که‌مال سه‌ید قادر

چه مکی سه روه ری یاسا ...د.که مال سه ید قادر

پرنسیپی سه روه ری یاسا، ده توانرێت به کورترینو ڕونترین شێوه به حوکمی یاسا دژ به حوکمی ڕه مه كی که سێک پێناسه بکرێت.ئه م پرنسیپه له گه ڵ ئه وه ی پێناسه که ی کورتو ڕونه به ڵام له ناوه ڕکدا زۆر ئاڵۆزه و چه ند پرنسیپێکی جیا له خۆی ده گرێته وه، مێژوه که شی زۆر کۆنه له سه رده می حامۆرابی یه وه ده ست پێده کات، کاتێ یاساکان بۆ یه که م جار نوسرانه وه به ئاشکرا بۆ هه مو که سێک (ته دوین کران)، له یۆنانی دێرینیش ئه رستۆ نزیکه ی 24 سه ده له مه وبه ر له سه ر سه روه ری یاسا نوسی "حومکی یاسا له حوکمی هه ر تاکێک باشتره"، به شایه دی مێژونوسانی ڕۆژئاواش پرنسیپی سه روه ری یاسا له جیهانی ئیسلامیدا له سه ره تاکانی ئیسلامه وه ده ست پێده کات، کاتێ یاساکانی ئیسلام به سه ر هه مو تاکو که سێکدا سه پێندران به خه لیفه کانیشه وه.له ئه ورپا جگه له یۆنانی کۆن، ئه م پرنسیپه له سه ره تادا له به ریتانیا له سه ره تاکانی سه ده ی سیانزه هه م ده ستی پێکرد، به ڵام به ریتانیا فه زلی ئه وه ی له سه ر مرۆڤایه تی هه یه که وا بۆ یه که مجار ده سته واژه ی مۆدێرنی ئه م پرنسیپه ی لێ داڕێژرابێت، کاتێ یاساناسی ناسراوی به ریتانی ( ڕۆبێرت دایسی) له ساڵی 1885، له کتابه که یدا (INTRODUCTION OF THE STUDY OF THE LAW OF THE CONSTITUTION  ) پێناسه یه کی یاسایی ڕونی ئه م پرنسیپه ی کرد که وا ئه مڕۆش به کار دێت.دایسی له کتابه که یدا کڕۆکی ئه م پرنسیپه ی له سێ خاڵدا قه تیس کردوه:

1-         سه روه ری یاسا حوکمی یاسایه له جیاتی حوکمی ڕه مه کی که سێک‌‌، سه روه ری یاسا به ناوکه وه به ستراوه ته وه به پرنسیپی دادپه روه ری، هه مو هه ڵسوکه وتو بڕیارێکی ده وڵه ت ده بێت سه رچاوه یه کی شه رعی یاسایی هه بێت،

2-        یه کسانی له به رامبه ر یاسادا، که وا هه مو که سێک به بێ ڕه چاوکردنی باری سیاسیو داراییو کۆمه ڵایه تی له به رامبه ر یاسادا یه کسانن،

3-                   بڕیاره کانی دامو ده زگاکانی حکومه تیش ده بێت سه رچاوه یه کی شه رعی یاسایی یان هه بێت.

له سه رده می (دایسی) یه وه پرنسیپی " مه لیک یاسایه" گۆڕا بۆ پرنسیپی " یاسا مه لیکه".له سه ده ی بیسته م ئه م پرنسیپه کریستاڵه ی کرد له گه ڵ چه ند پرنسیپێکی ترا، وه کو:

1-                   یاساکان ده بێت گشتی بن، واته بۆ هه رکه سێک ده ربچن،

2-        یاساکان ده بیت به رده وامی یه تی یه کیان هه بێت، تاکو خه ڵک ڵێرابێت له په یڕه وکردنیان سه ر لێشێواوی دروست نه بێت،

3-                   یاساکان ده بێت ئاشکرا بن هه مو که س بتوانێت ئاگاداری مافو ئه رکه کانی خۆی بێت،

4-                   یاساکان ده بێت پێشبینی یه کانی داهاتو ڕێکبخه ن نه ک ڕوداوه کانی ڕابردو،

5-                   هه ر یاسایه کی نوێ ده بێت هۆکارو پاساوی ده رچونی هه بێت.

پرنسیپی سه روه ری یاسا ئێستا بۆته پرنسیپه هه ره بنه ڕه تی یه کانی یاسای نێو ده وڵه تیو ده ستوری ووڵاتان.بۆ نمونه له جاڕی نه ته وه یه کگرتوه کان ئاماژه ی پێکراوه به هه مان شێوه ش له جاڕی مافی مرۆڤی نه ته وه یه کگرتوه کان.له ده ستوری ووڵاتانیشدا بۆ نمونه له ماده ی (6)ی ده ستوری ئه مه ریکی، وه ماده ی (28) ده ستوری ئه ڵمانی، دیباجه ی ده ستوری هه رێمی کوردستان، وه ماده ی (5)ی ده ستوری عێراقی فدراڵ.به شیوه یه کی گشتی هیچ ده ستورێک نی یه له جیهاندا به ڕاسته وخۆ، یا ناڕاسته وخۆ ئاماژه ی بۆ پرنسیپی سه روه ری یاسا نه کردبێت.له واقیعیشدا سه روه ری یاسا ته نها به ناوهێنانو دانپیانانی له ده ستورو یاساکانا به دی نایه ت، به ڵکو زیاتر له ڕێگای دابین کردنی ئامرازه یاسایی یه کانی لێپرسینه وه ی یاسایی، وه کو بۆ نمونه دادگای سه ربه خۆو بێ لایه ن، بۆیه باری سه روه ری یاسا له زۆر له ووڵاته نادمیکراسی یه کاندا پیاده کردنی له واقیعدا جیایه له گه ڵ لایه نی تیۆری هه روه کو له ده ستوره کانیاندا هاتوه.له عێراقو هه رێمی کوردستان سه روه ری یاسا هێشتا له قۆناغه هه ره سه ره تایی یه کانیدایه، وه حوکمی ڕه مه کی هه ندێ لێپرسراوان تا ئێستاش زاڵه به سه ر حوکمی یاسادا زیاتریش به هۆی نه بونی لێپرسینه وه ی یاساییو تێکه ڵ بونی هێزی ئابوریو چه کداری به سیاسه ت.له هه رێمی کوردستاندا چونکه ده ستوره که ی هێشتا کارا نه کراوه هیچ ده قێکی یاسایی باڵاش نی یه که وا سه روه ری یاسا دابین بکات جگه له ده ستوری عێراقی ئه میش به ته واوه تی له هیچ شوێنێکی تری عێراقدا کاری پێ ناکرێت، وه سه ره ڕای ئه وه ش لاوازی سه ربه خۆیی دادگاکانو لاری تای ته رازوی بێ لایه نیان به هۆی به کارهێنانی پێوه ری حزبی نه ک لێهاتویی له ده ستنیشانکردنی دادوه رانا، زیاتر وای کردوه که وا حوکمی یاسا ڕۆڵی لاوه کی ببینێت له به رامبه ر حوکمی ئه م که سانه دا که وا له هه مان کاتدا خاوه ن هێزی سه ربازیو ئابورین، ئه گه ر ده سه ڵات دارێک هیچ یاسایه ک کۆنترۆڵی نه کات، وه هیچ دادگایه که به هۆی سه ربه خۆ نه بونیو نه بونی ده قێکی یاسایی ده سه ڵاتی لێپرسینه وه ی له گه ڵ ده سه ڵاتداران پێبه خشێت، وه له هه مان کاتیشا ده سه ڵاتدار پابه ند نه بێت به هیچ عورفو ئه خلاقو به هایه کی مرۆڤایه تی، ئه وا له جیاتی سه روه ری یاس، یاسای جه نگه ڵ حوکم ده کات.

 

ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.

 

سیستمی حوکمی عێراق فدراڵی یه، یا کۆنفدراڵی؟ ..به شی -11- ....د.کەمال سەید قادر

سیستمی فدراڵی عێراق هه روه کو له ده ستوره که یدا هاتوه نمونه یه کی بێ هاوتایه له مێژوی سیستمی فدراڵی ڕابردوو ئه مڕۆی ئه م سیستمانه دا به شێوه یه ک که وا پێوه ره کانی سیستمی فدراڵی زۆر به زه حمه ت له سه ری ده چه سپێن، هه ر بۆ نمونه تا ئێستا نه بوه و نی یه که وا سیستمێکی فدراڵی ته نها له یه ک هه رێم پێک بێت، چیکۆسلۆڤاکیای کۆن له دوو هه رێم پێک هاتبو، به لچیکا ئێستا که مترین پێکهاته ی هه یه که وا شه ش پێکهاته ن، به ڵام سیستمی کۆنفدراڵی پێکهاتو له دوو ووڵات نمونه یان له مێژودا هه یه بۆ نمونه کۆنفدراڵی سربیاو مۆنتێنێگرۆ له ساڵانی 2003-2006، بۆیه سیستمه که ی حوکمی عێراق زیاتر لار بۆته وه به لایه نی کۆنفدراڵی ئه مه ته نها له لایه نی یاسایی یه وه، به ڵام له لایه نی واقیعی سیاسی یه وه په یوه ندی نێوان هه رێمو به غدا زیاتر له په یوه ندی نێوان دوو ده وڵه تی هاوسێ ی ناکۆک ده چن که وا له شکره کانیان به رامبه ر به یه کتر له سه ر سنوره کان وه ستابن له سه ر دیاریکردنی سنورو موڵکی یه تی سه رچاوه سروشتی یه کانی وه کو نه وتو گاز.وه ڵامدانه وه ی ئه م پرسیاره، ئایا عێراق سیستمه که ی حوکمی فدراڵی یه یا کۆنفدراڵی، له لایه نی سیاسی یه وه له ژێر تیشکی واقیعی ڕۆژانه ی په یوه ندی یه کانی نێوان هه وڵیرو به غدا زۆر ئاسانه، به ڵام له لایه نی یاسایی یه وه پێویستی به توێژینه وه ی زیاترو میتۆدی به راورد هه یه له گه ڵ سیستمه فدراڵیو کۆنفدراڵی یه کانا، بۆیه پێش ئه وه ی بێینه سه ر هه وڵی وه ڵامدانه وه ی ئه م پرسیاره، ده بێت به کورتی تیشک بخه ین سه ر خاسڵه ته سه ره کی یه کانی سیستمی کۆنفدراڵی وه به راورد کردنی له گه ڵ ده ستوری عێراقو دوو نمونه ی کۆنفدراڵی، یه که میان یه کێتی ئه ورپایه وه دووه میان سیستمی کۆنفدراڵی سربیاو – مۆنتێنێگرۆیه که وا له نێوان ساڵانی 2003- 2006 کاری پیده کرا:

