Open menu
  • گەڕان
  • العربیة
  • گۆشه‌کان
    • ڕاپۆرت
    • به‌دواداچوون
    • ئه‌ده‌ب و هونده‌ر
    • دیمانـــــــــه‌
    • پارت و ڕێکخراوه‌کان
    • هه‌واڵ
    • کاریکاتێر
    • کامپین
    • پرسه‌کان
    • هه‌مه‌ڕه‌نگ
    • بابه‌تی به‌رجه‌سته‌کراو
    • هۆنراوە
    • تەواوی بابەتەکانی ٢٠١٣
  • په‌یوه‌ندی
  • نووسه‌ره‌ ناسراوه‌کان
    • نووسه‌ره‌ ناسراوه‌کان
    • نووسه‌ری دیکه‌
  • ژنە نووسەرەکان
  • ماڵەوە
  • WhatsApp -Viber - 00964770768123
  • Contact - kurdistannet@hotmail.com Omar Faris Aziz

برایم لاجانی

دیالۆگ لە گەڵ بەڕێز مامۆستا مەزهەری خوراسانی ...برایم لاجانی

برایم لاجانی 15 April 2013

دیالۆگ لە گەڵ بەڕێز مامۆستا مەزهەری خوراسانی ...برایم لاجانی 

کرانەوەی کوردستان بە ڕووی دونیای دەرەوەدا، پێوەندیی بەرینی هەرێمی کوردستان لەگەڵ بازاری جیهانی و هاتووچۆی بەربڵاوی خەڵکی هەرێم بۆ وڵاتانی دەرەوە، گەشەکردنی تکنۆلۆژی ڕاگەیاندن و چوونەسەری ئاستی ژیان بونەتە هۆی خێرابوونی پێکهاتنی ئاڵوگۆڕە کۆمەڵایەتی و کولتوریەکان لە نێوکۆمەڵگای کوردستاندا.ئەوەش بەنۆرەی خۆی دیالۆگێکی نیشتمانی و میللی لێ کەوتۆتەوە کە زۆر لایەن و فاکتۆر تێیدابەشدارن.بەڵام کاکڵی باسەکان لەو دیباتەدا ڕەنگدەدەنەوە کە لە نێوان بەشێک لە ڕێكخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی لە لایەک و بەشێک لە مامۆستایان ئاینیی لە لایەکی دیکەوە لە گۆڕێدان.قسەو و وتارەکانی بەڕیز مامۆستا مەزهەری خوراسانی پێژنوێژی مزگەوتی قادر بلە لە شاری هەولێر چڵەپۆپەی ئەو باسانەن کە لەوبارەوە لە ڕاگەینە گشتیەکان و بەتایبەتی لە یوتیوب دا بڵاودەبنەوە. 

ئەو دیالۆگە میللی و نیشتمانیەی کە باسمان کرد، دەرفەتێکی هێناوەتەپێش تا ئەوپرسیارە جارێکی دیکەش بێنینە گۆڕێ کە ئایا ئیسلام توانای ئەوەی هەیە لەگەڵ دێموکڕاسی و مافەکانی مرۆڤ، ئازادی ولیبڕالیزم و مۆدێڕنیتە ونوێ بوونەوە خۆی بسازێنێ؟  

 منیش لە دوورەوە دەمەوێت لەو باسانەدا بەشداری بکەم.پێشەکیش داوای لێبووردن لە مامۆستا مەزهەری خوراسانی و هەر مامۆستایەکی دیکە دەکەم ئەگەر بەجۆرێک لە قسەکانی من دڵ ڕەنجاو بێت.

هەندێک ڕێکخراو و کەسایەتی ئیسلامی لە کوردستان باس لەوەدەکەن کە دێموکڕاسی ڕەگی لە ئیسلامدا هەیە.ئەوان لەوەش تێدەپەڕن و باس لە دێموکراسی ئیسلامی ومافی مرۆڤی ئیسلامی دەکەن.

   ڕاستە لە هەندێک وڵاتی ئیسلامیدا، بۆ نموونە لە میسر و ئێران و تورکیەدا، هەر لە نیوەی دووهەمی سەدەی نۆزدەهەمەوە،  بەشێکی زۆر لە توانای فکری زاناکانی ئیلاهیاتی ئیسلامی بۆ ئەوە تەرخانکراوە تا نوێبوونەوە، دێموکراسی و ئازادی و مافی مرۆڤ لە ئیسلام بێننە دەرەوە.ئەوان لەو دوو سەدەی دواییدا، بەکەیفی خۆیان هەموو دەسکاریەکی پێویستیان لە تێکست و دەقە مەزهەبیەکان و مێژووی ئیسلامدا کردوە تا بەڵکوو بتوانن ئیسلام لە گەڵ رێنسانس و نوێبوونەوە بگونجێنن.

ئەو ڕەوتە هەر تایبەت بە وڵاتانی ئیسلامی نیە.ئورووپاییەکانیش، بۆسەدان ساڵ، هەر لە سەدەی دوازدەهەمەوە تا ئەو دوو سەدەی ڕابردووش،  بەدەست هەمان کێشەوە گیرۆدە بوون.بۆ ئەوانیش زۆر زەحمەت بوو کە هەروا ئاسان مرۆڤ وەک مەوجودێکی خودموختار و بەرپرس و مەسئول بناسن.بۆیان سەخت بوو کە بیر و فکر و ئەندێشە لە کۆت وزەنجیری ئیمانی مەزهەبی ئازاد بکەن.ئەوانیش وەک هەندێک لە مامۆستا ئاینیەکانی لای خۆمان، هەویەت و ناسنامەی خۆیانیان لە کولتوور و سەقافەی ئاینی خۆیاندا بەدی دەکرد.لەوەش زیاتر ئەو فەرهەنگ و کولتوور و سەقافەیان، بە شتێکی ئەبەدی و موتڵەق و نەگۆڕ لە قەڵەمدەدا.

ئەو سێ ئەسڵەی ئورووپا بۆ نوێبوونەوەی خۆی، بۆ پێشکەوتنی خۆی، بۆ مۆدێرن بوونی خۆی پەیڕەوی لێکردن، واتە ئازادی ئینسان، عەقڵگەرایی و هەوڵدان بۆ گەیشتن بە کەماڵ، بۆ بەشێکی زۆری خەڵكی ئورووپاش تا ماوەیەکی زۆر دوور لە عەقڵ دەهاتنە بەرچاو.ئاخر چۆن دەبێ ئینسانی نەزانی گوناهبار، لەبەرانبەر مەشیەتی خوداوەندی گەورەدا، کە سوکانی هەموو سانیەو دەقیقەکانی ژیانی وی بەدەستەوەیە، بە حیساب بێ؟ چۆن دەبێ ئەو ئینسانە نەزان و گوناهبارە وەک مەوجودێکی خاوەن بیرو ئیرادە و عەقڵ بناسرێ، کە نەک هەر بیردەکاتەوە تا ڕازەکانی بوون و خلقەت دەرک بکا، بەڵکوو تێدەکۆشێ یاساو قانوونەکانی زاڵ بەسەر خلقەت و جیهانیشدا بناسێ و بۆ کۆنتڕۆڵ کردنی دونیا و پێکهێنانی ئاڵووگۆڕ تێیدا، دەکاریان بکا؟

ئەو ڕەوتە بۆ ئورووپاییەکان سەدان ساڵی کێشا.ئەوان بە شێوەیەکی ئاسایی بەو قۆناخەدا تێپەڕین.ئاخر ئەوان لەو نیعمەتی تکنۆلۆژیە هاوچەرخەی ڕاگەیاندن بێ بەش بوون، کە ئێستا وڵاتانی موسوڵمانی بە هەزار داوی تووندەوە بە دونیای هاوچەرخەوەگرێداوە.ئەوە کە مامۆستا مەزهەر لە مزگەوتی قادربلە لە هەوڵیر وتاردەدا و ڕاستەوخۆ من لە قوتبی شیمال لە ، لە رێگای ئینترنێت و سەتەڵایتەوە گوێم لە قسەکانی دەبێت و دەکەوینە شیکردنەوەی قسەکانی، تەنیا نموونەیەکی بچکۆلەی ئەو دەرفەتەیە کە تکنۆلۆژی سەردەم پێکی هێناوە.

 بۆیە چاوەڕواندەکرێ ئاڵووگۆڕە کۆمەڵایەتیەکان لەوسەردەمەدا خێراتر رووبدەن و ئەگەر بۆ ئورووپا سەدان ساڵی کێشا، ڕەنگە بۆ کۆمەڵگا ئیسلامیەکانی ئێستا ئەوەندە نەکێشێ.ئاخر وڵاتانی ئیسلامی هەرچی بکەن ناتوانن خۆیان لەو ڕایەڵکە گەورەی پێوەندی و ڕاگەیاندنە دەربازکەن کە دونیای کردۆتە گوندێکی چکۆلەی وەک قوشتەپەو لە کردەوەدا هەموو کەس و هەموو شتێکی پێکەوە گرێداوە.کاریگەری و شوێندانانی ڕووداوەکانی دەرەوە، پێشکەوتنەکانی دەرەوە، ئاڵوگۆڕەکانی دەرەوە، داهێنان و دۆزینەوەکانی دەرەوە، تکنۆلۆژی جۆراوجۆر و کاڵا مەسرەفیەکانی دەرەوە لەسەر خەڵکی کۆمەڵگا ئیسلامیەکان، زۆر گوێ ناداتە ئەوەی ئاخۆ ئەوان چیان بە دڵە و چیان پێخۆشە یا پێ ناخۆشە.واتە بێ گوێدانە دڵی ئەوان و پێخۆش بوون و پێ ناخۆشبوونیان، ڕووداوەکانی دونیای دەرەوە، شوێنەواری خۆیان لەسەر بیر و زەینی ئەو خەڵکە بە جێ دێلن.هیچ دیوارێک لە نێوان فەرهەنگ و کولتورەکاندا بە پێوە نامێنێ.چۆن مرۆڤەکان و بازاڕەکان و وڵاتەکان لەگەڵ یەک دەکەونە کاروکاسبی و ئاڵوویر و بازرگانی و بدەوبستان، فەرهەنگ و کولتوورە جۆراوجۆرەکانیش هەر بەوجۆرە دەگەڵ یەک دەکەونە بدەو بستان.دیارە ئەو بدەوبستانە بە قازانجی ئەو کولتوورە، ئەو فەرهەنگە تەواودەبێ کە زیندوترە، دینامیکترە، بە هێزترە، توانای دانی زیاترە، کراوەترە، دەوڵەمەندترە.

