۆن تاوتۆیی بکرێت به ڵکو لێره دا وه کو نمونه ته نها کانتۆنی هه رێمی بێرن هه ڵده بژێرین که وا پایته ختی ووڵاته، وه به گوێره ی ماده کانی (97-100)ی ده ستوری هه رێمی بێرن، بریتی یه له :

1-                   دادگا شارستانی یه کان،

2-                   دادگاکانی نه وجه وانان،

3-                   دادگاکانی کار،

4-                   دادگاکانی بازرگانی،

5-                   دادگاکانی به ڕێوه بردن،

6-                   وه دادگای باڵای کانتۆن.

سه باره ت به پرۆسه ی ده ستنیشانکردنی دادوه ره کانیش، ئه وا دادوه رانی دادگا به رایی یه کان ڕاسته وخۆ له لایه ن خه ڵکه وه هه ڵده بژێردرێن، وه ئه ندامانی دادگای باڵا له له لایه ن په رله مانی کانتۆنه وه بۆ ماوه ی 4-6 ساڵ هه ڵده بژێردرێن.

1.4.ووڵاته یه کگرتوه کانی ئه مه ریکا: یه کێک له خاسڵه ته سه ره کی یه کانی سیستمی دادوه ری ئه مه ریکا جووت سیستمی یه، واته دادگا فدراڵی یه کان هاوته ریب له گه ڵ دادگای ویلایه ته کان هه ر یه که و به پێ ی ئیختساسی خۆی له سه رتانسه ری ئه مه ریکا کار ده که ن، ئه مه ش حاڵه تێکه له کوردستان جیایه چونکه له کوردستان هیچ دادگایه کی فدراڵی بونی نی یه.

سه باره ت به پێکهاته و هه ره می دادگای ویلایه ته کان، ئه وا سیستمه که له ویلایه تێکه وه بۆ ویلایه تێک ده گۆڕێت به پێ ی ده ستوری ئه م ویلایه ته خۆی بۆیه زه حمه ته بگه ینه ده رئه نجامێکی گشتی، به ڵام ده توانرێت بگوترێت که وا له هه رویلایه تێک هه مو تیپه ناساسراوه کانی دادگا بونیان هه یه دادگاکانی به ڕێوه بردنو بازرگانی لێده رچێت، له لوتکه ی هه ره می ئه م دادگایانه ش دادگای تێهه ڵچونه وه یه که وا له ژێر ناوی دادگای باڵا ناسراون.

هه ره می دادگا فدراڵی یه کانیش بریتین له سێ ئاست، له ژێره وه دادگا به رایی یه کان، له سه روی ئه وانه وه دادگاکانی تێهه ڵچونه وه، له لوتکه ش دادگای باڵا.دادگا فدراڵی یه کان به شێوه یه کی گشتی تایبه تمه ندیان (ئیختساسیان) بازرگانیو، باجو به ڕێوه بردنه له ده ستوری ئه مه ریکیش وا هاتوه هه ر ده سه ڵاتێک له ده سه ڵاته تایبه ته کانی حکومه تی فدراڵی هه ژمار نه کرابێت، ئه وا ده چێته خانه ی ده سه ڵاتی ویلایه ته کان.

سه باره ت به ده ستنیشانکردنی دادوه رانیش ئه وا به هه مان شێوه له ویلایه تێکه وه بۆ ویلایه تێک ده گۆڕێت، دادوه رانی ویلایه ته کان، یا ئه وه تا ڕاسته وخۆ هه ڵده بژێردرێن، یا له لایه ن په رله مانی ویلایه ته وه ده ستنیشان ده کرێن یا له لایه ن حکومه تی ویلایه ته وه، به ڵام دادوه رانی فدراڵی له لایه ن سه رۆکی ئه مه ریکاوه ده ستنیشان ده کرێن به ڕه زامه ندی ئه نجومه نی پیران.

2.                   ده سه ڵاتی دادوه ری له عێراقو هه رێمی کوردستان

2.1                                    ده سه ڵاتی دادوه ری عێراقی فدراڵی

   ده سه ڵاتی دادوه ری عێراقی فدراڵی تایبه تمه ندی یه کی وای نی یه، به ڵکو هاوشێوه ی زوربه ی هه ره زۆری ئه م جۆره ده سه ڵاته یه له سیستمه فدراڵی یه کانی جیهانا، ئه و تایبه تمه ندی یه ی که وا هه یه زیاتر له ده سه ڵاتی دادوه ری هه رێمی کوردستانه، که وا له خواره وه باسی لێوه ده که ین.