1-        ده سه ڵاتی حکو‌مه تی ناوه ندی سیستمه فدراڵی یه کان زۆر سنورداره: ئه م ده سه ڵاتانه به زۆری بواره کانی به رگریو، په یوه ندی یه کانی ده روه و دراوو ده گرێته وه، هه تا ئه م ده سه ڵاتانه ی حکومه تی ناوه ندیش سنوردارن.له ده ستوری عێراقیشا هه روه کو له ماده ی (110) هاتوه، ده سه ڵاته تایبه ته کانی حکومه تی فدراڵی به شێوه یه کی سه ره کی بریتین له ئاسایشی نه ته وه ییو هێزی چه کدار، داراییو ئابوریو دراو، وه ڕه گه زنامه و به هاوڵاتی بون، به ڵام ئه م ده سه ڵاتانه ش هه رچه نده تایبه تن به حکومه تی فدراڵی به ڵام حکومه تی فدراڵی مۆنۆپۆڵی به کارهێنانی نی یه بۆ نمونه له ئاستی په یوه ندی یه کانی ده ره وه هه روه کو له ماده ی ( 121بڕگه ی 4 هاتوه) نوسینگه ی تایبه به هه رێمو پارێزگاکان ده کرێته وه له باڵوێزخانه وه نێرده دبلۆماسی یه کاندا به مه به ستی به دوا چونی ڕۆشنبیریو کۆمه ڵایه تیو گه شه پێدان.له ڕاستیشدا مه به ست لێره دا ته نها هه رێمی کوردستانه چونکه عێراق تا ئێستا له یه ک هه رێمو حکومه تی ناوه ندی پێکدێت له گه ڵ پارێزگاکان، ئه مه ش یه کێکه له خاسڵه ته کانی سیستمی کۆنفدراڵی که وا له یه کێتی ئه ورپیش به دی ده کرێت، یه کێتی ئه ورپیش له گه ڵ ئه وه ی سیاسه تی ده ره وه ی یه کێتی یه که ڕێکده خات به ڵام هه ر هه مو 27 ووڵاتانی ئه ندام مافی کردنه وه ی نوێنه رایه تی خۆیانیان هه یه.سه باره ت به ئاسایشی نه ته وه ییو هێزی چه کدار ئه وا هه روه کو له بڕگه ی (5) ی ماده ی (121) هاتوه، حکومه تی هه رێم مافی ڕێکخستنی هێزه کانی ئاسایشی ناوخۆی هه یه، وه کو ئاسایشو پۆلیسو پاسه وانی هه رێم.هێزه چه کداره کانی هه رێم وه کو هێزه چه کداره کانی ووڵاتانی ئه ندام له یه کێتی ئه ورپی سه ربه خۆیی ته واویان هه یه به رامبه رحکومه تی ناوه ندی وه له ژێر فه رمانده ی سه رۆکی هه رێمدان نه ک سه رۆکی ئه نجومه نی وه زیرانی عێراق.به شێوه یه کی گشتی حکومه تی هه رێم هه روه کو له بڕگه ی (1) ی ماده ی (121) دا هاتوه مافی پیاده کردنی هه مو ده سه ڵاته کانی یاسادانانو، جێبه جێکردنو، دادوه ری هه یه جگه له م ده سه ڵاتانه ی که وا تایبه تن به حکومه تی ناوه ندی.له ڕاستیشدا هه ر سێ ده سه ڵاته که ی هه رێم به هیچ شێوه یه ک له ژێر چاودێری هیچ ده زگایه کی حکومه تی ناوه ندی نین وه وه کو ده سه ڵاته کانی ده وڵه تێکی سه ربه خۆ ڕه فتار ده که ن.ڕاسته ده سه ڵاتی ناوه ندیو هه رێمی کوردستان دراوی عێراقی به کار دێنن، به ڵام ئه مه له سیستمه کۆنفدراڵی یه کانیشا دیارده یه کی ئاسایی یه، بۆ نمونه له کۆی 27 ئه ندامی یه کێتی ئه ورپی 17 ئه ندامیان دراوی هاوبه شی ئۆیرۆ به کار دێنن.سه باره ت به به ڕێوه بردنی سه رچاوه سروشتی یه کانیش ئه وا له سیستمه کۆنفدراڵی یه کاند باوه که وا هه ر ووڵاتێکی ئه ندام خۆی ئه م سه رچاوانه به ڕێوه ده بات به جۆرێک له هه ماهه نگی له گه ڵ ده سه ڵاتی ناوه ند، بۆ نمونه له یه کێتی ئه ورپی به م جۆره یه.له ماده ی (112) ده ستوری عێراقیشدا هاتوه که وا کێلگه نه وتی یه به رهه مهێنه ره کان به هاوبه شی له نێوان حکومه تی ناوه ندو هه رێمه کان به ڕێوه ده برێن، ئه مه ش وا ده گه یه نێت که وا کێڵگه نوێ یه کان به ته نها له لایه ن هه رێمه وه به ڕێوه ده برێن.به ڕێوه بردنی گومرگیش هه روه کو له ماده ی(114) ی ده ستوردا هاتوه به هه ما هه نگی له نێوان حکومه تی ناوه ندیو حکومه تی هه رێم به ڕێوه ده چێت، ئه مه ش هه مان حاڵه ته له یه کێتی ئه ورپی که وا نه سنور هه یه له نێوانیان نه گومرگ به ڵام سیاسه تی گومرگی ده ره وه یان به هه ما هه نگی یه، عێراق وه کو کۆنفدراڵی یه کێتی ئه ورپی له نیو خۆیدا یه ک بازاڕه.له ڕاستیشدا له نێوان هه رێمی کوردستانو حکومه تی ناوه ندی جۆرێک له کۆنترۆڵی سنور هه یه له یه کیتی ئه ورپی ئه وه ش نی یه، هه تا مافی نیشته جێبونیش له یه کێتی ئه ورپی پارێزراوه بۆ هه مو هاوڵاتیانی یه کێتی یه که به ڵام جۆرێک له مۆڵه تدانی پێویسته، له هه رێمی کوردستانیش هه ر به هه مان جۆر دانیشتوانی ده ره وه ی هه رێم پێویستیان به مۆڵه تی نیشته جێبون هه یه.ده سه ڵاته کانی هه رێمی کوردستان به رامبه ر ده سه ڵاته کانی حکومه تی ناوه ندی ئه وه نده فراوانن وه به گوێره ی ماده ی (115) هه مو ئه م بوارانه ده گرنه وه که وا نه که وتونه ته چوارچێوه ی ده سه ڵاته یایبه ته کانی حکومه تی فدراڵی به گوێره ی ماده (110).ئه م پرنسیپه ش به هه مان شێوه خاسڵه تێکی سیستمی کۆنفدراڵی یه له یه کێتی ئه ورپیش ده سه ڵاته کانی یه کێتی ئه ورپی به رامبه ر به ده سه ڵاتی ووڵاتانی ئه ندام زۆر سنوردارن.

2-        باڵاده ستی یاساکانی هه رێم به رامبه ر یاساکانی حکومه تی فدراڵی.له هه مو سیستمه فدراڵی یه کانا یاساکانی فدراڵی زاڵن به سه ر یاساکانی هه رێمه کاندا، به ڵام له سیستمه کۆنفدراڵی یه کانا به پێچه وانه وه یه.له ده ستوری عێراقیشا هه روه کو له بڕگه ی (2) ی ماده ی (121) دا هاتوه حکومه تی هه رێم مافی هه موارکردنی جێبه جێکردنی یاسای فدراڵی له هه رێمدا هه یه،  ئه گه ر ناکۆکی یه ک یا دژایه تی یه ک له نێوان یاسای فدراڵیو یاسای هه رێمدا هه بو له سه ر بابه تێک، له سنوری ئه و ده سه ڵاتانه نه بێت که وا تایبه تن به حکومه تی فدراڵ، له ماده ی (115) شدا هاتوه که وا ئه گه ر کێشه یه ک دروست بو له سه ر ده سه ڵاته هاوبه شه کانی نێوان حکومه تی هه رێمو حکومه تی فدراڵی ئه وا یاساکانی هه رێم باڵا ده ستن.

3-        ده سه ڵاتی یاسادانانی هابه ش: هه رێمی کوردسستان هاوبه شه له ده سه ڵاتی یاسادانانی فدراڵی، به هه مان شێوه ش سربیاو مۆنتێنیگرۆ له کۆنفدراڵی یه که یانا ئه نجومه نێکی یاسادانانی هاوبه شیان هه بو، وه هه ر 27 ئه ندامی یه کێتی ئه ورپیش به شدارن له ده سه ڵاتی یاسادانانی کۆنفدراڵی یه کێتی ئه ورپبی.

 4-           دامه زراندنی سیستمێکی کۆنفدراڵی: سیستمی کۆنفدراڵی ده توانرێت له ڕێگای ڕێککه وتنامه یه کی نێوه ده وڵه تی، یاخود ده ستورێک دابمه زرێنرێت، یه کێتی ئه ورپی له ڕێگای ڕێککه وتنامه یه کی نێوده وڵه تی دامه زرا، به ڵام کۆنفدراڵی سربیاو مۆنتی نێگرۆ له ڕێگای ده ستورێکه وه، ده ستوری عێراقیش ده توانرێت به هه مان شێوه وه کو ڕێککه وتنامه یه کی کۆنفدراڵی سه یر بکرێت،

5-        سیستمه کۆنفدراڵی یه کان له سه ر بنه مای ئاره زومه ندانه داده مه زرێن: به هه مان شێوه ش له دیباجه ی ده ستوری عێراقدا هاتوه " ئێمه گه لی عێراق به سه رجه م پێکهاته کانی یه وه به ته واوی وویستی خۆمان، به ئازادانه و ئاره زومه ندانه، بڕیاری یه کگرتنی ئاره زوو مه ندانه مان داوه".