کەواتە ئاڵوگۆڕ لە کوردستانیش دا دەستی پێکردوە و تادێ تووندترو خێراتریش دەبێ.ئەوە کە هەندێک توێژی سوننەتی کوردستان تێکۆشن پێش بەو ڕەوتەبگرن، هیچ لە مەسەلەکە ناگۆڕێ، بەڵام ڕەنگە خەرجی تێچونی ئاڵوگۆڕەکان تۆزێک بەرێتە سەرتر.

ئێستا لەبەر ڕووناکایی ئەو قسانەی سەرەوەدا هەموومان دەگەینە ئەو قەناعەتە کە ئاڵوگۆڕ لە کوردستاندا گەڕانەوەی بۆ نیە و دەبێ ڕەگەڵی کەوین و هیدایەتی کەین.بەڵام ئایا دەبێ ئەو ئاڵوگۆڕانە لە داب و نەریت و رێوشوینە سوننەتیە کولتوری و فەرهەنگیەکانی سەردەمە کۆنەکان و چاخەکانی نێوەراستی مێژوومانەوە ئیلهام وەرگرن؟ یا دەبێ مۆدێلە سەرکەوتوەکانی دونیای سەردەم و کۆمەڵگا پێشکەوتوەکان بکەینە سەرمەشق؟

لەو بارەوە سێ مۆدێلمان هە  :

 گەڕانەوە بۆ ڕابردوو و چەرخی زێڕینی حکوومەتی ئیسلامی لە مەدینە.مۆدیلی دووەم بریتیە لە جیهانگەرایی و یونیڤێرشەلیزم.

 مۆدێلی سێهەمیش بریتیە لە خۆجێیگەرایی، بوومیگەرایی، بەواتایەکی دیکە ناتیڤیزم.

هەندێک حیزب و رێکخراوی ئیسلامی لەو بڕوایەدان کە چونکە مۆدێلی حکوومەتی ئیسلامی لەسەردەمی دەستەڵاتی حەزرەتی موحەمەددا سڵاوی خوای لێبێ لە قۆناخێکی مێژوویدا هەبووە، ئێستاش دەکرێ ئەو مۆدیلە پیادەبکرێتەوە.بۆ ئەو مەبەستە ئەوان جیهاد و شەهادەت وەک میتۆدی کار پێشنیاردەکەن. جیهانگەرایی و یونیڤەرسەلیزمیش، بریتیە لەوە کە ئامێر و تکنیکەکانی شارستانیەتی سەردەم بخەیتە خزمەت خۆت و بۆ پەرەسەندنی هەموو لایەنە کەڵکی لێوەرگری و بیکەیتە مۆدێل.

 بوومی گەراییش ئەوەیە کە دەیەوێ دێموکراسی و ئیسلام ئاوێتە بکا.هەم ئیسلامێکی بە هێزی دەوێ و هەم دێموکڕاسیەکی بە هێز.دەیەوێت مۆدێلی حکوومەتی مەدینە وەک سەرچاوەی ئیلهام بەکاربەرێ.بەڵام ئیسلامێکی کراوەتری دەوێت.ئەوە مۆدێلی بەڕێز مامۆستا سەلاحەدین باهائەدینی لەمەڕ خۆمانە.

هەرسێکی ئەو ڕێگاچارانە، وەک مۆدیلی پەرەسەندن، لە دووسەد ساڵی ڕابردوودا لە وڵاتە ئیسلامیەکاندا، لێرەولەوێ، تاقی کراونەوە.کەچی ئێستا ئەگەر تەماشا دەکەین ئاکام تەنیا ئەوەیە کە ئاستی پێشکەوتنی وڵاتانی ئیسلامی بە تایبەتی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا، تەنیا کەمێک لە پێش ئەفریقاوەیە کە لە خوارترین پلەکانی پلیکان یا مارپێچی تەمەدوونی هاوچەرخدا بە کزومەلوولی ڕاوستاوە.ئەگەر دیقەت بکەین بۆمان دەردەکەوێ پاش دووسەد ساڵ ڕووبەرووبوونەوەو هەوڵدان بۆ خۆسازگارکردن لە گەڵ شارستانیەتی ڕۆژئاوا، پێشکەوتوترینی ئەو وڵاتە ئیسلامیانە ئەوانەن کە مۆدیلی جیهانگەراییان بۆ پەرەسەندنی خۆیان هەڵبژاردوە.بەڵام ئەوانەش چوونکە نەیان توانیوە ئەو زەنجیرە سونەتیەی کە لەدەست وپێیان ئاڵاوە بپچرێنن، سەرەنجام بە نیوەچڵی کارەکەیان وێلکردوە یا تووشی شکان هاتوون.

   ئەو وڵاتانە لە عەقڵگەرایی تەنیا تکنۆلۆژی غەربیان وەرگرتوە و بەس.کولتوری کار و فەرهەنگی بەرزی رێکخستن و بازار و بانکداری و کارو زەحمەت و ماندووبوون و ڕەفتاری بەرزی ئینسانی و هومانیزم و تۆڵێڕانسە و ئازادی بەیان و دین و مەزهەب و عەقیدەشیان وەڵاناوە.ئەوان ئازادیان دەوێ بەڵام بێ مافی مرۆڤ و مافی کەمایەتیەکان و مافی ژنان و مەفەکانی منداڵان و ئازادیە دێموکراتیکە سیاسی و فەرهەنگی و مەدەنیەکان.گەیشتن بە کەماڵ بۆ ئەوان تەنیا لاسایی کردنەوەی فۆرم و ڕواڵەتەکانی تەمەدوونی ڕۆژئاوابووە نەک وەرگرتنی کاکڵ و جەوهەری شارستانیی غەرب.تورکیە، ئێران و میسر کە تا ساڵانێکی زۆر خۆیان وەک پێشەنگ و ئاڵاهەڵگری ئەو مۆدێلە دەناساند، لە کردەوەدا نیشانیان دا لە جیاتی گرتنە پێشی مۆدێلی جیهانگەرایی و غەربگەرایی،  هەرهەمان رێگاچارەی بوومی گەرایی واتە نایتیڤیزمیان گرتۆتەبەر.لەوەش خراپتر ئەوەبوو کە ئەوان لە بوومی گەراییەکەشیاندا، لە جیاتی ئەوەی تێکۆشن ئیسلام لەگەڵ شارستانیەتی رۆژئاوا بگونجێنن، کەوتنەخۆ تا تەمەدوونی رۆژئاوا لەگەڵ ئیسلام بگونجێنن.

 حەمە ڕەزاشا و حوسنی موبارەک و کەمالیستەکان، لە ئاکامی گرتنەپێشی ئەو سیاسەتە سەقەتەدا، واتە جیهانگەرایی بە نیوەچڵی، هەلومەرجێکیان پێکهینا کە هەرچەند بە فاسیلەیەکی زەمانی تۆزێک لێکدوور، بەڵام هەرسێک وڵاتی ئیران و تورکیەو میسریان خستە ژێر سونامی شۆڕشی ئیسلامی و ئیسلامگەرایی.بەمجۆرە دیکتاتۆری لە ئێران و میسر و تورکیەدا هەلومەجی بۆ پەروەردەکردنی گورگی ئیسلامگەرایی درووست کرد کە سەرەنجام سکی ئەو سیستەمە دیکتاتۆریانە و ئەو کۆمەڵگایانەشی لێک هەڵدڕی.

هۆی سەرەکی بۆ ئەوسونامیە ئیسلامیە کە بەسەر ئەو وڵاتانەدا هات ئەوە بوو کە لە هەرسێکی ئەو وڵاتانەدا و لە هیچ جێیەکی دیکەی وڵاتانی ئیسلامیدا، جورئەت و ئازایەتی ئەوە نەبووە کە دین و دەوڵەتداری و حکومەتداری لێک جیابکرێنەوە و جەوهەری تەمەدوونی غەرب کە بریتیە لە دیموکراسی و ئازادی و لیبڕالیزم و مافی مرۆڤ و مافی کەمایەتیەکان و نەتەوە بندەستەکان و عەدالەت بە هێند بگیردرێن.بۆ ئەو مەبەستە هەنگاوی یەکەم ئەوەبوو کە تەقەدووس لە دین داڕنرێ و دین بێتە ئاستی دامەزراوێکی کۆمەڵایەتیی نێوکۆمەڵ کە بکرێ باسی بکرێ و ڕەخنەی لێبگیردرێ .ئەوە کاكلی ڕینسان و مۆدێڕنیتەو شارستانیەتی ڕۆژئاوایە.واتە هێنانە خواری دین لە سەرەوەی کۆمەڵ و لەسەر تاقچەی تەقەدووس بۆ ئاستی دامەزراوێکی وەک دامەزراوە کۆمەڵایەتیەکانی دیکەی نێو کۆمەڵ.بەڵام دیتمان تەنانەت لە تورکیەشدا تەنیا ئەوە بە زەبری سەرەنێزەی سوپا و بە قیمەتی ئەو سەرکوت و زەبروزەنگە تووندەی کە بەسەر گەلی کورددا بەرێوەدەچێ و بە قیمەتی بەرێوەبردنی ئەشکەنجە و بوون بە جەهەندەمی ڕۆژنامە نووسان و بە باجی مەیدان دان بە ئیسلامیەکان و تەحویلدانی سوکانی دەستەڵات بەوان، ئەو سیستەمە توانیویەتی بەشەلەشەل خۆی ڕاگرێ .بردنەپێشی پرۆسەی ئاشتی و هەڵدان بۆ چارەسەری کێشەی کورد و کرانەوەی زۆتر بە ڕووی دێموکراسی و چوونە نێو ئورووپا، رێگا چارەی کەوتنە سەر مەداری مۆدێرنیتەن بۆ تورکیە.