به گوێره ی ماده ی (89) ده ستوری عێراق ده سه ڵاتی دادوه ری یه که ی پێکدێت له ئه نجومه نی دادوه ری باڵاو، دادگای فدراڵی باڵاو،  دادگای تێهه ڵچونه وه ی فدراڵیو، داواکاری گشتیو، ده زگای سه رپه شتیاری دادوه رو دادگا فدراڵی یه کان که وا به پێ ی یاسا ڕێکده خرێن.ئه نجومه نی دادوه ری باڵا به رزترین پله یه له له هه ره می ده سه ڵاتی دادوه ری ئه م ووڵاته هه روه کو له ماده ی (95) ده ستوردا هاتوه وه به ڕێوه بردنی کاروباری ده سه ڵاتی دادوه ری خراوه ته ئه ستۆ.

ئه نجومه نی دادوه ری باڵا به شێوه یه کی گشتی وه به هه ردو ئه نجومه نه که ی عێراقو هه رێمی کوردستانیشه وه، ئه م ئه رکانه ی خواره وه یان هه یه:

1-                   دابین کردنی به رزترین پله ی سه ربه خۆییو بێلایه نیو توانای پرۆفێشناڵی دادوه ری،

2-                   ده ستنشانکردنی دادوه ران به زۆریش به هه ما هه نگی له گه ڵ سه رۆکی ده وڵه ت،

3-        چاودێری کردنی ده سه ڵاتی دادوه ریو لێپرسینه وه له دادوه ران له کاتی پێویستدا، جگه له چاڵاچی یه کانی توێژینه وه و به ئه رشیڤ کردنی دۆکۆمێنته کانی ده سه ڵاتی دادوه ری.

هه ر بۆ به راورد ئه نجومه نی دادوه ری باڵا ئه م ڕۆڵه ده بینێت وه کو سه رۆکایه تی په رله مان له ده سه ڵاتی یاسادانان وه ئه نجومه نی وه زیران له ده سه ڵاتی جێبه جێکردندا.

 به ئامانجی دابین کردنی سه ربه خۆیی ده سه ڵاتی دادوه ری له سیستمه دیمکراسی یه کاندا بودجه یه کی سه ربه خۆ بۆ ئه م ده سه ڵاته دابین ده کرێت، به زۆریش له ڕێگای ئه نجومه نی دادوه ری باڵاوه ئاماده ده کرێت وه په رله مان په سندی ده کات.سه باره ت به سه ربه خۆیی دادوه رانیش ئه وا ماده ی (98) ی ده ستور جه خت له سه ر ئه م پرنسیپه ده کاته وه و ده ڵێت دادوه ر نابێت تێکه ڵی کاری حزبی بێت.ئه وه ی په یوه ندی به ده سه ڵاتی دادوه ری هه رێمه کانیش هه بێت له ده ستوری عێراقدا، ئه وا له ماده ی (121) ده ستوری عێراقدا هاتوه که وا هه رێمه کان مافی پیاده کردنی ده سه ڵاته کانی یاسادانانو ڕاپه ڕاندنو دادوه ری یان هه یه.به ڵام هه ندێ بواری یاسایی هه ن که وا به پێ ی ده ستوری عێراق تایبه تمه ندن به دادگا فدراڵی یه کان، وه کو بۆ نمونه بواری ڕه گه زنامه و به هاوڵاتی بون هه روه کو له ماده ی (110) ی ده ستوردا هاتوه.دادگا تایبه ته کانیش وه کو دادگا سه ربازی یه کان بۆ نمونه ناکه ونه ژێر ده سه ڵاتی ئه نجومه نی دادوه ری باڵا وه به ڵکو به گوێره ی ماده ی (99) له ڕێگای یاسایه کی تایبه ته وه ڕێکده خرێن.