6-        ئاڵاو سرودی هاوبه ش: سیستمه کۆنفدراڵی یه کانیش ده توانن ئاڵاو سرودی هاوبه شیان هه بێت، کۆنفدراڵی سربیاو مۆنتینێگرۆ بۆ نمونه ئاڵایه کی هاوبه شیان هه بو له گه ڵ سرودێک که وا به هه ردو زمان ده وترا، ئاڵای عێراقیش ڕێککه وتنێکه له نێوا هه ردو لایه نی حکومه تی هه رێمو ده سه ڵاتی فدراڵی وه کار بۆ سرودێکی هاوبه شیش ده کرێت، یه کێتی ئه ورپیش ئاڵایه کی تایبه ت به خۆی هه یه که وا له ته ک ئاڵای ووڵاتانی ئه ندام هه ڵده کرێت وه کو ئاڵای عێراق له هه رێمی کوردستان.

7-        بۆنه ئاینیو نه ته وه یی یه کانو پشوه کان: له سیستمی کۆنفدراڵی وه کو یه کێتی ئه ورپی باوه که وا هه ر ووڵاتێکی ئه ندام بۆنه ی تایبه ت به خۆیو پشودانی خۆی هه یه، له عێراقیش به هه مان جۆر بۆنه کانی هه رێمی کوردستانو واده ی پشوه کان جیان له گه ڵ ئه وانه ی ده سه ڵاتی ناوه ندی.

8-        سنوری نێوان ووڵاتانی ئه ندام: له سیستمه کۆنفدراڵی یه کانا باوه که وا هه ر ووڵاتێکی ئه ندام سنوری سیاسی خۆی به رامبه ر ئه ندامانی تر دیاری ده کات نه ک بۆی دیاری ده کرێت.هه رێمی کوردستانیش به هه مان شێوه نه ک هه ر سنوری سیاسی خۆی له هه ر سێ پارێزگای هه رێم به رامبه ر به عێراق دیاری کردوه به ڵکو هێزه کانی هه رێم له لایه ن واقیعه وه ناوچه کوردی یه کانی پارێزگاکانی دیاله و، نه ینه واو سه لاحه دینیش کۆنترۆڵ ده که ن جگه له که رکوک که وا هێشتا نه خراوه ته سه ر هه رێم.

9-        مه سه له ی ناوی فدراڵی یا کۆنفدراڵی: سیستمی سیاسی عێراق به عێراقی فدراڵی ناسراوه، به ڵام ئه مه هیچ له واقیعی مه سه له که ناگۆڕی که وا سیستمێکی کۆنفدراڵی یه، سویسرا بۆ نمونه که وا سیستمه که ی فدراڵی یه به ڵام ناوه که ی کۆنفدراڵی سویسری یه، مه سه له ی ناو ڕوی ده ره وه یه نه ک ناوه وه که وا واقیعی سیستمه که یه.

10-       هه موار کردنی ده ستوری کۆنفدراڵی یا ڕێککه وتنامه که: خاسڵه تێکی زه قی سیستمی کۆنفدراڵی ئه وه یه که وا ده ستوری کۆنفدراڵی یا ڕێککه وتنامه نێوده وڵه تی یه که زۆر به زه حمه ت هه موار ده کرێت وه ئه گه ر هه مواریش کرا ئه وا به ڕه زامه ندی هه مو ئه ندامه کان.هه موار کردنی ده ستوری عێراقیش وه کو ده ستوری سیستمێکی کۆنفدراڵی هه موارکردنی زۆر زه حمه ته هه روه کو له ماده ی (126) ی ده ستوردا هاتوه، هه موارکردنی ده ستور به زۆرینه ی 2/3 ئه ندامانی په رله مان ده بێت دوایی ده خرێته ڕاپرسی ده بێت زۆرینه به ده ست بێنێت، وه ئه گه ر هه موار کردنه که ش بۆی هه بو ده سه ڵاته کانی هه رێم که م کاته وه، ئه وا ڕه زامه ندی ده سه ڵاتی یاسادانانی هه رێمو زۆرینه ی دانیشتوانی هه رێمی پێویسته له ڕاپرسی یه کدا، ئه مه ش جووت ڤیتۆ له ده ستی هه رێم دژ به هه ر هه موار کردنێک ده گه یه نێت.له یه کێتی ئه ورپیش هه ر هه موارکردنه وه یه کی ڕێککه وتنامه که پێویستی به ڕه زامه ندی هه مو ووڵاتانی ئه ندام هه یه.

ده رئه نجام

سیستمی فدراڵی عێراق به گوێره ی ده ستورو واقیعی ده ستوری زۆر له سیستمی کۆنفدراڵ یه وه نزیکتره له وه ی فدراڵی، وه له هه ندێ حاڵه تیشا کۆنفدراڵی یه کی زۆر شلیشه به به رژه وه ندی هه رێمی کوردستانا، بۆ نمونه له بواری هه رسێ ده سه ڵاتی یاسادانانو، جێبه جێکردنو دادوه ری که وا ناکه ونه ژێر کۆنترۆڵی هیچ ده سه ڵاتێکی فدراڵی هه تا له یه کێتی ئه ورپیش ئه م ده سه ڵاتانه ی ووڵاتانی ئه ندام جۆرێک چاودێریو کۆنترۆڵی یه کێتی ئه ورپیان له سه ره.هه رسێ ده سه ڵاته که ی هه رێمو هێزه کانی ئاسایشی ناوخۆو پاسه وانانی هه رێم به جۆرێك به ڕێوه ده برێن که وا له ووڵاتانی خاوه ن سه روه ری ته واو باوه.له هه موشیان گرنگتر کۆنترۆڵی حکومه تی هه رێمه له سه ر سه رچاوه سروشتی یه کان که وا وه زاره تێکی تایبه ت به حکومه تی هه رێم به ڕێوه ی ده بات دوور له ده ست تێوه ردانی به غدا.هه ڵسوکه وتی لێپرسراوانی هه رێمیش به رامبه ر به عێراق به شێوه یه کی گشتی سه روه ری پیوه دیاره، بۆ نمونه حکومه تی هه رێم تا ئیستا به چه نده ها ڕیککه وتنامه ی جۆراوجۆری له گه ڵ کۆمپانیاو هه تا حکومه تانی ده ره کیش مۆر کردوه به بێ ئه وه ی به پێویستی بزانێت پرس یا هه تا ڕاوێژکاری حکومه تی فدراڵیش بکات.ده مو ده زگا فدراڵیو هێزه فدراڵ یه کانیش بونیان نی یه له هه رێمدا وه ئه گه ر بونیشیان هه بێت ئه وا به ڕه زامه ندی حکومه تی هه رێمو له به رژه وه ندی هه رێم خۆیه تی، وه کو بونی باره گایه کی ده زگای هه واڵگری عێراقی بۆ نمونه له هه رێمی کوردستان.ئه م سیستمه کۆنفدراڵ یه ی که وا ئێستا له عێراقدا له ژیر ناوی سیستمی فدراڵی په یڕه و ده کرێت به ئاراسته ی چاره نوسی کۆنفدراڵی سربیاو مۆنتێنێگرۆ هه نگاو ده نێت که وا له ساڵی 2006 کۆنفدراڵی یه که یان لێک هه ڵوه شانده وه و بون به دوو ده وڵه تی سه ربه خۆ، ئه مه ش له نێوان هه رێمی کوردستانو ده وڵه تی عێراقدا که ی ڕوو ده دات که س ناتوانێت پێش بینی بکات، به ڵام هه مو هیماکان ئاماژه بۆ ئه م ئاراسته یه ده که ن.

 

ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.

 

تایبه تمه ندی یه کانی ده سه ڵاتی دادوه ری له هه رێمی کوردستاندا ...د.که مال سه ید قادر

ده سه ڵاتی دادوه ری ئه و ده سه ڵاته یه که وا به کردار یاسا ده چه سپێنێت له سه ر حاڵه ته کاندا به ناوی ده وڵه ت وه له سیستمه دیمکراسی یه کاندا شه رعی یه تی ده ستوری هه یه، ده سه ڵاتی دادوه ری هه روه ها ئه رکی لێکدانه وه ی (ته فسیر)ی یاساو، لابه لا کردنه وه کێشه کان به ڕێگای یاساییو مه رجیش نی یه هه رده م له ڕێگای زۆرو سزادان بێت به ڵکو زۆر جار مه سره تی له نێوان لایه نه ناکۆکه کاندا ده کات، ئه م ده سه ڵاته جاریش وایه ده سه ڵاتی لابردنو گۆڕینی یاسای هه یه که وا به ده سه ڵاتی پێداچونه وه ناسراوه بۆ نمونه ئه گه ر یاسایه ک ناکۆک بێت له گه ڵ ده ستور یا یاسایه کی پله سه رو تر یا یاسای نێوده وڵه تی.ده سه ڵاتی دادوه ری له هه ندێ حاڵه تدا ڕۆڵی یاسادانانیش ده بینێت به تایبه تیش له سیستمی یاسایی به ریتانی به ڵام به شێوه یه کی زۆر سنوردار وه ته نها بۆ حاڵه تی دیاروکراو پابه ندیش ته نها بۆ دادگاکانی پله ی خواروتر که وا حاڵه تێکی هه مان شێوه یان بێته پێش، واته دادگاکان ناتوانن وه کو ده سه ڵاتی یاسادانان یاسایه کی گشتی ده ربچوێنن بۆ نمونه کۆدێکی سزایی.

ئامانجی سه ره کی ده سه ڵاتی دادوه ری دابینکردنی ئاشتیو دادپه روه ری یه له ڕێگای یه کسانی له به رده م یاسادا.