هاتنەسەرکاری کۆماری ئیسلامی لە ئێران و ئەزموونی پتر لە سی ساڵ حکومەتی ئیسلامی لەو ولاتەدا، بەو ئیمکاناتە ئابووریە گەورە و بەو مەوقعیەتە ژئۆپۆلیتیکیە بەرچاوە ئەو وڵاتە سەرەنجام شکەست و بنبەستی و هەموو لایەنەی ئەو حکومەتە، ئەوەمان پێدەڵێ کە هەوڵدان بۆ پیادەکردنەوەی مۆدێلی بوومیگەرایی و حکومەتی سەردەمی مەدینە، نەک هەر ئیمکانی نیە، بەڵکو کارەساتیش دەخوڵقێنێ.ئەو بەڵایەی حکومەتی کۆماری ئیسلامی لەو سی سالەدا بەسەر کۆمەڵگا و خەڵکی ئێران و ئیسلامی سیاسی و تەنانەت خودی ئیسلامی دا هێناوە،  تەنانەت بەسەر شیعگەریشی دا ‌هیناوە، ئەودەرسەی بۆ هەموو کۆ مەڵگا ئیسلامیەکان تێدایە کە وەدوای سەرابی بەهەشتی مۆدێلی حکوومەتی ئیسامی لەسەر ڕووی زەوی نەکەون.

کەواتە تەنیا رێگا بۆ ئەوەی کۆمەڵگا ئیسلامیەکان پێبنێنە نێو شارستانەتی هاوجەرخ و بکەونە سەر سکەی قەتاری پێشکەوتن و پەرەسەندن، واتە لە گەڵ میللەتانی دیکەی پێشکەوتووی دونیا پێکەوە لە دیوەخان لەسەر سفرەی شارستانیەت و بەرهەمەکانی دانیشن، نەک ورتکەخۆری پاشخانی ئەو تەمەدوونە بن وەک ئێستا، ئەوەیە کە خۆیان لە داوی قەیدو بەندی مەزهەبی قوتارکەن.

چ گرتنە پێشی رێگای تەعبیری ڕادیکال لە ئیسلام و چ هەوڵدان بۆ گرتنەپێشی تەعبیری لێبڕالتر لە ئیسلام، بە ناچاری دەمانباتەوە بۆ ئەوەی کە مۆدیلی حکومەتی دەساڵەی مەدینە، یا مۆدیلی حکومەتی جیلەکانی یەکەم و دوەمی سەردەمی فتوحاتە ئیسلامیەکان بگرینە بەر.

پیادە کردنەوەی مۆدێلی سەردەمی زێڕینی ئیسلام، لە ئێران و ئەفغانستان و سودان بە جۆرێک تووشی بنبەستی کارەسات خوڵقێن بوو، کە ئیدی هیچ شک وگومانێکی تەنانەت بۆ هێزە ئیسلامیەکانیش نە هێشتۆتەوە کە ئەوە ڕێگایەکە نەک هەر کۆمەڵگا تووشی کاتەسترۆف دەکا، بەڵکو ئابروویەکیش بۆ مۆدێلی دەستەڵاتداریەتی ئیسلامی ناهێڵێ.

 هەر بۆیە تەنیا رێگایەک کە دەمێنێتەوە ئەوەیە کە زانایانی ئایینی و ئیلاهیاتی ئیسلامی، هەوڵدەن رێگای میانەڕەوی بگرنەبەر و بە کارو تەحقیقی عیلمی لەسەر دەقە مێژووی و ئەدەبیە دینی و مەزهەبیەکان، تەعبیرێکی دێموکراتیک تر لە ئیسلام بە دەستەوە بدەن .ئەوان بە چاوپۆشین لە بەشی مەدەنی قورئان و سوننەتی پێغەمبەر و پێداگرتن لەسەر قورئانی مەکی یانی ئەودەم کە ئیسلام دەستەڵاتی بە دەستەوە نەبووە، توانیویانە تا ڕادەیەک تۆڵێرانسەو موساڵەحە لە ئیسلام و هەندێک قۆناخی دەستەڵاتداریەتی ئیمپڕاتۆڕی ئیسلامیدا وەدەست خەن کە پایەکانی ئیستدلالی خۆیانی لەسەر داڕێژن.لەو رێگایەوە توانیویانە ئیسلام تا رادەیەک لە گەڵ زەمان بەرنەپێش، بێ ئەوەی کە پێویست بێ دەست لە ئەسڵە بنەڕەتیەکانی ئاینیی ئیسلام وەردەن کە وەک ئەسڵی نەگۆڕ هەن و هەر دەشبن.

 بەڵام دیسانیش بنبەستەکە هەر بە نەکراوەی دەمێنێتەوە.یانی لێرەدا گرێیەک هەیە کە گرێ پووچکەیەو ناکرێتەوە.ئەویش ئەوەیە کە دەبێ دین و مەزهەب و کلیساو مزگەوت لە بەرزایی تەقەدووسەوە بێنیە خوار بۆ نێو کۆمەڵ کە وەک هەر دامەزراوێکی دیەکی نێوکۆمەڵ بتوانرێ قسەوباسیان لەسەر بکرێ و ڕەخنەیان لێ بگیردرێ.تەنیا لەو حاڵەتەدایە کە رێگای پێشکەوتنی کۆمەڵگا ئیسلامیەکان و پێکهاتنی ئاڵووگۆڕ تێیاندا پێک دێ.پێکهاتنی ئاڵووگۆڕ و پێشکەوتن لە ئوورووپا لەو خاڵەوە دەستی پێکرد.ئەوە بێ ئەولاولا ڕێگای پێشکەوتنی کورستانیشە.کەس ناڵی خەڵکی کوردستان دەبێ دەست لە دین و مەزهەبی خۆیان هەڵگرن، بەڵکوو مەبەست ئەوەیە کە ڕوانگە و بۆ چوونی خۆیان سەبارەت بە دین و مەزهەب بگۆڕن.خەڵک لە ئەمریکاو ئورووپا زۆر مەزهەبی ترن لە خەڵکی وڵاتانی ئیسلامی.لە هەمانکاتدا، دین و مەزهەبیش نە بۆتە کۆت و بەندی بیرو ئەندێشەیان.

برایم لاجانی

  ١٣.٠٤.٢٠١٣

ئۆسلۆ

    

 



 


 

ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.

 

بۆ دەبێ کوردستان سکۆلاریزە بکەین؟ ...ئیبڕاهیم لاجانی

برایم لاجانی 03 April 2013

بۆ دەبێ کوردستان سکۆلاریزە بکەین؟     ...ئیبڕاهیم لاجانی

دەوترێت مێژوو بۆ دوایە ناگەڕێتەوە.واتە ڕەوتی گەشەکردنی مرۆڤایەتی لە پێشکەتنی بەردەوامدایە.جەوهەری ئەو قسە بریتیە لەوە کە کۆماڵگای ئینسانی تا دێ بەرەوئازادی زۆرتر دەچێ.ئەوەش لە بەرئەوەیە کە مرۆڤ هەمیشە تێدەکۆشێ ئەو کۆت و زەنجیرانە کە لە دەستوپێی ئاڵاون، بپسێنێ .دەشزانین کە ئینسانەکان جۆراوجۆرن و هەر کامیشیان هەوڵدەدەن تا ئەوپەڕی ئازادی بۆ خۆیان وەدەست بخەن.بەڵام لەبەر ئەوەی ئینسان بوونەورێکی کۆمەڵایەتیە و ناتوانێ لە دەرەوەی سیستەمی کۆمەڵایەتیدا هەڵکا و سیستیەمی کۆمەڵایەتیش لە گەڵ ئازادی بێ سنووری تاکی ئینسانی نایەتەوە، ئینسان پێویستە هەندێک چوارچێوە و رێوشوێن قبووڵبکا و بە گوێرەی ئەوان هەڵسوکەوتبکا.

وتمان مرۆڤ بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتیە و تەنیا لە کۆمەڵدا دەتوانێ بژی و وەک ئینسان گەشەبکا.لە ئاکامدا لەنێوان مەیلی ئینسان بۆ وەدەستهێنانی ئازادی زۆرتر لە لایەک و پێویستی ژیان لە چوارچێوەی سیستەمێکی کۆمەڵایەتیدالە لایەکی دیکەوە ناتەبایی درووست دەبێ.بۆیە پێکهێنانی جۆرێک هاوسەنگی لە نێوان ئازادی تاک و ڕاگرتنی چوارچێوەی رێژیمی کۆمەڵایەتی دا، هەمیشە مەسەلەی هەرە گرنگی کۆمەڵگای ئینسانی بووە و فەلسەفە و سیاسەت و زانستە کۆمەڵایەتیەکانی دیکە هەرکامیان بەجۆرێک تێکۆشاون وەڵامی بۆ بدۆزنەوە.بەڵام ڕەوتەکە بەجۆرێک بووە کە هەر لەبەرەبەیانی مێژووە تا ئێستا ئەو هاوسەنگیە بەرەبەرە بە قازانجی ئازادی تاک چۆتە پێش.