ئه و دادگایه ی له ماده ی (92)ی ده ستوری عێراقدا به به دادگای باڵا ناوی هاتوه له ڕاستیدا دادگای ده ستوری یه، وه ئه رکی سه ره کی چاودێری کردنی به ده ستور بونی یاساکانو یه کلایی کردنه وه ی کێشه کانه له نێوان حکومه تی فدراڵیو حکومه تانی هه رێمه کانو پارێزگاکاندا.هه رێمی کوردستانیش دادگایه کی تایبه تی ده ستوری ده بێت هه روه کو له ڕه شنوسی ده ستوری هه رێمدا هاتوه.

2.2.ده سه ڵاتی دادوه ری له هه رێمی کوردستان

 سێ یاسای سه ره کی له عێراقو هه رێمی کوردستاندا هه ن که بواری ده سه ڵاتی دادوه ری هه رێمی کوردستان ڕێکده خه ن، یه که میان یاسای ژماره (23)ی ساڵی 2007ی ده رچوی په رله مانی کوردستان که وا به یاسای ئه نجومه نی دادوه ری ناسراوه، دووه میان ده ستوری ناکارای هه رێمی کوردستان، وه سێ یه میان ده ستوری عێراقی فدراڵی.گرنترین له م سێ یاسایه یاسای ئه نجومه نی دادوه ری باڵای هه رێمی کوردستانه که وا ئێستا کاری پێده کرێت تاکو ده ستور کارا ده بێت.

وه کو بنه ما سه ره کی یه کانی ده سه ڵاتی دادوه ری هه رێمی کوردستان هه روه کو له ماده ی (2)ی یاسای ئه نجومه نی دادوه ری هاتوه، به هه مان شێوه ش له ماده ی (77)ی ده ستوری هه رێمدا، سه ربه خۆیی ده سه ڵاتی دادوه ری هه رێمی کوردستانه، وه بۆ مه به ستی دابین کردنی ئه م سه ربه خۆ یی یه ش، هه روه کو له ماده ی (4)ی یاسای ئه نجومه نی دادوه ریدا هاتوه، ده سه ڵاتی دادوه ری بودجه یه کی تایبه ت به خۆی ده بێت له لایه ن ئه نجومه نی دادوه ری یه وه ئاماده ده کرێت، وه له لایه ن په رله مانی کوردستانیشه وه په سند ده کرێت.

سه باره ت به هه ره می پێکهاته ی دادگاکانی کوردستانیش هه روه کو له ماده.سه باره ت به پێکهاته ی دادگاکانیش به گوێره ی ماده ی (77)ی ده ستوری هه رێمی کوردستانو ماده ی (9)ی یاسای ئه نجومه نی دادوه ری، هه ره می دادگاکانی کوردستان به م جۆره ده بیت: 1.دادگای پێداچونه وه، 2.دادگاکانی تێهه ڵچونه وه، 3.دادگاکانی تاوان، 4.دادگا به رایی یه کان، 5.دادگاکانی نه وجه وانان، 6.دادگاکانی که تن، 7.دادگاکانی باری که سایه تی، 8.دادگاکانی کار، 9.دادگاکانی لێکۆڵینه وه، 10.دادگاکانی باری که سایه تی بۆ مه سیحی یه کانو ئێزدی یه کانو ئاینه کانی تر.