ده سه ڵاتی دادوه ری له سیستمه دیمکراسی یه کاندا به شێوه یه کی هه ره می ڕێکخراوه له لوتکه دادگاباڵاکان دێن وه کو دادگای ده ستوریو دادگای پیداچونه وه له ژێری ژێره وه ش دادگا به رایی یه کان، بۆ نمونه له ماده ی (10)ی یاسای ده سه ڵاتی دادوه ری هه رێمی کوردستانی ژماره 23 ی ساڵی 2007 هاتوه که وا دادگای پێداچونه وه ده سته ی باڵای دادپه روه ری یه.

گرنگترین خاسڵه ته کانی ده سه ڵاتی دادوه ری سه ربه خۆییو بێ لایه نی یه، بێ لایه نی ڕوی ناوه وه ی دادوه ران ده گرێته وه واته ئه وان ده بێت له دڵو هزری خۆیانا بێ لایه ن بن وه ته نها لایه نگری یاساو ڕاستی بکه ن، وه سه ر به خۆیی ڕوی ده ره وه ی دادوه ری ده گرێته وه واته هیچ هێزێک نه بێت له ده ره وه ی یاسا که وا بتوانێت کار بکاته سه ر بڕیاره کانی دادوه ر.له ماده ی (52 بڕگه ی(1))ی یاسای ئه نجومه نی دادوه ری هه رێمی کوردستاندا هاتوه که وا ده بێت دادوه ر بێ لایه ن بێت.تاکو بێ لایه نی ده سه ڵاتی دادوه ری به شێوه یه کی باشتر دابین بکرێت هه وڵی ئه وه ده درێت که وا ئه م ده سه ڵاته له لایه نی داراویی یه وه سه ربه خۆ بێت، له هه رێمی کوردستان به پێ ی ماده ی (4)ی یاسای ده سه ڵاتی دادوه ری ئه م ده سه ڵاته بودجه یه کی تایبه تی ده بێت له لایه ن په رله مانه وه په سند ده کرێت.ده سه ڵاتی دادوه ری له سیستمه دیمکراسی یه پێشکه وتوه کانیشدا جۆرێک له ده سه ڵاتی چاودێری کردنی ده سه ڵاتی به ڕێوه بردنی پێ به خشراوه بۆ نمونه دادگاکانی به ڕێوه بردن به م کاره هه ڵده ستن هه تا له بواری پاراستنی مافی مرۆڤیشدا ئه م دادگایه نه ڕۆڵی سه ره کی ده بینن کاتێ هاوڵاتیان ڕویان تێده که ن له حاڵه تی پێشێلکردنی ئه و مافانه یان که وا له ده ستور یا له یاسای نێو ده وڵه تی بۆیان دابینکراوه چونکه دادگاکان له زۆر حاڵه تدا یاساو عورفی نێوده وڵه تیش ده چه سپێنن.

پێش ئه وه ی بێینه سه ر ده سه ڵاتی دادوه ری له هه رێمی کوردستانو عێراق با بۆ به راورد تاوتۆی چه ند سیستمێکی دادوه ری له ژماره یه ک له ووڵاتانی فدراڵی بکه ین.

1.1               به لچیکا: سیستمی حوکمی فدراڵی به لچیکی ئامانجی سه ره کی دابینکردنی دادپه روه ریو یه کسانی یه له نێوان تاکو گروپه کانی کۆمه ڵگای به لچیکی ئه م پرنسیپه به هه مان شێوه ش له ده سه ڵاتی دادوه ری به لچیکی ڕه نگی داوه ته وه.له ده ستوری به لچیکی ماده کانی (144-156) ده سه ڵاتی دادوه ری ڕێکده خه ن.ده سه ڵاتی دادوه ری به هه مان شێوه ی ده سه ڵاتی یاسادانانو جێبه جێکردن له سه ربنه مای ته وافوق له نێوان هه ردو نه ته وه ی سه ره کی هۆڵه ندی زبانو فه ره نسی زبان دامه زراوه.به ڕێوه بردنی ده سه ڵاتی دادوه ری له به لچیکا به گوێره ی ماده ی ( 151بڕگه ی 2)ی ده ستوری به لچیکی به ئه نجومه نی دادوه ری باڵا سپێردراوه که وا ئه ندامه کانی به ژماره ی یه کسان له نێوان هه ردو گروپی نه ته وه یی هۆڵه ندی زبانو فه ره نسی زبان دابه شکراون وه پێکهاتون له دادوه رانی به توانا که وا له لایه ن گروپه کانیانه وه هه ڵده بژیردرێن.ده سه ڵاته کانی ئه م ئه جومه نه به شێوه یه کی سه ره کی بریتین له دامه زراندنو مه شق پێکردنی دادوه رانو ئه ندامانی داواکاری گشتی، چاودێری کردنی کاره کانی ده سه ڵاتی دادوه ری، لێکۆڵینه وه و لێپرسینه وه کردن له گه ڵ دادوه ران.سه باره ت به دامه زراندنی دادوه رانیش ئه وا به پێ ی ماده کانی ده ستور (152-153) دادوه ران له سه ر پێشنیاری ئه نجومه نی دادوه ری له لایه ن شای به لچیکاوه ده ستنیشان ده کرێن بۆ ماوه یه کی نادیار به ڵام ده بێت له ته مه نێکی دیاریکراودا ده ست له کار بکێشنه وه.

سه باره ت به پێکهاته ی سیستمی دادگاکانی به لچیکی ئه وا دیارده یه کی وا تایبه تی نی یه به ڵام ڕێکخستنی ئه م دادگایانه له سه ر بنه مای هه رێمی دانه مه زراوه وه کو سویسراو ئه مه ریکا به ڵکو سه رتاسه ری به لچیکی ته نها دادوه رو کارمه نده کان له سه ر بنه مای ته وافوقی له نێوان هه ردوه گروپی نه ته وه یی سه ره کی داده مه زرێن به مه رجی لێهاتویی، وه به شێوه یه کی گشتی بریتین له :

1.        دادگی پێداچونه وه؛ له به لچیکا یه ک دادگای پێداچونه وه هه یه که وا ئه رکی یه که می چاودێری کردنی چه سپاندنی یاسایه به شێوه یه کی دروست له یاسای ده ستوری یه وه بۆ پرنسیپه گشتی یه کانی یاساو عورفی یاسایی،

2.        دادگاکانی تێهه ڵچونه وه: پێنج دادگای له م جۆره هه یه که وا هه مو بواره کانی یاسای شارستانیو، تاوانو بازرگانی ده گرنه وه،

3.                   دادگا به رایی یه کان،

4.                   دادگاکانی کار،

5.                   دادگاکانی بازرگانی،

6.                   دادگاکانی سوپا،

7.        وه دادگاکانی به ڕێوه بردن، ئه م دادگایانه ش له ژێر کۆنترۆڵی ئه نجومه نی ده وڵه تین که وا باڵاترین دادگی به ڕێوه بردنه.

1.2                                    که نه دا

به گوێره ی ماده ی (186) ده ستوری که نه دی ده سه ڵاتی دادوه ری له نێوان ده سه ڵاتی فدراڵو هه رێمه کان به م جۆره دابه شکراوه:

1-                   دانانی یاسای تاوان له ده سه ڵاتی په رله مانی فدراڵی یه،

2-                   ڕێکخستنو به ڕێوه بردنی دادگاکان له بواری شارستانیو تاوانیش له ده سه ڵاتی هه رێمه کانه،

3-        دادوه رانی هه رێمی کوێبێکی فه ره نسی زبان ده بێت له لیستی یاساناسانی ئه م هه رێمه هه ڵبژێردرێن،

4-        به شێوه یه کی گشتی ده سه ڵاتی دادوه ری له چوارچێوه ی ده سه ڵاته کانی هه رێمه کانه، ده سه ڵاتی فدراڵی له م بواره دا به زۆری ده رکردنی یاسای تاوان وه دادگا فدراڵی یه کان بریتین له دادگای باڵاو، دادگای ده ستوریو دادگای باج.هه ره می دادگای هه رێمه کان له دادگاکانی تێهه ڵچونه وه دێته خواره و تاکو دادگا به رایی یه کانو دادگاکانی نه وجه وانان.هه رچی په یوه ندی به دادگاکانی به ڕێوه بردن هه یه ئه وا ئه م دادگایانه له که نه دا به شێکن له ده سه ڵاتی جێبه جێکردنی هه رێمه کان بۆ چاودێری کردنی بواره کانی به ڕێوه بردنی ته ندروستیو گواستنه وه و په روه رده و...هتد.سه باره ت به دامه زراندنی دادوه رانیش ئه وا دادوه رانی دادگا باڵاکان له لایه ن ده سه ڵاتی فدراڵی یه وه داده مه زرێن، وه دادوه رانی هه ڕێمه کان له لایه ن ئه م هه رێمانه خۆیان.

1.3               سویسرا: سیستمی فدراڵی سویسری وه کو ئه وه ی عێراق به شێوه یه کی گشتی جووت سایده، واته هه رێمه کان نزیکه ی هه مو ئه م ده سه ڵاتانه یان پێدراوه که وا حکومه تی فدراڵی هه یه تی ئه مه بواری ده سه ڵاتی دادوه ریش ده گرێته وه.به گوێره ی ماده ی (123)ی ده ستوری سویسری ده سه ڵاتی هه رێمه کان (کانتۆنه کان) هه مو بواره کانی شارستانیو تاوانو ڕێکخستنی دادگاکان ده گرێته وه، ته نها دادگای فدراڵی به گوێره ی ماده کانی (188-191)ی ده ستوری سویسری، دادگای فدراڵی یه که وا له نۆ به ش پێک هاتوه.ده سه ڵاتی فدراڵی به زۆری تاوانه نێوده وڵه تی یه کانو، تێرۆرو تاوانه کانی دژ به ئاسایشی ده وڵه ت ده گرێته وه.دادوه رانی ئه م دادگایه له لایه ن په رله مانی سویسری یه وه بۆ ماوه ی شه ش ساڵ هه ڵده بژێردرێن.

سه باره ت به چۆنی یه تی ڕێکخستنو هه ره می دادگای هه رێمه کان ئه وا پێویست ناکات سیستمی دادگایی هه ر 26 کانتۆن تاوتۆیی بکرێت به ڵکو لێره دا وه کو نمونه ته نها کانتۆنی هه رێمی بێرن هه ڵده بژێرین که وا پایته ختی ووڵاته، وه به گوێره ی ماده کانی (97-100)ی ده ستوری هه رێمی بێرن، بریتی یه له :

1-                   دادگا شارستانی یه کان،

2-                   دادگاکانی نه وجه وانان،

3-                   دادگاکانی کار،

4-                   دادگاکانی بازرگانی،

5-                   دادگاکانی به ڕێوه بردن،

6-                   وه دادگای باڵای کانتۆن.