لە قۆناخە سەرەتاییەکانی مێژوودا یاسا و قانوون و مافەکانی تاک لەگۆڕی دانەبوون.لەو قۆناخەدا تەنیا دین و مەزهەب ڕۆڵی ڕێکخەری ژیانی کۆمەڵایەتیان دەگێڕا.دین کاری ئەوەبوو هاوسەنگی لە نێوان ئازادی تاک و سیستەمی کۆمەڵایەتیدا پێکبێنێ.

دینیش بۆخۆی بە قۆناخی جۆراوجۆردا تێپەڕیوە.لە هەوەڵەوە دین و مەزهەب زۆر سادەو ساکاربوون.مرۆڤەکان هەندێک شتی سرووشتی وەک بەرد و ئاژەڵ یان دەپەرست.دواتر پێ بەپێی گەشەکردنی کومەڵ، دینیش پەرەی سەند.بەڵام لە هەموو قۆناخەکاندا دین تەنیا یەک وەزیفەی هەبووە.ئەویش ئەوەبووە کە خەڵک بە هێزێکی غەیبی و لەسەرەوەتر بترسێنێ تا ناچاریان بکا پەیڕەوی لەو سیستەمە کۆمەڵایەتیە بکەن کە لە نێویدا دەژین.مەبەست لەو کارەش بریتی بووە لەوە کە لەوڕێگایەوە ئازادی ئەوان سنوورداربکرێت و نەتوانن بە کەیفی خۆیان ڕەفتار بکەن.ئەوە ئەرکی دین بووە و ئێستاش هەروایە.

 بەڵام تا هاتووە بە گەلێک هۆ توانای دین بۆ گێڕانی ئەو ڕۆڵە کەم و کەمتر بۆتەوە.واتە دین و ئەو هێزە غەیبیە کە دین بۆ ناچارکردنی خەڵک بە بەڕیوەبردنی ئەحکامەکانی پشتی پێ دەبەستێ، تا هاتوە کاریگەرییان کەمتر بۆتەوە.خەڵک بیروباوەڕی ئایینی خۆیانیان هێشتۆتەوە، بەڵام کەمتر بە پێی ئەوان ڕەفتاریان کردوە.

گرنگترینی ئەو هۆیانە کە ئەو وەزعەیان پێکهێناوە بریتیە لەوە کە ئەحکامی مەزهەبی بە پێی ئەوە کە سەرچاوەی ئیلاهی یان هەیە، ناتوانن لەگەڵ زەمان و پێداویستیەکانی پەرەسەندنی کۆمەڵ بڕۆنەپێش.

هۆیەکی دیکەش ئەوەیە کە ئاخوند و قەشەو مەلا و پیاوەئاینیەکانی دیکە، بۆخۆیان هەمیشە ڕێوشوێنە ئایینی و مەزهەبیەکانیان خستوونەتە ژێر پێ یا بە کەیفی خۆیان تەفسیریان بۆ کردوون و لێکیان داونەوە.هۆیەکی دیکەش ئەوە بوو کە بە درێژایی زەمان و لە پرۆسەی گەشەکردنی کۆمەڵدا، گەلێک یاساو ڕێساو ڕێوشوێن هاتنە کایەوە کە خەڵک لە پەنای ئەحکامە مەزهەبیەکاندا بۆ بەڕێوەبردنی ژیانی رۆژانەی خۆیان کەڵکیان لێوەردەگرتن.ئەو رێساویاسا و دابونەریتانە پێیان دەوترێ عورف     .

 ئەو عورف و نەریت و عادەتانە لە ژیانی واقعی خەڵکەوە سەرچاوەیان دەگرت هەربۆیەش لە زۆر حاڵەتدا، تەنگیان بە ئەحکامە ئایینی و مەزهەبیەکان هەڵدەچنی.لە هەرکوێ حوکمە مەزهەبیەکان نا روون بوون، جێبەجێ کردنیان سەخت بوو، یا مەلاو ئاخوند و کەشیشەکان خۆیان رێزیان لێنەدەگرتن، یاساو رێسا عورفیەکان جێیان دەگرتنەوە.

بەوجۆرە بۆ خەڵک دەرکەوت کە حوکمە ئایینی و مەزهەبیەکان نەک هەر بۆ ئیدارەکردنی ژیانی رۆژانەی کۆمەڵ بەسنین و کەم دەهێنن، بەڵکوو لە لایەن خودی کەشیش و مەلاکانیشەوە بەرێوەنابردرێن.

کارگەیشتە جێگایەک کە هەندێک فەیلەسوف و زاناو عارف و عالمی کۆمەڵناس، بەو قەناعەتە گەیشتن و ئازایەتی ئەوەیان پەیداکرد کە بڵێن دین و مەزهەب نەخشێکی لە ئیدارەکردنی کۆمەڵدانیەو نابێت دەست لە کارووباری دونیایی وەردا.ئەوان لەو بڕوایەدان کە ڕۆڵی دین لە کارووباری کۆمەڵایەتیدا ئەوەیە ئەخلاقیات و ویژدانیات پەرەپێبدا و بایەخە ئەخلاقیەکان مەوعیزەبکا.واتە ئەوان دەڵێن یاسادان و قانوون دانان دەبێ لە واقعیەتی ژیان خەڵکەوە سەرچاوەبگرێ و بەتایبەتی ئەو خەڵکە کە قانوونەکانان بەرێوەدەبەن دەبێ خۆیان لە دانانی ئەو یاساو رێسایانەدا ڕۆڵیان هەبێت.

 بۆوەلانانی دین لە مەیدانی یاسادانان و قانوون گوزاریدا، پێویست بوو ئاڵووگۆڕی بنەڕەتی بەسەر ڕوانگەی مرۆڤ بۆسەر شوێن و پێگەی دین و مەزهەبدا لە ژیانی خسوسی و کۆمەڵایەتی دا بێت.واتە دەبوایە ڕوانگەی سوننەتی بۆ دین و مەزهەب بگوڕدرێ.ڕوانگەیەک کە دین و مەزهەب لە سەرووی هەموو شتێکەوە دەزانێ و لە لایەن قەشە و مەلا و ئاخوند و فەقێکانەوە دیفاعیان لێدەکرێ.

لە هەموو دینەکاندا پلەبەندی مەزهەبی و ئاینی هەیە.هەردینەی بە شێوەی تایبەتی خۆی کەسانی تایبەت بە خۆی بۆ خزمەتی خۆی پەروەردەدەکا.

خەڵک بۆ تێگەیشتن لە پرنسیپەکانی دین و بەکارهێنانیان، پێویستیان بە مەلاو مورشید و کەشیش و فەقێ و ئیمام هەیە.ئەوانن خەڵک رێنوێنی دەکەن و ئەگەر گیروگرفتیان بۆ هاتە پێش بۆیان چارەسەر دەکەن.بەرەبەرە ئەو رێنوێنی و ڕێگاچارانە شکڵی ئۆتۆریتە، دەستوور، دەستەڵات و تەنانەت زۆروێژی بە خۆوەدەگرن.بەو جۆرە خەڵک کوێر کوێرانە لەو کەسانە پەیڕەوی دەکەن.لە ئاکامدا ئەوانیش لەوە کەهەن گەورەتر و بەرزتر دێنە بەرچاوان.تەنانەت خۆیان بە مەرجەعی قانوون دەزانن و داوای دەستەڵاتی سیاسیش دەکەن.

ئەو ڕوانینە سونەتیە بۆ دین، دەبێتە هۆی گەندەڵ بوونی کۆمەڵ و سیاسەت و دین و ئەخلاق.مێژوو نیشانی داوە تا دین و مەزهەب پتر بەسەر کۆمەڵدا زاڵبن، گەندەڵی و بێ ڕەونەقی هەموو لایەنە، زیاتر باڵ بەسەر کۆمەڵدا دەکێشێ و چاکسازی سەختر دەبێ.ئەزموونی چەرخەکانی نێوەڕاستی ئورووپا و تاقی کردنەوەی دەستەڵاتی کۆماری ئیسلامی باشترین نموونەی ئەو قسەیەی ئێمەن.

ئەو وەزعە بە در ێژایی چەرخەکانی نێوەڕاست لە ئوورووپادا بەسەر کۆمەڵدا زاڵ بوو.بەڵام دواتر ئورووپا خۆی لە داوی دین و مەزهەب قوتارکرد و رێگای ڕێفۆرم و چاکسازی ئایینی و مەزهەبی گرتەبەر.بەڵام تا ئێستا ئیمکانی پێکهێنانی ڕێفۆڕم و چاکسازی لە ئیسلامدا پێکنەهاتووە.کە تازە پێویستیش ناکات لەوبارەوە کاربکرێت.چونکە لە وڵاتە ئیسلامیەکانیشدا ئیدی کۆمەڵ بۆخۆی دەستی پێکردوە رێگای خۆی دەکاتەوە و سکۆلاریزەدەبێت و بێ گوێدان بەو، دەڕواتەپێش .ئەوە دینە بۆ مانەوەی خۆی پێویستە وەخۆبێتەوە.

 

دیارە مەسیحیەت قەت خۆی بەدینی حکومەت نەزانیوە.ئەوەش پێکهێنانی ڕێفۆرم و چاکسازی لە ئایینی مەسیحیەتدا ئاسانتر کردوە.