 ئه نجومه نی دادوه ری خودی خۆی به گوێره ی ماده ی (33)ی ده ستور به رزترین ده سه ڵاتی دادوه ری یه له هه رێمدا وه ئه رکه کانی هه مان ئه م ئه رکانه ن که وا پێشتر له سه ره وه به شێوه یه کی گشتی باسیان لێوه کرا، وه کو دابین کردنی سه ربه خۆیی دادگاو، دامه زراندنی دادوه رانو، چاودێری کردنو لێپرسینه وه له دادوه ران.دادگا تایبه تمه نده کانیش وه کو دادگای سه ربازی بۆ نمونه وه کو دادگاکانی له م جۆره ی عێراق ناکه ونه ژێر ده سه ڵاتی ئه نجومه نی دادوه ری یه وه به ڵکو به گوێره ی ماده ی (88)ی ده ستوری هه رێم ده بێت به یاسایه کی تایبه ت ڕێکبخرێن، وه به پێ ی ماده ی (10) یاسای ئه نجومه نی دادوه ری، دادگای پێداچونه وه ته نها ده سه ڵاتی باڵای دادگا مه ده نی یه کانه.سه باره ت به سه ربه خۆییو بێ لایه نی دادوه رانیش که وا له مه رجه بنه ڕه تی یه کانی ده سه ڵاتی دادوه رین له سیستمه دیمکراسی یه کاند، ئه وا به گوێره ی ماده ی ( 52بڕگه ی 1) ی ده ستوری هه رێمو ماده ی (35بڕگه ی 9)ی یاسای ئه نجومه نی دادوه ری، ده بێت دادوه ر بێ لایه ن بێت وه پاش دامه زراندنی بۆ هیچ حزبێک کار نه کات.ئه وه ی په یوه ندیشی به دامه زراندنی دادوه رانه وه هه یه، ئه وا پرۆسه که نه له یاسای ئه نجومه نی دادوه ری هه رێمو نه له ده ستوری هه رێمیش زۆر ڕون نی یه، به ڵام مه رجه کانی بون به دادوه ر ئاشکران، هه رچه نده له ماده ی (36)ی یاسای ئه نجومه نی دادوه ریدا هاتوه که وا دادوه ر به مه رسومی هه رێمی داده مه زرێت بۆ ماوه یه کی دیارینه کراو به ڵام له ماده ی (46)ی یاسای ئه نجومه نی دادوه ریو له ماده ی (81)ی ده ستوردا هاتوه که وا ده بێت دادوه ر له ته مه نی 66 ساڵیدا خانه نشین بکرێت، دیاره ئه م سنوره ی ته مه نیان له سه ر بنه مای ڕێژه ی مامناوه ندی ته مه ن له هه رێمی کوردستان وه رگرتوه که وا خۆی زۆر زووه ده بوایه ئه م سنوره له نێوان 70 تا 75 ساڵ بوایه چونکه ته مه ن له هه رێمی کوردستانیش به ره و درێژ بونه وه ده ڕوات.

سه باره ت به ده زگای داواکاری گشتیش ئه وا به پێ ی ماده ی (100)ی ده ستوری هه رێم ده بێت ئه م ده زگایه به یاسایه ک ڕێکبخرێت، له یاسای ئه نجومه نی دادوه ریش ئاماژه بۆ ئه م ده زگایه نه کراوه به ڵام به پێ ی ماده ی (4بڕگه ی 3)ی یاسای ژماره 13 ی ساڵی 2007 (یاسای وه زاره تی داد)، ده زگای داواکاری گشتی سه ر به وه زاره تی داده، ده زگای داواکاری گشتی له هه رێمی کوردستان زۆر لاوازه وه به گوێره ی یاسایه کی ڕژێمی به عسی ساڵی 1979 ڕێکخراوه ئه مه ش بێگومان سیستمێکی زۆر گونجاو نی یه ئه گه ری ئه وه ی هه یه ببێته ئامرازێکی سیاسی.

جێگای سه رنجه که وا له هه رێمی کوردستاندا هیچ دادگایه کی فدراڵی بونی نی یه، دیاره دادگاکانی هه رێم یاسا فدراڵی یه کانیش ده چه سپێنن، به ڵام به شێوه یه کی گشتی ئه م کێشه یاسایی یانه ی په یوه ندی یان به ده سه ڵاته تایبه ته کانی حکومه تی فدراڵی هه یه، له لایه ن دادگا فدراڵی یه کانی ده ره وه ی هه رێم لابه لا ده کرێنه وه.له هه رێمی کوردستانیش دادگایه کی تایبه ت نی یه به بواری بازرگانی، به ڵام دادگای لێکۆڵینه وه هه یه که وا له زۆر له ووڵاتانی ترا ئه رکی داواکاری گشتی یه.تایبه تمه ندی یه کی تری ده سه ڵاتی دادوه ری هه رێمی کوردستان بونی دادگاکانی باری که سێتی تایبه ته به مه سیحیو ئێزدیو ئاینه کانی تری جگه له موسڵمان.