سه باره ت به پرۆسه ی ده ستنیشانکردنی دادوه ره کانیش، ئه وا دادوه رانی دادگا به رایی یه کان ڕاسته وخۆ له لایه ن خه ڵکه وه هه ڵده بژێردرێن، وه ئه ندامانی دادگای باڵا له له لایه ن په رله مانی کانتۆنه وه بۆ ماوه ی 4-6 ساڵ هه ڵده بژێردرێن.

1.4.ووڵاته یه کگرتوه کانی ئه مه ریکا: یه کێک له خاسڵه ته سه ره کی یه کانی سیستمی دادوه ری ئه مه ریکا جووت سیستمی یه، واته دادگا فدراڵی یه کان هاوته ریب له گه ڵ دادگای ویلایه ته کان هه ر یه که و به پێ ی ئیختساسی خۆی له سه رتانسه ری ئه مه ریکا کار ده که ن، ئه مه ش حاڵه تێکه له کوردستان جیایه چونکه له کوردستان هیچ دادگایه کی فدراڵی بونی نی یه.

سه باره ت به پێکهاته و هه ره می دادگای ویلایه ته کان، ئه وا سیستمه که له ویلایه تێکه وه بۆ ویلایه تێک ده گۆڕێت به پێ ی ده ستوری ئه م ویلایه ته خۆی بۆیه زه حمه ته بگه ینه ده رئه نجامێکی گشتی، به ڵام ده توانرێت بگوترێت که وا له هه رویلایه تێک هه مو تیپه ناساسراوه کانی دادگا بونیان هه یه دادگاکانی به ڕێوه بردنو بازرگانی لێده رچێت، له لوتکه ی هه ره می ئه م دادگایانه ش دادگای تێهه ڵچونه وه یه که وا له ژێر ناوی دادگای باڵا ناسراون.

هه ره می دادگا فدراڵی یه کانیش بریتین له سێ ئاست، له ژێره وه دادگا به رایی یه کان، له سه روی ئه وانه وه دادگاکانی تێهه ڵچونه وه، له لوتکه ش دادگای باڵا.دادگا فدراڵی یه کان به شێوه یه کی گشتی تایبه تمه ندیان (ئیختساسیان) بازرگانیو، باجو به ڕێوه بردنه له ده ستوری ئه مه ریکیش وا هاتوه هه ر ده سه ڵاتێک له ده سه ڵاته تایبه ته کانی حکومه تی فدراڵی هه ژمار نه کرابێت، ئه وا ده چێته خانه ی ده سه ڵاتی ویلایه ته کان.

سه باره ت به ده ستنیشانکردنی دادوه رانیش ئه وا به هه مان شێوه له ویلایه تێکه وه بۆ ویلایه تێک ده گۆڕێت، دادوه رانی ویلایه ته کان، یا ئه وه تا ڕاسته وخۆ هه ڵده بژێردرێن، یا له لایه ن په رله مانی ویلایه ته وه ده ستنیشان ده کرێن یا له لایه ن حکومه تی ویلایه ته وه، به ڵام دادوه رانی فدراڵی له لایه ن سه رۆکی ئه مه ریکاوه ده ستنیشان ده کرێن به ڕه زامه ندی ئه نجومه نی پیران.

2.                   ده سه ڵاتی دادوه ری له عێراقو هه رێمی کوردستان

2.1                                    ده سه ڵاتی دادوه ری عێراقی فدراڵی

   ده سه ڵاتی دادوه ری عێراقی فدراڵی تایبه تمه ندی یه کی وای نی یه، به ڵکو هاوشێوه ی زوربه ی هه ره زۆری ئه م جۆره ده سه ڵاته یه له سیستمه فدراڵی یه کانی جیهانا، ئه و تایبه تمه ندی یه ی که وا هه یه زیاتر له ده سه ڵاتی دادوه ری هه رێمی کوردستانه، که وا له خواره وه باسی لێوه ده که ین.

به گوێره ی ماده ی (89) ده ستوری عێراق ده سه ڵاتی دادوه ری یه که ی پێکدێت له ئه نجومه نی دادوه ری باڵاو، دادگای فدراڵی باڵاو،  دادگای تێهه ڵچونه وه ی فدراڵیو، داواکاری گشتیو، ده زگای سه رپه شتیاری دادوه رو دادگا فدراڵی یه کان که وا به پێ ی یاسا ڕێکده خرێن.ئه نجومه نی دادوه ری باڵا به رزترین پله یه له له هه ره می ده سه ڵاتی دادوه ری ئه م ووڵاته هه روه کو له ماده ی (95) ده ستوردا هاتوه وه به ڕێوه بردنی کاروباری ده سه ڵاتی دادوه ری خراوه ته ئه ستۆ.

ئه نجومه نی دادوه ری باڵا به شێوه یه کی گشتی وه به هه ردو ئه نجومه نه که ی عێراقو هه رێمی کوردستانیشه وه، ئه م ئه رکانه ی خواره وه یان هه یه:

1-                   دابین کردنی به رزترین پله ی سه ربه خۆییو بێلایه نیو توانای پرۆفێشناڵی دادوه ری،

2-                   ده ستنشانکردنی دادوه ران به زۆریش به هه ما هه نگی له گه ڵ سه رۆکی ده وڵه ت،

3-        چاودێری کردنی ده سه ڵاتی دادوه ریو لێپرسینه وه له دادوه ران له کاتی پێویستدا، جگه له چاڵاچی یه کانی توێژینه وه و به ئه رشیڤ کردنی دۆکۆمێنته کانی ده سه ڵاتی دادوه ری.

هه ر بۆ به راورد ئه نجومه نی دادوه ری باڵا ئه م ڕۆڵه ده بینێت وه کو سه رۆکایه تی په رله مان له ده سه ڵاتی یاسادانان وه ئه نجومه نی وه زیران له ده سه ڵاتی جێبه جێکردندا.

 به ئامانجی دابین کردنی سه ربه خۆیی ده سه ڵاتی دادوه ری له سیستمه دیمکراسی یه کاندا بودجه یه کی سه ربه خۆ بۆ ئه م ده سه ڵاته دابین ده کرێت، به زۆریش له ڕێگای ئه نجومه نی دادوه ری باڵاوه ئاماده ده کرێت وه په رله مان په سندی ده کات.سه باره ت به سه ربه خۆیی دادوه رانیش ئه وا ماده ی (98) ی ده ستور جه خت له سه ر ئه م پرنسیپه ده کاته وه و ده ڵێت دادوه ر نابێت تێکه ڵی کاری حزبی بێت.ئه وه ی په یوه ندی به ده سه ڵاتی دادوه ری هه رێمه کانیش هه بێت له ده ستوری عێراقدا، ئه وا له ماده ی (121) ده ستوری عێراقدا هاتوه که وا هه رێمه کان مافی پیاده کردنی ده سه ڵاته کانی یاسادانانو ڕاپه ڕاندنو دادوه ری یان هه یه.به ڵام هه ندێ بواری یاسایی هه ن که وا به پێ ی ده ستوری عێراق تایبه تمه ندن به دادگا فدراڵی یه کان، وه کو بۆ نمونه بواری ڕه گه زنامه و به هاوڵاتی بون هه روه کو له ماده ی (110) ی ده ستوردا هاتوه.دادگا تایبه ته کانیش وه کو دادگا سه ربازی یه کان بۆ نمونه ناکه ونه ژێر ده سه ڵاتی ئه نجومه نی دادوه ری باڵا وه به ڵکو به گوێره ی ماده ی (99) له ڕێگای یاسایه کی تایبه ته وه ڕێکده خرێن.

ئه و دادگایه ی له ماده ی (92)ی ده ستوری عێراقدا به به دادگای باڵا ناوی هاتوه له ڕاستیدا دادگای ده ستوری یه، وه ئه رکی سه ره کی چاودێری کردنی به ده ستور بونی یاساکانو یه کلایی کردنه وه ی کێشه کانه له نێوان حکومه تی فدراڵیو حکومه تانی هه رێمه کانو پارێزگاکاندا.هه رێمی کوردستانیش دادگایه کی تایبه تی ده ستوری ده بێت هه روه کو له ڕه شنوسی ده ستوری هه رێمدا هاتوه.

2.2.ده سه ڵاتی دادوه ری له هه رێمی کوردستان

 سێ یاسای سه ره کی له عێراقو هه رێمی کوردستاندا هه ن که بواری ده سه ڵاتی دادوه ری هه رێمی کوردستان ڕێکده خه ن، یه که میان یاسای ژماره (23)ی ساڵی 2007ی ده رچوی په رله مانی کوردستان که وا به یاسای ئه نجومه نی دادوه ری ناسراوه، دووه میان ده ستوری ناکارای هه رێمی کوردستان، وه سێ یه میان ده ستوری عێراقی فدراڵی.گرنترین له م سێ یاسایه یاسای ئه نجومه نی دادوه ری باڵای هه رێمی کوردستانه که وا ئێستا کاری پێده کرێت تاکو ده ستور کارا ده بێت.

وه کو بنه ما سه ره کی یه کانی ده سه ڵاتی دادوه ری هه رێمی کوردستان هه روه کو له ماده ی (2)ی یاسای ئه نجومه نی دادوه ری هاتوه، به هه مان شێوه ش له ماده ی (77)ی ده ستوری هه رێمدا، سه ربه خۆیی ده سه ڵاتی دادوه ری هه رێمی کوردستانه، وه بۆ مه به ستی دابین کردنی ئه م سه ربه خۆ یی یه ش، هه روه کو له ماده ی (4)ی یاسای ئه نجومه نی دادوه ریدا هاتوه، ده سه ڵاتی دادوه ری بودجه یه کی تایبه ت به خۆی ده بێت له لایه ن ئه نجومه نی دادوه ری یه وه ئاماده ده کرێت، وه له لایه ن په رله مانی کوردستانیشه وه په سند ده کرێت.