بەوحاڵەش کاتێک چاکسازی لە دینی مەسیحی دا دەستی پێکرد، شەڕی نێوان کاتۆلیک و پرۆتستان سەری هەڵدا کە سەرەنجام کلیسا لەو شەڕەدا وەک دۆڕاوی ئەسڵی هاتەدەر.لەئاکامی ئەو شەڕوململانێ یەدا، حاکمیەتی کلیسا بەسەر دونیای مەسیحیدا کۆتایی پێهات و بەوجۆرە پاپ و قەشەکان لە دەستەڵات کێشرانە خوارەوە و حکومەتەکانی وڵاتانی ئورووپای ڕۆژئاوا دەستەڵاتیان بەسەر خاكی وڵاتەکانیاندا پەیداکرد.

دیارە لەو پرۆسەیەدا ئورووپای ڕۆژئاوا ئیمتیازێکی دیکەشیان لە چاو ئێمە خەڵکی ڕۆژهەڵات هەبوو.ئەوان هەر لە سەردەمی چەرخەکانی نێوەڕاستەوە دەستیان وە قانوونەکانی سیستەمی قەزایی ڕۆم ڕادەگەیشت.ئەو یاسایەنە لە مافە سرووشتیەکانی مرۆڤەوە سەرچاوەیان دەگرت نەک لە ئەحکامی ئیلاهی و ئاسمانیەوە.ئەو قانوونانە و داب و عورف و نەریتەکان ببوونە سەرچاوەیەکی باش کە لە چارەسەرکردنی کارووباری ڕۆژانەی کۆمەڵدا کەڵکیان لێوەردەگیرا.ئەو قانوونانە باشتر لە ئەحکامە مەزهەبیەکان پێوەندیی نێوان حکومەتەکان و خەڵکیان ڕێکدەخست.

بەڵێ سکۆلاریزم لەو دوو ئاڵوگۆڕەوە سەری هەڵدا.یانی چاکسازی مەزهەبی کە کۆتایی بە دەستەڵات و فەرمانڕەوایی کلێسا هێنا و هەروەها غەیرە مەزهەبی کردنی سەرچاوەکانی قانوون گوزاری و یاسادانان.

ئەو ڕەوتە لە قەڕنی شازدەهەم لە ئوورووپا دەستی پێکرد و لە کۆتاییەکانی چەرخی نۆزدەهەمدا گەیشتە وڵاتە موسوڵمانەکان.

بزووتنەوە ئازادیخوازیەکان، بزووتنەوە میللی و دێموکڕاتیەکان، بزووتنەوە دژی ئیستعماریەکان،  بزووتنەوەی گەلانی ئازادیخوازی ناوچە و یەک لەوان بزووتنەوەی کوردیش، لەودەمەوە تا ئێستا هەمیشە سکۆلاربوون و هەن.

بۆ نموونە پێشەواقازی محمەد، لە سەردەمی کۆماری کوردستاندا، قانوونگوزاری و سیاسەتی تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر نفوزی دین دەهێناو سکۆلاریزەی کردن.

ئەمڕۆ خەڵکی کوردستان بەگشتی بەو پلەیە لە تێگەیشتنی سیاسی و پێگەیشتنی کۆمەڵایەتی گەیوون کە بزانن دین و مەزهەب هیچ ڕەبتێکیان بە حکومەتەوەنیە و ئەگەر بشیان هەوێت توانا و لێوەشاوەیی بەرێوەبردنی حکومەتیان نیە.

هەندێک ئاخوند و مەلا دەڵێن ئیسلام دینی حکومەتە.بەڵام لە سەرتاسەری قورئاندا جگە لە چەند ئایەت، هیچ شتێکی دیکە کە پێوەندی بە حکومەتەوە بێت بەرچاو ناکەوێت.ئەو ئاخوندانە دەڵێن ئەو چەند ئایەتە دەکەنە بناخەو باقیەکەشی لە تەفسیرکردنی ئەو ئایەتانەو سوننەتەکانی پێغەمبەر و ئیمامەکان و لە رێگای تەئویل و تەعبیرەوە وەدەست دەخەن.بەڵام ئەگەر قەرارە لە تەعبیر کەڵک وەرگرین بۆ لە ئەزموونی وڵاتە پێشکەوتوەکانی دونیا کەڵکوەرنەگرین کە لە مەیدانی قانووندانان و ئیدارەکردنی کۆمەڵ و حکومەتداریدا سەرکەوتوو هاتوونەدەر.باشە بۆ خەڵک بۆ خۆیان لە ئیدارەکردن و قانوونگوزاری وڵاتەکەی خۆیاندا نەخشی ئەسڵی نە گێڕن؟

سکۆلاریزم دەستی دین و مەزهەب لە سەر سیاسەت و دەستی سیاسەت لە سەر دین و مەزهەب کورت دەکاتەوە و هەریەکەیان لە خانەو شوێنی شایستەی خۆیان دادەنێ.دین و مەزهەب کارێکی فەردی و ویژدانیە.خەڵک مافی ئەوەیان هەیە هەر دین و مەزهەبێک کە خۆیان بیان هەوێ هەڵبژێرن یا بیگۆڕن.حکومەت نابێ دەست لە کاری ویژدانیا ت و عەقایدی مەزهەبی و ئایینی خەڵکدا وەربدا.ئیدارەکردنی کوردستان و قانوونگوزاری و بڕیاردان سەبارەت بە چارەنووسی میللەت و ئیدارەکردنی کۆمەڵ کارێکی گشتی یەو خەڵک خۆیان دەبێ بە شێوەیەکی بەرین بەشداری تێدابکەن.خوای گەورە نەک هەر لە قورئاندا، بەڵکو لە هیچکام لە کتێبە ئاسمانیەکاندا، رێگا چارەی مەسەلە وگیروگرفتە سیاسی و کۆمەڵایەتیەکانی رۆژانەی خەڵکی نیشان نەداوە.

لە قورئاندا چەند دەستووری حکومەتی، ئەویش سەبارەت بە میرات و زەواج و چۆنیەتی تەقسیم کردنی غەنائیمی غەزووەکان هەن.لەوە زیاتر وڵاتە ئیسلامیەکان لەو عورف و عادەت و دابو نەریتانە بۆ ئیدارەکردنی کۆمەڵ کەڵک وەردەگرن کە لە سەردەمی پێش ئیسلامدا لە بادیەی عەرەبیدا باوبوون و وەک سەرچاوەی قانوون و شەریعەت کەڵکیان لێوەردەگرن.

لەوەش زیاتر کەس مافی ئەوەی نیە بە ناوی خوای گەورە قسەبکا و نەزەربدا.مەگەر ئەوە کە خوای مەزن بۆ خۆی ئەوی وەک وتەبێژ و نوێنەری خۆی دەستنیشان کردبیت.لە حاڵەتیكی ئاواشا ئیتر خوا تا ئاستی یەک ئینسان دادەبەزێ و ئیتر وەک خوا نامێنێ و خودا نیە.

لە کوردستانی سکۆلاریزەدا، ڕێز و ئیحتڕامی دین و مەزهەب و مامۆستایانی ئاینی و کلیسا و قەشەو مزگەوت و مەلا و مینبەڕ و قورئان و تەورات و زەبوور بە باشترین شێوە دەپارێزرێ.چونکە ئەگەر حکومەت و کاربەدەستانی حکومەت غەدریان کرد، ناعەداڵەتیان کرد، گەندەڵیان کرد، شکەنجەیان کرد، پیاویان کوشت، بودجەیان بە تاڵانبرد، بە ناوی دین و مەزهەب تەواونابێت.

جەوهەری سکۆلاریزم بریتیە لە ئازادیی مەزهەبی، یانی ئازادی دین و مەزهەب.بەڵام لایەنێکی دیەکی سکۆلاریزم بریتیە لەوە کە بە قانوون رێگا لەوە بگری کە مەزهەب و دین دەست لەکاروباری حکومەت وەرنەدەن و رێگانەدرێ کەڵکی سیاسی لە دین و مەزهەب وەرگیرێت.

مەسەلە هەر ئەوەنیە کە دین دەبێ لە حکومەت جیابێت وەک لە بەرنامەی حیزبدا هاتووە.دین دەبێ لە سیاسەتیش جیابێت.چونکە سیاسەت و دەستەڵات دووڕووی یەک سککەن و لێک جیاناکرێنەوە.ئامانجی کاری سیاسی وەدەستهێنانی قودرەتی حکومەتیە.بۆیە مەترسی ئەوەیە کە ئەگەر حیزبێکی ساسی بە کەڵک وەرگرتن لە دین و مەزهەب و قورئان توانی دەنگی خەڵک وەدەستبێنێ، دوایە قانوون و یاسای دژی ئازادی و دژی دێموکڕاتیک لە پاڕلەماندا پەسندبکا.بۆیە باشتر وایە هەر لەسەرەتاوە لە بەرانبەر کەڵکی خەراپ وەرگرتنی سیاسەت لە دین ڕابوەستین.

ئیسلام نیشانی داوە کە ناتوانێ لە گەڵ دێموکڕاسی سازگاربێت چونکە توانای تەحەموولی دێموکراسی نیە.بەڵام دێموکڕاسی توانای تەحەمولی ئیسلام و هەموو ئاینەکانی دیکەی بەسەریەکەوە و لە پەنای یەکەوە هەیە.لە دێموکراسی کوردستاندا، خەڵک ئازادن موسوڵمان مەسیحی، سوننە، شیعە، کاتۆلیک، بەهائی و...بن و ڕێوشوێنە مەزهەبیەکانی خۆیان ئازادانە بەڕێوەبەرن.بەڵام سیاسەت و حکومەت و ئیدارەی کۆمەڵ دەبێت لە شەریعەت و مەلا و کلیسا جیابن.

ئیبڕاهیم لاجانی

  ٣٠.٠٣.٢٠١٣


 

 

ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.