تایبه تمه ندی هه ره دیاری سیستمی سیاسی هه رێمی کوردستان بونی دادگای ده ستوری هه رێمی کوردستانه که وا ده بێت به گوێره ی ماده ی (91)ی ده ستوری هه رێم به یاسایه ک دابمه زرێت، وه به گوێره ی ماده ی (92)ی ده ستوره که ئه ندامه کانی له لایه ن سه رۆکی هه رێمه وه به ڕاوێژکاری له گه ڵ ئه نجومه نی دادوه ری هه ڵده بژێردرێن ئه مه ش باشترین ڕێگا نی یه بۆ دابین کردنی سه ربه خۆییو بێ لایه نی دادوه ران چونکه سه رۆکی هه رێم لێره دا ڕۆڵێکی نیمچه تاکڕه وانه ی پێ به خشڕاوه که وا دژ بنه ماکانی سیستمی دیمکراسی یه.دادوه ران ده بێت به شێوه یه کی گشتی به ڕێگایه کی شه فاف له سه ر بنه مای لێهاتویی دابمه زرێن نه ک پابه ندی حزبیو کۆمه ڵایه تی هه روه کو ئێستا له کوردستان باوه.به گوێره ی ماده ی (95)ی ده ستوری هه رێمیش ئه رکی سه ره کی دادگای ده ستوری هه رێمی کوردستان چاودێری کردنی به ده ستور بونی یاساو ڕێنماییو فه رمایشته کانی ده رچو له هه رێمی کوردستانه ئه مه ش یاخود له سه ر پێشنیاری سه رۆکی هه رێم، یا سه رۆکایه تی ئه نجومه نی وه زیران، یاخود 10 په رله مانتار به بێ ئه وه ی لێره دا هیچ ڕۆڵێک درا بێت به هاوڵاتیان که وا یه کێکه له لاوازی یه کانی سیستمی سیاسی هه رێمی کوردستان، یه ک حاڵه تی لێ ده رچێت ئه میش له حاڵه تی فه رمایشته کان که وا تایبه تن به که سێکی دیاریکراو که وا که سی خاوه ن به رژه وه ندی یه ده توانێت دژ به م فه رمایشته په نا بۆ دادگای ده ستوری به رێت.

 به شێوه یه کی گشتی وه کو ده رئه نجام ده توانین بڵێین که وا ده سه ڵاتی دادوه ری له هه رێمی کوردستان به بونی ئه نجومه نی دادوه ری تایبه ت به خۆیو، دادگای پیداچونه وه و دادگای ده ستوری، دیارده یه کی زۆر ده گمه نه له سیستمه فدراڵی یه کاندا وه ئه و په ڕی سه روه ری به رامبه ر به حکومه تی فدرال دابین ده کات، هه تا زۆر نزیک ده بێته وه له سیستمی کۆنفدراڵیش.ته نها له سویسرا له کۆی 26 کانتۆن (هه رێم) سێ کانتۆن دادگای پێداچونه وه ی سه ربه خۆیان هه یه ئه مانیش کانتۆنه کانی زیورخو، ئه پلێنتسو، سانت گالنن، وه به هه مان شێوه ش له کۆی ئه م کانتۆنانه ته نها سێ کانتۆن دادگای ده ستوری سه ربه خۆیان هه یه ئه مانیش بازلو، ژنێڤو یوران، به ڵام له هیچ سیستمێکی فدراڵی جیهان به پێ ی زانیاری من هه رێمێک نی یه له چه شنی هه رێمی کوردستان که وا هه م دادگای پێداچونه وه و هه م دادگای ده ستوری سه ربه خۆی هه بێت وه له سه ر خاکی هه رێمه که شی هیچ دادگایه کی فدراڵی بونی نه بێت وه هیچ دادگایه کی فدراڵیش له سه روی هه ره می دادگاکانی نه بێت.ڕاسته له ئه مه ریکا نزیکه ی هه مو ویلایه ته کان دادگای ده ستوریو پێداچونه وه ی سه ربه خۆیان هه یه، به ڵام له سه روی هه مویانه وه دادگای باڵای ئه مه ریکی هه یه جگه له وه ش که وا له هه ر ویلایه تێک هاوته ریب له گه ڵ دادگای ویلایه ته کان، دادگای فدراڵیش هه یه، سیستمی دادوه ری له هه رێمی کوردستان خاوه گه وره ترین سه روه ری یه به رامبه ر به حکومه تی فدراڵی عێراق وه کو ده سه ڵاتی دادوه ری ده وڵه تێکی سه ربه خۆ ڕه فتار ده کات.

ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.