سه باره ت به هه ره می پێکهاته ی دادگاکانی کوردستانیش هه روه کو له ماده.سه باره ت به پێکهاته ی دادگاکانیش به گوێره ی ماده ی (77)ی ده ستوری هه رێمی کوردستانو ماده ی (9)ی یاسای ئه نجومه نی دادوه ری، هه ره می دادگاکانی کوردستان به م جۆره ده بیت: 1.دادگای پێداچونه وه، 2.دادگاکانی تێهه ڵچونه وه، 3.دادگاکانی تاوان، 4.دادگا به رایی یه کان، 5.دادگاکانی نه وجه وانان، 6.دادگاکانی که تن، 7.دادگاکانی باری که سایه تی، 8.دادگاکانی کار، 9.دادگاکانی لێکۆڵینه وه، 10.دادگاکانی باری که سایه تی بۆ مه سیحی یه کانو ئێزدی یه کانو ئاینه کانی تر.

 ئه نجومه نی دادوه ری خودی خۆی به گوێره ی ماده ی (33)ی ده ستور به رزترین ده سه ڵاتی دادوه ری یه له هه رێمدا وه ئه رکه کانی هه مان ئه م ئه رکانه ن که وا پێشتر له سه ره وه به شێوه یه کی گشتی باسیان لێوه کرا، وه کو دابین کردنی سه ربه خۆیی دادگاو، دامه زراندنی دادوه رانو، چاودێری کردنو لێپرسینه وه له دادوه ران.دادگا تایبه تمه نده کانیش وه کو دادگای سه ربازی بۆ نمونه وه کو دادگاکانی له م جۆره ی عێراق ناکه ونه ژێر ده سه ڵاتی ئه نجومه نی دادوه ری یه وه به ڵکو به گوێره ی ماده ی (88)ی ده ستوری هه رێم ده بێت به یاسایه کی تایبه ت ڕێکبخرێن، وه به پێ ی ماده ی (10) یاسای ئه نجومه نی دادوه ری، دادگای پێداچونه وه ته نها ده سه ڵاتی باڵای دادگا مه ده نی یه کانه.سه باره ت به سه ربه خۆییو بێ لایه نی دادوه رانیش که وا له مه رجه بنه ڕه تی یه کانی ده سه ڵاتی دادوه رین له سیستمه دیمکراسی یه کاند، ئه وا به گوێره ی ماده ی ( 52بڕگه ی 1) ی ده ستوری هه رێمو ماده ی (35بڕگه ی 9)ی یاسای ئه نجومه نی دادوه ری، ده بێت دادوه ر بێ لایه ن بێت وه پاش دامه زراندنی بۆ هیچ حزبێک کار نه کات.ئه وه ی په یوه ندیشی به دامه زراندنی دادوه رانه وه هه یه، ئه وا پرۆسه که نه له یاسای ئه نجومه نی دادوه ری هه رێمو نه له ده ستوری هه رێمیش زۆر ڕون نی یه، به ڵام مه رجه کانی بون به دادوه ر ئاشکران، هه رچه نده له ماده ی (36)ی یاسای ئه نجومه نی دادوه ریدا هاتوه که وا دادوه ر به مه رسومی هه رێمی داده مه زرێت بۆ ماوه یه کی دیارینه کراو به ڵام له ماده ی (46)ی یاسای ئه نجومه نی دادوه ریو له ماده ی (81)ی ده ستوردا هاتوه که وا ده بێت دادوه ر له ته مه نی 66 ساڵیدا خانه نشین بکرێت، دیاره ئه م سنوره ی ته مه نیان له سه ر بنه مای ڕێژه ی مامناوه ندی ته مه ن له هه رێمی کوردستان وه رگرتوه که وا خۆی زۆر زووه ده بوایه ئه م سنوره له نێوان 70 تا 75 ساڵ بوایه چونکه ته مه ن له هه رێمی کوردستانیش به ره و درێژ بونه وه ده ڕوات.

سه باره ت به ده زگای داواکاری گشتیش ئه وا به پێ ی ماده ی (100)ی ده ستوری هه رێم ده بێت ئه م ده زگایه به یاسایه ک ڕێکبخرێت، له یاسای ئه نجومه نی دادوه ریش ئاماژه بۆ ئه م ده زگایه نه کراوه به ڵام به پێ ی ماده ی (4بڕگه ی 3)ی یاسای ژماره 13 ی ساڵی 2007 (یاسای وه زاره تی داد)، ده زگای داواکاری گشتی سه ر به وه زاره تی داده، ده زگای داواکاری گشتی له هه رێمی کوردستان زۆر لاوازه وه به گوێره ی یاسایه کی ڕژێمی به عسی ساڵی 1979 ڕێکخراوه ئه مه ش بێگومان سیستمێکی زۆر گونجاو نی یه ئه گه ری ئه وه ی هه یه ببێته ئامرازێکی سیاسی.

جێگای سه رنجه که وا له هه رێمی کوردستاندا هیچ دادگایه کی فدراڵی بونی نی یه، دیاره دادگاکانی هه رێم یاسا فدراڵی یه کانیش ده چه سپێنن، به ڵام به شێوه یه کی گشتی ئه م کێشه یاسایی یانه ی په یوه ندی یان به ده سه ڵاته تایبه ته کانی حکومه تی فدراڵی هه یه، له لایه ن دادگا فدراڵی یه کانی ده ره وه ی هه رێم لابه لا ده کرێنه وه.له هه رێمی کوردستانیش دادگایه کی تایبه ت نی یه به بواری بازرگانی، به ڵام دادگای لێکۆڵینه وه هه یه که وا له زۆر له ووڵاتانی ترا ئه رکی داواکاری گشتی یه.تایبه تمه ندی یه کی تری ده سه ڵاتی دادوه ری هه رێمی کوردستان بونی دادگاکانی باری که سێتی تایبه ته به مه سیحیو ئێزدیو ئاینه کانی تری جگه له موسڵمان.

تایبه تمه ندی هه ره دیاری سیستمی سیاسی هه رێمی کوردستان بونی دادگای ده ستوری هه رێمی کوردستانه که وا ده بێت به گوێره ی ماده ی (91)ی ده ستوری هه رێم به یاسایه ک دابمه زرێت، وه به گوێره ی ماده ی (92)ی ده ستوره که ئه ندامه کانی له لایه ن سه رۆکی هه رێمه وه به ڕاوێژکاری له گه ڵ ئه نجومه نی دادوه ری هه ڵده بژێردرێن ئه مه ش باشترین ڕێگا نی یه بۆ دابین کردنی سه ربه خۆییو بێ لایه نی دادوه ران چونکه سه رۆکی هه رێم لێره دا ڕۆڵێکی نیمچه تاکڕه وانه ی پێ به خشڕاوه که وا دژ بنه ماکانی سیستمی دیمکراسی یه.دادوه ران ده بێت به شێوه یه کی گشتی به ڕێگایه کی شه فاف له سه ر بنه مای لێهاتویی دابمه زرێن نه ک پابه ندی حزبیو کۆمه ڵایه تی هه روه کو ئێستا له کوردستان باوه.به گوێره ی ماده ی (95)ی ده ستوری هه رێمیش ئه رکی سه ره کی دادگای ده ستوری هه رێمی کوردستان چاودێری کردنی به ده ستور بونی یاساو ڕێنماییو فه رمایشته کانی ده رچو له هه رێمی کوردستانه ئه مه ش یاخود له سه ر پێشنیاری سه رۆکی هه رێم، یا سه رۆکایه تی ئه نجومه نی وه زیران، یاخود 10 په رله مانتار به بێ ئه وه ی لێره دا هیچ ڕۆڵێک درا بێت به هاوڵاتیان که وا یه کێکه له لاوازی یه کانی سیستمی سیاسی هه رێمی کوردستان، یه ک حاڵه تی لێ ده رچێت ئه میش له حاڵه تی فه رمایشته کان که وا تایبه تن به که سێکی دیاریکراو که وا که سی خاوه ن به رژه وه ندی یه ده توانێت دژ به م فه رمایشته په نا بۆ دادگای ده ستوری به رێت.

 به شێوه یه کی گشتی وه کو ده رئه نجام ده توانین بڵێین که وا ده سه ڵاتی دادوه ری له هه رێمی کوردستان به بونی ئه نجومه نی دادوه ری تایبه ت به خۆیو، دادگای پیداچونه وه و دادگای ده ستوری، دیارده یه کی زۆر ده گمه نه له سیستمه فدراڵی یه کاندا وه ئه و په ڕی سه روه ری به رامبه ر به حکومه تی فدرال دابین ده کات، هه تا زۆر نزیک ده بێته وه له سیستمی کۆنفدراڵیش.ته نها له سویسرا له کۆی 26 کانتۆن (هه رێم) سێ کانتۆن دادگای پێداچونه وه ی سه ربه خۆیان هه یه ئه مانیش کانتۆنه کانی زیورخو، ئه پلێنتسو، سانت گالنن، وه به هه مان شێوه ش له کۆی ئه م کانتۆنانه ته نها سێ کانتۆن دادگای ده ستوری سه ربه خۆیان هه یه ئه مانیش بازلو، ژنێڤو یوران، به ڵام له هیچ سیستمێکی فدراڵی جیهان به پێ ی زانیاری من هه رێمێک نی یه له چه شنی هه رێمی کوردستان که وا هه م دادگای پێداچونه وه و هه م دادگای ده ستوری سه ربه خۆی هه بێت وه له سه ر خاکی هه رێمه که شی هیچ دادگایه کی فدراڵی بونی نه بێت وه هیچ دادگایه کی فدراڵیش له سه روی هه ره می دادگاکانی نه بێت.ڕاسته له ئه مه ریکا نزیکه ی هه مو ویلایه ته کان دادگای ده ستوریو پێداچونه وه ی سه ربه خۆیان هه یه، به ڵام له سه روی هه مویانه وه دادگای باڵای ئه مه ریکی هه یه جگه له وه ش که وا له هه ر ویلایه تێک هاوته ریب له گه ڵ دادگای ویلایه ته کان، دادگای فدراڵیش هه یه، سیستمی دادوه ری له هه رێمی کوردستان خاوه گه وره ترین سه روه ری یه به رامبه ر به حکومه تی فدراڵی عێراق وه کو ده سه ڵاتی دادوه ری ده وڵه تێکی سه ربه خۆ ڕه فتار ده کات.