دەستمان بگرن و هەڵمان کێشنە ئاستی خۆتان! ...ئیبراهیم لاجانی

برایم لاجانی 07 March 2013

دەستمان بگرن و هەڵمان کێشنە ئاستی خۆتان  !   ...ئیبراهیم لاجانی

دەوترێ گۆی زەوی ئەگەر لەسەر ئەومەدارەی ئێستای نەبوایە، وەک هەسارەکانی
دیکە خاڵی لە ژیان دەبوو.ئەودەم نە ئاو،  نە ئۆکسجینی لێ نەدەبوو تا
نەفەس بەبەر حەیات دا بکەن.ئەگەر ئەوە لەباری فیزیکی و بیۆلۆژیشەوە ڕاست
بێ، بە بڕوای من ئەوە ئێوە ژنانن ماناتان بە ژیان بەخشیوە .ئێمە لە
کوردستان شاعیرێکی گەورەمان هەیە بە ناوی گۆران.ئەو لە شعرێکیدا ئەو
واقعیەتە فەلسەفیەی بە باشترین شێوە کێشاوەتەوە.ناوبراو دەڵێ بەڵام
تەبیعەت هەرگیزاو هەرگیز، بێ ڕووناکیە بێ بزەی ئازیز.بەڕاستی ئەو
دونیایە ئەگەر ئێوەی تێدا نەبوایەن، ئەوەی نە دەهێنا پیاو حەسرەتی بۆ
بخوازێ و دلێ پێخۆشبێ.

لە خۆڕا نیە حاجی قادری کۆیی شاعێرێکی دیکەی ئێمە دەڵێ ژن زینەتی خودایە،
حەبیبی موستەفایە، قەڵاتن لە بۆ مێردان.موستەفا لێرەدا مەبەست موحەممەد
پغەمبەری موسوڵمانانە.ئاخر ئەو زۆری ژن خۆشویستووە.هەر ئەویش بوو
کاتی خۆی زیندەبە چاڵکردنی منداڵانی کچی قەدەغەکرد.ئەوە لە کاتی خۆی دا
کارێکی گەورەبوو.لە چەرخی بیست و یەکەمدا، مرۆڤایەتی ئێستاش لە چین و
هیند، ئەو دیاردەیەی وەک پەڵەی شەرم بە نێو چاوانەوەیە.
 
باسی شەریعەتی ئیسلام و مەوقعیەتی ژن کاری تیۆلۆگەکانە و من لێرەدا خۆی
لێ لادەدەم.چونکە ئێرە جێی باسێکی ئەکادیمکی لەو چەشنە نیە.ئەوەش
کەدەوترێ زینەتی خوایە، یانی لوتکەی دەست رەنگینی و شاکاری هەرەگەورەی
خالقی بە توانا بریتیە لەو وەستایەتیەی لە خوڵقاندنی ژندا لە خۆی
نیشانداوە.جا با ژنی لەئاوی کەلەکەی پیاویش خەڵق کردبێت، هیچ لە
مەسەلەکە ناگۆڕێ.لەو بارەوە ئەحمەد هەردی شاعیرێکی دیکەی ئێمە دەڵی
پەچەت لادە ببینم ڕووت خۆ ئەمن سەیری تۆناکەم، لە ڕووی تۆ تێدەگەم یەزدان
چلۆن نەخشی دەنەخشێنێ.

نازانم بۆ ئەوەتان بە من سپارد کە ئەم ئێوارەیە من لەدەوری مێزی
نانخواردنی یول قسان لە سەر ژنان بکەم.ڕەنگە لەبەر ئەوەبێ کە موسوڵمانم
و پێتان خۆشە بزانن موسوڵمانیک لەوبارەوە چۆن فکر دەکاتەوە.ڕەنگە لەبەر
ئەوەش بێ کە ئەو ڕۆژانە تەلەڤزیۆن و ڕۆژنامەکان زۆر سەبارەت بەوە دەدەوێن
کە لەنێو شار شەوانە ژنان لە خیابانەکانی ئۆسلۆدا لە دەست پیاوان و بە
تایبەتی پیاوانی بە پێشینەی کولتوری وەک منەوە، ئەمنیەتیان بۆ نەماوە.
دەتانەوێ من سۆنداژ بکەن تا بزانن ئێمە پیاوان بۆ وا ڕەفتار دەکەین.
رەنگە لە بەر ئەوەش بێ کە وەک خۆتان دەڵێن وەک جەنتڵمان دەگەڵ ژنان
ڕەفتاردەکەم.

   دڵم ئەلبوومێکی هێندە گەورەیە جێگای وێنەی هەموو ژنە جوانەکانی دونیای
تێدا دەبێتەوە.ئەوە قسەی لەتیف هەڵمەت شاعیرێکی گەورەی کوردە و لێرەدا
لێم قەرزکردوە.کە دەشڵێم ژنی جوان.بۆمن هەموو ژنەکان جوانن.وەک
دایک، خوشک، هاوسەر، ، دەزگیران، هاوکار، پوور، دایەگەورە، جیران
هتد...نوسەرێکی فەرانسەوی هەیە دەڵێ هیچ ژنێک ناحەزنیە.بەڵام هێندێکیان
زیرەکترن باشتر جوانیەکانیان و لایەنی ئینسانی و سۆز و هەستی ژنانەیان
دەردەخەن.هەندێکیشیان ئەو زیرەکیەیان نیە، دەنا لە ئەساس دا هەموویان
جوانن و سەرچاوەی خێروبەرەکەتن..بەڕاستی هەرواشە.گۆران شاعیری گەورەی
کورد کە لە ئەدەبیاتی ئێمەدا ئیبسنی ئێوەیە ئەو مەبەستە بە جۆرێکیتر
فۆڕمۆلەدەکات و دەڵێ.ئەو ئافرەتە زۆر دڵگیرە، دڵگیرترکات کوێی دڵگیرە.
مارکسیش دەڵێ سروشتی ترین پێوەندیی نێوان ئینسانەکان لە پێوەندیی نێوان
ژن و پیاودا دەردەکەوێ.
ئاخر نازانم لە ٤ دەقیقەدا چۆن بتوانم سەبارەت بە ژنان قسان بکەم.وشە و
مەبەبەست وەک شارە ژەنگەسورەی ئاڵۆزبوو دەنێو زەینمدا دێن و دەڕۆن وبۆم
سەروبەرنابن تا سیستەمیان پێبدەم و مانایان لێ سازکەم.
مێنتالیتەی نۆروێژی دەڵێ ماڵێک ژن و پشیلەو پەیس واتە شومینە یا ئاگردانی
گەورەی تێدا نەبێت، ماڵ نیە.کوردیش دەڵێ ژن و ماڵ.یانی ماڵ وەختێک ماڵە
کە ژنی تێدابێت.لێرەدا پەرانتێزێک دەکەمەوە.لای ئێمە جارێ وای لێ
نەهاتوە ژن بتوانێ ماڵیشی هەبێ و منداڵیشی هەبن و کەسیش لێی نەپرسێ بابی
منداڵانت کێ یە یا لە کوێ یە؟ لێرە کەس ئەو موشکیلەی نیە.لای ئێمە ژن
هەمیشە گوناهبارە، تەنانەت ئەگەر پیاوەکەشی بەدجنس بێ، ئەوە کۆمەڵ هەر
ژنەکە بە تاوانبار دەزانێ.

لە کوردستان و ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست بزووتنەوەی ژنان بۆ ڕزگاری لە دەست
پیاوسالاری و هەژاری و تەبعیز و بی عەداڵەتی و ستەمی میللی و سیاسی
کاردەکا.ئاخر ژن و کۆمەڵ لە یەک کاتدا هەموو ئەو ستەمانەی لەسەرن.لێرە
بەرانبەریی ژن و پیاو بۆتە واقعیەت و چ لە قانوون و چ لە فەرهەنگ و چ لە
کۆمەڵدا جێی گرتووە.لە کوردستان ژنان بەدەست عەقڵیەتی خێڵەکیەوە گیرۆدەن
و ساڵانە بە سەدان و هەزارانیان دەکوژرێن و دەسوتێنرێن.لیرەش ژنان ئێستا
داوادەکەن دوو سەنگەری دیکە لە کۆمەڵگای نۆروێژدا فەتح بکەن.یەکیان فەتح
کردنی ناوەندەکانی دەستەڵاتی سیاسیە .ئەوی تریشیان ئەوەیە دەڵێن ئەملاک
واتە خانوبەرە، زەوی و زار، جەنگەڵەکان، هۆتێل و کارخانەکان، دووکان
رێستۆران و باڕ و دیسکۆکان زۆرتر لە سەر ناوی پیاوان سەبتن و دەبێ لەو
دووبوارەشدا پیاوان ناچار بە پاشەکشەو تەسلیم بوونی عەداڵەت بکەین.خوا
لەو کارەدا موەفەقیان کات.

لەو وڵاتەدا ئەوە ژنانن کاروباری رۆژانە بەرێوە دەبەن.دەچیە هەرکوێ
هەرژنن کارەکان هەڵدەسوڕێنن.قوتابخانە، زانکۆکان، بازاڕەکان،
نەخۆشخانەکان، کارگەو کارخانەو کەشتی و قەتار و بوس و فڕۆکەخانە و
ساڵۆنەکانی وەرزشی و هتد...

من لە هەموو ئەو شوێنانەی سەروکارم دەگەڵیان هەیە، رەئیسەکانم ژنن، لە
قوتابخانە مودیرەکەم ژنە.لێرە کە ئێواران کاردەکەم هەروایە.دەچمەوە
ماڵی هەر خانم رەئیسە.لە تەشکیلاتێکی سیاسیدا، واتە حیزبی دێموکڕاتی
کوردستانی ئێراندا کاردەکەم،  لەوێشدا ئێستا لە کۆمیتەی حیزبی نۆروێژدا
رەئیسەکەم بۆتە ژن.هیوادارم ئەوە سەرتاسەری تەشکیلاتی حیزبی دێموکڕات
بگرێتەوە.باڕووتیش لە هیند دۆرایەوە و بڵاو بۆوە.تەگەر لە دۆڵی ڕافدین
ڕا بە هەموو دونیادا بڵاو بۆوە.هەروایە هەموو شتێک لە جێگایەک و لە
نوختەیەکەوە دەست پێدەکات.

دەگوترێ ئەو وەزعە نالە بارەی ئەمڕۆ دونیای تێدایە، ئاکامی مودیریەت و
سیاسەتگوزاریی پیاوانەیە.ژنان دەڵێن ئەگەر دەمانەوێ ئەو دونیایە
بگۆڕێن، دەبێ مودیریەتەکەی لە دەست پیاوان دەربێنین.گوتۆرم فلۆی ستاد،
فەیلەسوفی گەورەی نۆروێژی لەوبارەوە دەڵێ.دووشت دەتوانن ئەو وەزعە
نالەبارە بگۆڕن کە ئەمڕۆ دونیای تێدایە.ژن و پووڵ.بەڵام عەیبی ژنان
ئەوەیە کە ئەگەر دەستەڵاتیان بە دەستەوە گرت، ئیدی دەبنە پیاو و وەک
پیاوان ڕەفتاردەکەن.پوولێش بەرەکەتە و ڕووی دەهەرجێ یەک کرد،  ڕەفاه و
ئاوەدانی دەگەڵ خۆی دێنێ.بەڵام عەیبی پووڵیش ئەوەیە ئەگەر ڕووی دەجێ یەک
کرد، هەر بەوجێ یە دەزانێ.بۆیە دەبێ پووڵ هیدایەت بکرێ.ئەوەنیە لە
نۆروێژ سۆسیال دێموکڕاسی دەڵێ کاری ئێمە ئەوەیە پووڵ لەو جێ یە بەکار
بێنین کە بەکار هێنانەکەی مەعقولیەتی تێدایە.هەروەها ژنانیش دەبێ لەهیچ
بارودۆخێکدا تەنانەت ئەگەر بوونە وەزیر و مودیریش هەویەتی ژنانەی خۆیان
ون نەکەن.هەڵبەت ئەگەر بیانەوێت دنیایەکی عادڵانەتر درووست کەن.
ئێوارێ کە هاتمە ئێرە، کاترینە گوتی چ هەستێکت هەیە لە نێو ئەو هەموو
ژنانە دای کە ئەمشەو لەو ساڵۆنە بۆ یولەبوور لە دەوری یەک کۆبوونەتەوە.

ئێمە سێ پیاوین و ١٩ ژن.لەو بارەوە دەبێ بڵێم کە لە کولتوری ئێمەدا
پیاوی موسوڵمان دەبێ سەرتاسەری عومری نوێژ و تاعەت بکات، بچیتە حەج و سەر
فیترەو زەکات بدات و زکروتەلیلان بکات و بەسەر پردی سیراتێدا تێپەرێ تا
خوا ڕووحمی پێبکاو بچێتە بەهەشت.بە هەشتیش بە گوێرەی ئەو وەسفەی قورئان
لێی دەکا، دەبێ جێەک بێ وەک ئێرە.مێزی ڕازاوە، خواردنی خۆش و شەڕابی پاک
و ژنی جوان و گوڵ و گوڵزار.ئەو ئێوارەیە بۆمن وەک خوێچێژکردن لە بە
هەشتێ یە.هیوادارم خەو وام لێنەکا لە نیوەرۆی ئاهەنگدا، ئەو بە هەشتەم
لە کیس بدا.ئەمشە هەموو هەستەکانم دەخەمە ژێر توانی ١٠ تا دەرکی ئەو
بە هەشتە بکەم کە خوا موژدەی دەدا.دیارە ئەو ژنانەی لێرە لە دەوری مێز
دانیشتوون، فەرقێکیان هەیە .ئەویش ئەوەیە کە لە جوانی و خانومانیەدا
هیچیان لەو ژنانە کەمترنیە کە خوای ئێمە موسوڵمانان لە قورئاندا وەسفی
برۆ و موژگان و لەش ولاری جوان و نازدار بونیان دەکات.بەڵام ئەو ژنانەی
ئێرە کاریان تەنیا ئەوەنیە ڕەفاه بۆ پیاوان بخوڵقێنن، ئەوانە لێرە بە
ماندووبوونی بێ وچانیان کۆمەڵگا دەبەنەپێش و لەسەر ڕووی ئەو دونیایە
خەریکن بە هەشت درووست دەکەن.کاتی خۆی ئێوە بوون بوونە هۆی ئەوەی خوای
گەورە لێمان تووڕەبێ و لە فیردەوسی خۆی فڕیمانداتە دەر.لەسەر ئەوەی
قەپاڵەمان لە سێوی زانیاری و عیلمداوە وەبەر غەزەبی خوای گەورە کەوتین.
لە ئاکامدا خوا لە گەڵ ئێوە لە فیردەوسی بەرینی خۆی وەدەری ناین.بەڵام
چونکە ئێوەمان دەگەڵ بوون و تامی سێوی زانستیشمان کردبوو، ئەوەتا بە شەر
بەقووەتی شان و پیل و بیری خۆی ئەو شارستانیەتە پێشکەوتوەی درووست کردوە
کە دەی بینین.نازانم خوا بۆ دەبێ پێی ناخۆش بێ عەبدەکانی پرسیاران بکەن
و شتی بزانن؟
لە کۆتاییدا دەڵێم ئێمە پیاوان بەختەوەرین کە لەو سەفەری ژیانەدا ئێوە
ژنانمان لە گەڵن و هاوسەفەرمانن.ئێوە نەبوایەن، ئێمە مۆتیڤۆشۆنمان بۆ
ژیان و کارو چوونە پێش نەدەبوو.بەڵام ئێوە لە مەعجونێکی پڕ رەمزو ڕموز
دروست بوون.بە ڕاستی تێگەیشتن لە ئێوە و دەرک کردنی ئێوە و هەڵسوکەوت
دەگەڵ ئێوە و ژیان دەگەڵ ئێوە و کۆمونیکاشۆن دەگەڵ ئێوە پێویستی بە
لێوەشاوەیەکی فەرهەنگی و کۆمەڵایەتی گەورەهەیە، کە ئێمە پیاوان جارێ
نەمانتوانیوە وەدەستی بێنین.جا ئەوە چ کونگ هەڕاڵد، شای نۆروێژ بێ،    چ
یەنس، سەرەک وەزیرانی نۆروێژبێ یا مەسعودبارزانی سەرۆکی کوردستان یا هەر
پیاوێکی دیکە بێت، فەرق ناکا.ئاخر ئێوە تواناتان هەیە پیاوی عارف و
گەورەی وەک شێخی سەنعان لە دین وەرگێرن و بیکەنە شوانی بەرازان.توانای
ئەوەتان هەیە قەیس، بە قانوونی تەجەنوون، ڕەوانەی کێو و سەحرابکەن.
توانای ئەوەتان تێدایە قولنگ بدەنە دەست فەرهاد و ڕەوانەی شاخی بێستوونی
بکەن.بەڵام توانای ئەوەشتان هەیە دایکبن، کەسێک کە خوای گەورە دەڵێ بە
هەشت لە ژێر پێی ئەو دایە.تواناتان هەیە خوشکبن، هاوسەر بن، هاوکار و
غەمخۆربن.نازانم خوا بۆ تۆزێک لەو شیرینی و نازەنینیەی ئێوەشی نەداوە
بە ئێمە پیاوان.
 
ئێوە هەنگوینی ژیانن.ئێمە پیاوان بێ ئێوە ناژین.هێندەشمان خۆشدەوێن،
نازانین چۆن خۆشەویستی و سوپاسگوزاریی خۆمانتان بۆ دەربڕین.ناشزانین
چۆن نیازی خۆشمان بە موحیبەتی ئێوە بە شێوەیەکی درووست بە ئێوە بگەیەنین.
هەر بۆیەشە زۆر جار ئاوا خراپ لێک حاڵی دەبین و بیلکلینتۆن گوتەنی
ڕەفتاری هەڵنەسەنگێنراو بەرانبەر ئێوە لە خۆمان نیشان دەدەین.ئێمە لە
ئاستی گەورەیی و دڵفرەوانی و موحیبەت و بەزەیی و میهرەبانی و جوانی و
عیشق و گەرمی ئێوەدانین.پیاو پێویستی بە گەشەکردنی فەرهەنگی زۆرە تا
بتوانێ لێوەشاوەیی ئەوە پەیدا کا شایانی ئەوەبێ دەگەڵ ئێوەبێ.
هیوادارم ئێوە ژنان دەستی ئێمە پیاوەکان بگرن و هەڵمانکێشنە ئاستی خۆتان.
بۆ ئەوەش دەبێ دەگەڵمان لەسەرەخۆبن و لێمان وەرەس نەبن و سەبرو
حەوسەلەتان دەگەڵ ئێمە بەسەر نەچێ.مامۆستا دەبێ دەگەڵ قوتابیەکەی زۆر لە
سەرەخۆبێ تا بتوانێ بیباتە پێش و فێری بکا و گەشەی پێبدا.ئاخر بە راستی
ئێوە ژنان بۆ ئێمە پیاوان مامۆستان.
سکۆڵ بەسڵامەتی هەموو ژنان و بەتایبەتی ئەو خاتوونانەی لێرە حزووریان
هەیە و لەو جلە جوانانەدا، لە دەوری ئەو میزە ڕازاوەدا وەک چرا
دەدەروشێنەوە.