 

ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.

 

عێراق: حوکمی زۆرینه یا ته وافوقی؟ ...د.که مال سه ید قادر

1.                   سیستمی حکومه تی هاوڕایی (ته وافوقی)

سیستمی حوکمی دیمکراسی هه ر له سه ره تای سه ر هه ڵدانی یه وه له ئه سینای کۆن سیستمی حوکمی زۆرینه بوه له گه ڵ سیستمی حوکمی زۆرینه ش دیارده یه کی نه رێنی سه ری هه ڵداوه ئه میش دیارده ی "دکتاتۆری یه تی زۆرینه یه" کاتێ زۆرینه کی ژماره یی به رژه وه ندی یه کانی خۆی به سه ر که مینه ی ژماره ییدا فه رز ده کات هه رچه نده ئامانجه ستراتیژی یه کانی که مینه وه زۆرینه که له یه کتریش جیاواز بن، بۆ نمونه له ده وڵه تێکی فره نه ته وه یی وه کو عێڕاق نه ته وه یه ک یا تایه فه یه ک به پشت به ستن به زۆرینه ی ژماره یی ده توانێت مافه کانی که مینه پێشێل بکات وه کو زۆرینه یه کی عه ره بی دژ به کوردو تورکمانو مه سیحی، بۆیه سیستمی دیمکراسی وه کو سیستمێکی نه رمو به رده وام له حاڵه تی گۆڕانکاری به ره و باشتر هه رده م داهێنانی نوێ ده کات له چوار چێوه ی سیتمه که دا بۆ بنبڕکردنی ئه م دیارده نه رێنی یانه که وا دکتاتۆری یه تی زۆرینه یه کێکه له وانه.له حاڵه تی ده وڵه ته فره نه ته وه ییو مه زهه بی یه کاندا سیستمێکی دیمکراسی نوێ داهێنراوه بۆ به ربه ره کانی کردنی دیارده ی دکتاتۆری یه تی زۆرینه، ئه میش سیستمی دیمکراسی هاوڕایی یه.له م به شه دا هه ردو ده سته واژه ی سیستمی دیمکراسی هاوڕاییو سیستمی حکومه تی هاوڕایی به کار دێت که وا نزیکه ی یه ک مانا ده ده نه وه به ڵام مانای سیستمی دیمکراسی نه ختێک فراوانتره چونکه هه مو ده سه ڵاتو دامو ده زگاکانی ده وڵه ت ده گرێته وه به پێچه وانه ی سیستمی حکومه تی هاوڕایی که وا زیاتر ده سه ڵاتی جێبه جێکردن ده گرێته وه.

1.1.           سیستمی حکومه تی هاوڕایی: سیستمی دیمکراسی هاوڕایی به شێوه یه کی گشتی بنیاتنراوه له سه ر پرنسیپی دابه شکردنی ده سه ڵات له سه ر گروپه نه ته وه ییو مه زهه بی یه جیاجیاکاندا له چوارچێوه ی ده وڵه تێکدا به پێی ڕێژه یه کی دیاریکراو که وا له کۆمه ڵگایه که وه بۆ کۆمه ڵگایه ک ده گۆڕێت، هه ر هه مو ئه ندامانی گروپه که ش ناسنامه ی هاوبه شی هاوڵاتی بون کۆیان ده کاته وه، هه روه کو بۆ نمونه سویسراو به لچیکا که وا سیستمی دیکمراسی هاوڕای په یڕه و ده که ن به ڵام نه ک ده وڵه تێکی فره نه ته وه ییو مه زهه بی وه کو عێراق که وا سیستمی حوکمی زۆرینه په یڕه و ده کات بۆیه شه سیتمی حوکمو پێکه وه ژیانی تا ئێستا فاشیله، هه رچه نده له ده ستوره نوسراوه که شیو له عورفی ده ستوریشیدا هه روه کو دوایی دێینه سه ری چه ند هیمایه کی دیمکراسی هاوڕایی به دی ده کرێن.

1.2.                        گرنگترین خاسڵه ته کانی سیستمی دیمکراسی هاوڕایی:

1-        حکومه تی هاوپه یمانی: ده سه ڵاتی جێبه جێکردن له چوارچێوه ی سیستمی دیمکراسی هاوڕاییدا هه رده م له شێوه ی هاوپه یمانی یه تێکی فراواندا ده بێت به نوێنه رایه تی هه مو نه ته وه و مه زهه به کانی ووڵات، هه روه کو له خواره وه له نمونه ی سویسراو به لچیکا به درێژی باسی ده که ین،

2-        مافی ڤیتۆ: له م جۆره سیستمانه دا نوێنه رانی گروپه نه ته وه ییو مه زهه بی یه سه ره کی یه کان مافی ڤیتۆیان هه یه به رامبه ر به م بڕیارانه ی ده وڵه ت که وا بتوانن کاریگه ری یان له سه ر مافه کانی یه کێک له م گروپانه هه بێت، بۆ نمونه بڕیارێک ئامانجی گۆڕینی سنوری ئیداری هه رێمێکی تایبه ت به یه ک له م گروپانه بێت، یا کار له سه ر پێکهاته ی دیمگرافیو مافه کولتوری یه کانیان بکات،

3-        سیستمی فدراڵی: هه مو ئه م ده وڵه تانه ی که وا سیستمی دیمکراسی هاوڕایی په یڕه و ده که ن له هه مان کاتیشا سیستمی حوکمی ده وڵه تیشیان فدراڵی یه، به ڵام مه رج نی یه هه مو سیستمێکی فدراڵی سیستمی حوکمی دیمکراسی هاوڕایی په یره و بکات وه عێراقی فدراڵی یه کێکه له م نمونانه.

2.                   نمونه کانی سیستمی حوکمی هاوڕایی:

2.1.           به لچیکا: ئه م ووڵاته سیستمی حکومه تی په رله مانی په یڕه و ده کات هه روه کو له ماده کانی (105 وه 114)ی ده ستوره که یدا هاتوه، به ڵام سیستمی حوکمی ووڵات به شێوه یه کی گشتی وه سیستمی حکومه ته که ی سیستمی هاوڕایی یه، چونکه حکومه ته که ی بریتی یه له هاوپه یمانی یه تێکی به رده وامی فراوان له نێوان ئه م حزبه سیاسی یانه ی که وا نوێنه رایه تی هه ردو نه ته وه ی سه ره کی هۆڵه ندی زبانو فه ره نسی زبان ده که ن، له وانه هه تا پارتی سۆشیالیستی به لچیکیش دابه ش بوه به سه ر هه ردو باڵی هۆڵه ندی زبانو فه ره نسی زباندا، له عێراقیش به هه مان شێوه هه تا حزبه ئیسلامیو شیوعی یه کانیش به سه ر باڵه کانی کوردیو عه ره بی دابه شبونه.حکومه تی به لچیکا به پێ ی ماده ی (99) ی ده ستوره که ی ده بێت پێک بێت له ژماره یه کی یه کسان له وه زیرانی سه ر به گروپی هۆڵه ندی زبانو فه ره نسی زبان، هه رچه نده فه ره نسی زبانه کان به ژماره له هۆڵه ندی زبانه کان که متریشن.وه کو عورفێکی ده ستوریش ده بێت هه مو بڕیاره کانی حکومه ت له ڕێگای گفتوگۆوه له نێوان نوێنه رانی هۆڵه ندی زبانو فه ره نسی زبان دابڕێژرێنو ده ربکرێن.

2.2.           سویسرا: حکومه تی سویسرا نمونه یه کی تاکه له جهیان له چواچێوه ی سیستمی هاوڕاییدا که وا ئه و په ڕی یه کسانیو دادپه روه ری له نێوان نه ته وه و مه زهه بو هه رێمه سه ره کی یه کانی ووڵاتدا دابین ده کات، بێگومان ئه م سیستمه پێشکه وتوه ش په یوه ندی به ئاستی لێبورده ییو وویستی پێکه وه ژیانی ئاشتیخوازانه ی هه مو گروپه جیاوزه کان هه یه.به گوێره ی ماده کانی (174-187) ی ده ستوری سویسری حکومه تی سویسری به رزترین ده سه ڵاتی جێبه جێکردنه له ووڵاتدا وه هه رده م پێکدێت له هاوپه یمانی یه کی فراوان که وا خۆی له کابینه یه کی حه وت وه زیریدا ده بینێته وه، به پێ ی ماده ی(75)ی ده ستوریش یه ک له وه زیره کان ساڵانه به نۆره ڕۆڵی سه رۆکی ده وڵه ت ده بینێت وه له هه مان کاتیشا جۆرێکه له سه رۆکی ئه نجومه نی وه زیران به ڵام یه کسانه له گه ڵ هه مو وه زیره کانی تر له ئه رکو مافدا.سه باره ت به پێکهاته ی نه ته ویی ئه نجومه نی وه زیران ئه وا چوار وه زیر سه ر به نه ته وه ی ئه ڵمانن، دووانیان سه ر به نه ته وه ی فه ره نسی وه یه کێکیان سه ر به نه ته وه ی ئیتالی، له هه مان کاتیشا ڕه چاوی نوێنه رایه تی کردنی دادپه روه رانه ی حزبه سیاسی یه سه ره کی یه کانو مه زهه به کانو هه رێمه کان کراوه، بۆ نمونه هیچ کانتۆنێک (هه رێم) نابێت له یه ک وه زیر زیاتری هه بێت، به گوێره ی ماده ی (177)ی ده ستوریش ده بێت هه مو بڕیاره کانی حکومه ت به هاوڕایی له نێوان هه ر حه وت وه زیر ده ربچن.گرنگترین خاسڵه ته کانی حکومه تی سویسری ئه مانه ن:

1-                   په رله مان هه ر حه وت ئه ندامی حکومه ت ده ستنیشان ده کات به ڵام ناتوانێت لایانبه رێت،

2-        ساڵانه یه کێک له وه زیره کان به نۆره ڕۆڵی سه رۆکی ده وڵه ت ده بینێت که وا له هه مان کاتیشا سه رۆکایه تی کردنی حکومه تیشه، به ڵام پێگه ی یه کسانه به وه زیره کانی تر،

3-        حکومه ت هاوپه یمانی یه کی به رده وامه له نێوان حزبه سه ره کی یه کانی ووڵاتدا به ڵام وه زیره کان مه رج نی یه کاندیدی حزبه کان بن، په رله مان به گوێره ی پێوه ره کانی خۆی ئازاده له ده ستنیشانکردنیان،

4-        له کاتی ده ستنیشانکردنی وه زیره کان چاودێری ڕێژه و پێکهاته ی نه ته وه ییو مه زهه بیو کانتۆنه کان (هه رێمه کان) ده کرێت،

5-                   حکومه ت له لایه ن په رله مانه وه ده ستینیشان ده کرێت به ڵام په رله مان مافی لابردنیانی نی یه.

6-        ئامانجی سه ره کی سیستمی حکومه تی سویسری دادپه روه ری یه له نێوان هه مو گروپه سیاسیو مه زهه بیو نه ته وه ییو هه رێمه کان بۆ بنبڕکردنی دکاتاتۆری یه تی زۆرینه.

3.                   سیستمی حوکومه تی عێراق زۆرینه یا هاوڕایی؟

هه ر وه کو له به شه کانی پێشوی ئه م کتابه دا باسکرا له هه مو ووڵاتێکدا له ته ک ده ستوری نوسراودا به ڕێژه ی جیا جیا عورفی ده ستوریش هه یه وه کو کۆمه ڵه دابونه ریتێکی کار پێکراوو چه سپاو له سیستمی سیاسی ووڵاته که دا، بۆ نمونه هه رێمی کوردستان که وا تا ئێستا ده ستورێکی کارای نی یه وه ئه و یاسایانه ی که سیستمی حوکم له هه رێمدا ڕێکده خه ن به ژماره زۆر سنوردارن، عورفی ده ستوری ڕۆڵی سه ره کی ده بینێت له به ڕێوه بردنی هه رێمدا، له عێراقی فدراڵیش که وا ده ستوره که ی نوێ یه وه هێشتا به ته واوه تی په یڕه و ناکرێت عورفی ده ستوری تیایا به هه مان شێوه ڕۆڵی گرنگی خۆی ده گێڕێت.ئه گه ر له سه ره تادا ده ستوری عێراق وه کو پێوه ر وه رگرین بۆ وه ڵامدانه وه ی ئه م پرسیاره ئه وا به زه حمه ت هیچ شونێکی سیستمی حوکمی دیمکراسی هاوڕایی به دی ده که ین، هه رچه نده عێراق خۆی ووڵاتێکی فره نه ته وه ییو مه زهه بیو فدراڵی یه.سه باره ت به حکومه تی عێراقیش ئه وا هه روه کو له ماده ی (63) ده ستوردا هاتوه دوو جه مسه ره، جه مسه ری سه رو سه رۆک کۆماره وه جه مسه ری خواروش سه رۆکی ئه نجومه نی وه زیرانو وه زیره کانن به بێ ئه وه ی هیچ ئاماژه یه ک بۆ سیستمی هاوڕایی بکات وه کو بۆ نمونه دابه شکردنی پۆسته کانی ده سه ڵاتی جێبه جێکردن له سه ر بنه مای نه ته وه یی مه زهه بی.هه روه کو له ماده ی (67) ده ستوردا هاتوه په رله مان به زۆرینه ی 2/3 ی ئه ندامه کانی سه رۆک کۆمار هه ڵده بژێرێت ئه گه ر کاندیدێکیش ئه ڕێژه یه ی به ده ست نه هێنا له خولی یه که مدا ئه وا له خولی دووه مدا ده بێته کێبڕکێ له نێون ئه م دوو کاندیده ی زۆرترین ده نگیان هێناوه وه براوه هه رده م دیاره خاوه ن زۆرینه یه.ئه م ماده یه ی ده ستوری عێراق به ئاشکرا پرنسیپی زۆرینه له هه ڵبژاردنی سه رۆکی کۆمارده ده چه سپێنێت نه ک پرنسیپی هاوڕایی، بۆ نمونه ئه گه ر کوردێک خۆی بۆ پۆستی سه رۆک کۆمار کاندید بکات ئه وا له لایه نی ڕێژه یی یه وه زۆر زه حمه ته بۆ ئه م کاندیده زۆرینه ی 2/3 به ده ست بێنێت به هۆی ڕێژه ی کورد له په رله مانی عێراقدا وه نوێنه رانی کورد به پێ ی ده ستور مافی ڤیتۆشیان پێ نه دراوه تاکو کاندیدی خۆیان فه رز بکه ن به رامبه ر سازش کردن له پۆستێکی تر وه کو پۆستی سه رۆکی ئه نجومه نی وه زیران بۆ نمونه، وه هه تا ئه گه ر هه ڵبژاردنی سه رۆک کۆمار که وته خولی دووه میش ئه وا دیسان زه حمه ته کورد له لایه نی ژماره یی وه به بێ ڕێککه وتنو سه ودا له گه ڵ قه واره کانی تر زۆرینه ی ده نگ به ده ست بێنێت، له ئه سڵدا هیچ گه ره نتی یه ک نی یه له ده ستوردی عێراقدا که وا جێگرێکی سه رۆک کۆماریش کورد یا سه ر به که مینه یه کی تر بێت.سه باره ت به ده ستنیشانکردنی ئه نجومه نی وه زیرانیش ئه وا به هه مان شێوه هه روه کو له ماده ی (73)ی ده ستوری عێراقد هاتوه، سه رۆک کۆمار کاندیدی قه واره ی خاوه ن زۆرینه له په رله ماندا به پێکهێنانی حکومه ت ڕاده سپێرێت وه په رله مان به زۆرینه ی ڕه های ئه ندامه کانی متمانه ده به خشێته ئه نجومه نی وه زیران به بێ ئاماژه کردن به پێکهاته ی نه ته وه ییو مه زهه بی ئه ندامانی ئه نجومه نی وه زیران که وا له لایه نی تیۆری یه وه ده توانن هه مویان سه ر به نه ته وه ی زۆرینه بن یا هه تا مه زهه بی زۆرینه، به هه مان شێوه ش بڕیاره کانی حکومه ت ده توانن ڕه چاوی به رژه وه ندی یه کانی هیچ که مینه یه ک نه که ن چونکه حکومه ته که له سه ر بنه مای زۆرینه دامه زراوه نه ک هاوڕایی وه کو سویسراو به لچیکا که وا پێشتر باسی لێوه کرا.سه باره ت به ده سه ڵاته کانی ئه نجومه نی وه زیرانیش ئه وا هه روه کو له ماده ی (77)ی ده ستوری عێراقد هاتوه هیچ ئاماژه یه ک بۆ ئه وه نه کراوه که وا ئه م بڕیارانه ڕه چاوی به رژه وه ندی یه کانی که مینه کانی عێراق بکه ن، به هه مان شێوه ش سه باره ت به ده سه ڵاته کانی داموده زگاکانی تری فدراڵی هه روه کو له ماده کانی (106-108) هاتوه به هیچ جۆرێک ئاماژه بۆ سیستمی دیمکراسی هاوڕایی نه کراوه، ته نها له ماده ی (109)دا نه بێت که نوسراوه حکومه تی فدراڵی هه ڵده ستێت به به ڕێوه بردنی کێڵگه نه وتی یه به رهه م هێنه ره کانی ئێستا به هه ما هه نگی له گه ڵ حکومه تی هه رێمه کانو پارێزگاکانی په یوه ندیدار ئه مه ش به بێ ئاماژه کردن به مافی ڤیتۆی حکومه تانی هه رێمو پارێزگاکان یا پرنسیپی هاوڕایی بۆیه شه کێشه له م بواره دا هه بوه و ده بێت له نێوان حکومه تی هه رێمو حکومه تی عێراقد.ته نها له ماده ی (117)ی بڕگه ی (2) ده ستوری عێراقدا ده توانین جۆرێک له مافی ڤیتۆ بۆ هه رێمه کان به دی بکه ین کاتێ ده ڵێت ده سه ڵاتی هه رێمێک مافی ئه وه ی هه یه شێوازی کارپێکردنی یاسایه کی فدراڵی بگۆڕێت ئه گه ر ئه م یاسایه ناکۆک بو له گه ڵ یاساکانی هه رێمه که، هه تا ئه م ماده یه ش تایبه ت نی یه به گروپێکی نه ته وه یی یا مه زهه بی به ڵکو به شێوه یه کی گشتی داڕێژراوه وه ئاراسته ی قه واره یه کی جوگرافی کراوه.

به ڵام ئه گه ر له ژێر تیشکی عورفی ده ستوریدا له وه ڵامێک بۆ پرسیاره که ی ئه م به شه مان بگه ڕێین، ده بینین که وا سیستمی حکومه تی عێراق جۆرێکه له سیستمی حکومه تی هاوڕایی، بۆ نمونه سه رۆکی کۆمار کورده جێگرێکی عه ره بی سوننه یه وه جێگرێکی تری عه ره بی شیعه له به رامبه ردا سه رۆکی ئه نجومه نی وه زیران سه ر به زۆرینه ی مه زهه بی شیعه یه جێگرێکیشی کوردو ئه می تریشیان عه ره بی سوننه یه وه حکومه تیش بریتی یه له هاوپه یمانی یه تێکی فراوان له نێوان هه ر سێ پێکهاته ی سه ره کی کوردو عه ره بی شیعه و عه ره بی سوننه.له ئاستی پۆسته باڵاکانی تری ده وڵه تیشا له واقیعدا جۆرێک له سیستمی هاوڕایی به دی ده کرێت به ڵام ئه م دیاردانه چونکه بنه مایه کی ده ستوری یان نی یه وه پابه ندن به هاوسه نگی هێز له نێوان گروپه جیا جیاکاند، ده توانن هه موی کاتی بن وه له لایه نی تیۆری یه وه زۆرینه یه کی مه زهه بی یا نه ته وه یی هه مو ده سه ڵاته کان بۆخۆی پاوان بکات.

        

 

ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.