ئیبراهیم لاجانی

ئەوە نێوەرۆکی وتارێکی کورتە لەکاتی نانخواردنی جەژنی یولدا، کەدواوام
لێکرابوو من لەسەر ژنان قسەبکەم، پێشکەش بە هاوکارەکانمم کردوە.چونکە
ڕووی قسەکان لە گوێگری نۆروێژیە، ڕەنگە زۆرشتی بۆ خوێنەر یا بیسەری کورد
زیادە یا درێژدادڕێ بێت.داوای لێبووردن دەکەم.
   لە بەرەبەری ٨ی مارس دا بە بیرم دا هات کە بە کەمێک ئاڵوگۆڕەوە بە
کوردی دایڕێژمەوە.


 

ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.

 

با لەو کابووسە وەخەبەر بێین ...ئیبڕاهیم لاجانی

برایم لاجانی 19 February 2013

با لەو کابووسە وەخەبەر بێین ...ئیبڕاهیم لاجانی

لەبەرانبەر گرێ کوێرەدا نابێت دەستەوەستان دانیشین.گرێ پوچکە دەبێ بکرێتەوەو لەوەش زیاتر دەبێ لە جێی هەرە سەخت دا بکرێتەوە.نابێت بێڵین تیراوەی بنبەستی دەمارگرژیی سەرتاسەری سیاسەتی ئێمە دابگرێ.بزووتنەوەی میللی دێموکڕاتی کوردستان، وەک بزووتنەوەی میللەتێک کە ئاجێندا ئەسڵیەکەی بریتیە لە ڕزگاری لە ستەمی نەتەوایەتی، هاوڕایی سیاسی لێمان دەوێ.بنبەستی سیاسی بریتیە لەو شورە بەرزە ئیدەئۆلۆژیکیەی وەک خەتی سوور بەدەوری خۆمانماندا کێشاوە .بۆ هاتنەدەر لەو بنبەستە سیاسیە،  پێش هەموو شتێک دەبێ ئەو زەنجیری رووحیەی مەزهەبی و ناموسپەرستی سیاسیەی کە لە دەستوپێی بیری سیاسی و عەمەلی سیاسی خۆمانمان ئاڵاندوە، بپچڕێنین.

سواری شایستە بۆ گەیشتن بە شوێنی مەبەست، یا لەوڕێبەندانانەی کە دێنە سەر رێی لادەدا یا بەسەریاندا بازدەدا.بەم جۆرە چونکە ئەو بەداوی ئامانجێکەوەیە کە بریتیە لە گەیشتن بە شوێنی مەبەست، نایەڵی داوەڵ و ڕێبەندانەکانی سەر رێگا، ڕووحیەی چوونەپێشی تێدا بکوژن.

ئەرستۆ دەڵێ ئامانجی کاری سیاسی بریتیە لە هەوڵدان بۆ دابین کردنی خێری خەڵکی شار.ئێستا ئەگەر خێری خەڵکی شاری خۆمانمان دەوێ، دەبێ لەسەر چۆنیەتی دابین و دەستەبەرکردنی ئەو خێری گشتیە رێککەوین.

   ئەوە ئیمکانی نیە، مەگەر ئەوەی کە لە پێشدا دەست لە یەخەی یەکتر بەردەین.خەڵک لە مەیدانی خەبات و بەربەرەکانی دا فەرهەنگێکی پێشکەوتووی سیاسیی هاوچەرخیان درووست کردوە.ئەو پەیامانەی جەژنی نەورۆزی پار لە شاروشاڕۆچکەکانی کوردستانەوە بە گوێماندا دران، پێمان دەڵێن کە دەبێ لە گۆشەنیگایەکی ڕوونترەوە بڕوانینە مەسەلەکان.زەمانە لێمان قبووڵناکا چۆرتکە لێدەین و بە خەواڵوویی بیر بکەینەوە.لە ململانێ و کەڵەوەکێشی دەگەڵ یەکتردا، وەزعی خۆمان و خەباتەکەمان گەیاندۆتە جێگایەک کە هیچکاممان لێی ڕازینین و دەزانین ئەوە شایستەی ئێمە و بزووتنەوەکەمان نیە.کەچی ئێستاش هەر خەریکی تاکتیک دەکارکردن دەگەڵ یەکترین.ئەو دۆڵە سیاسیەی لە نێوان خۆمانمان درووستکردوە، بە تێپەرینی زەمان بە تەرمی ئێمە پڕدەبێتەوە.نەوەی تازەی میللەتی کورد بەسەر ئەو پردەدا تێ دەپەرێ و ئەو دوژمنایەتی و ڕق و بەربەرەکانیانە بەجێ دێڵێ کە ئێمە خۆمانمان تێ یاندا زیندانی کردوە و لە ڕاستیدا دەورانیان بەسەرچووە.وەختێک لە بەر چاوی خۆمان ئەوە دەبینین،  ئایا باشتر ئەوەنیە بۆخۆمان بۆ پڕکردنەوەی ئەو دۆڵە سیاسیە دەستبەکاربین؟ یەکیەتی سیاسی و تەشکیلاتی حیزب بۆ خەباتەکەمان و بزووتنەوەکەمان هێندە گرنگ و کارسازە، کە هەر تێبینیەکی دیکەی سیاسی لە بەرانبەریدا بێ مانا دێتە بەرچاو.مەگەر کاری سیاسی بریتینیە لە دەستنیشانکردن و بردنەپێشی ئەولەویەتەکان؟

وا چاومان بڕیوەتە بەرپێی خۆمان کە تەنانەت ئاسۆ بەرین و بەرزەکانیش نابینین! ئاخر بیرکردنەوەی تاکتیکی و حەڕەکەتی تاکتیکی ئەگەر لە خزمەت ستڕاتیژیەکی گەورە دانەبێ، دەبێتە هۆی تەنگەبەربوونەوەی گۆشەنیگای ڕوانگەی سیاسی.

بریا نیوەی ئەو هەموو وەخت و ئینێرژیەی ئێستا بۆ چارەسەری ئەو وەزعە خەرجی دەکەین کە بۆخۆمان بەسەر خۆمانمان هێناوە، ئەو دەم سەرفی بیرکردنەوە لە ئاکامی ئەو ڕەفتارانەی خۆمانمان کردبا کە بوونە هۆی پێکهاتنی ئەو بارودۆخە.

ئێستا ئەگەر پوختە بووبین، دەبێ لەو چەندساڵەدا هەم زۆرشتی تازە فێربووبین و هەم زۆر شتیشمان فەرامۆش کردبێت.لە پێداگۆگیدا پێناسەی فێربوون ئەوەیە کە مرۆڤ بتوانێ دوای دەرس و پەند و عیبرەت وەرگرتن، ڕەفتار و هەڵسوکەوتی خۆی بگۆڕێ.فێربوون هەر ئەوەنیە کە شتی تازە فێربی.فێربوون ئەوەش دەگرێتەوە کە شتە کۆن و لەباوکەوتوەکان فەرامۆشکەی.ئەوەتا وادەجوڵێینەوە دەڵێی نە هیچی تازە فێربووینە و نە هیچیشمان فەرامۆشکردوە.خەبات ڕەفتاری سیاسی تازەی لێمان دەوێ.

پێویست ناکا تێکۆشین تۆبەنامەو ئیعتراف نامە لەیەکتر وەرگرین.ئەوە یارمەتی بە دروستبوونی فەرهەنگێکی سیاسی مۆدێرن لە نێومەدا ناکا.چونکە کامەمان لە مەوقعیەتێکی ئەوتۆدایە، وەک حەزرەتی عیسا دەڵێ هێندە پاک و بێگوناه بێت، بتوانێ بەردی یەکەم بگرێتە کابرای گوناهبار.بەڵام ئەگەر هەموومان تۆبەنامەو ئیعتراف نامە بدەینە حیزبەکەمان و خۆمان و میللەتەکەمان، ئەوە یارمەتیمان بە درووستبوونی فەرهەنگێکی سیاسی مۆدێرن کردوە، کە وەک ئۆکسجین بۆ هەناسەدانی خەباتەکەمان پێویستە.ئاخر کامەمان لەوجێ یەی دەرفەتمان هەبووە و بۆمان لواوە، زیادەڕۆییمان نەکردوە؟

چەند مانگ لەمەوبەر خوشکەمریەمی کەریمی، هاوسەری کاک محمەدی کەریمی، بەهۆی نەخۆشی کۆچی دوایی کرد.کۆچی خوشکە مریەم کۆستێکی گەورەبوو بۆ هەموو ژینگەی کوردی لە نۆروێژ.ئەو دایکێکی مهرەبان بوو بۆ چەند کوڕ و کچی جوان.هاوسەرێکی بەوەفا بوو بۆ هاوسەرەکەی و کابانێکی لێوەشاوەو میوان دۆستێکی دڵگەورەو دەم بە بزەبوو.بەڵام ئەوەی ئازاری مەرگی خوشکە مریەمی بە سۆتر دەکرد، بریتی بوو لەوە کە مەرگی ئەو نابەوەخت بوو.ئەو ڕۆمانێک بوو کە زۆر فەسڵی مابوون کەچی لە پڕ بێ ئەوەی بگاتە کۆتایی تەوابوو.لە سالۆنی بەڕیوەچوونی مەراسمی سەرەخۆشی خوشکە مریەمدا، کە ساڵۆنی قوتابخانەیەکی جیرانی ماڵی خۆیان بوو، هەندێک ڕستەی جوان بە دیواری یەکێک لە پایەکانی ساڵۆنەکەوە بە زمانی نۆروێژی هەڵواسرابوون کە یەکێک لەوان بۆمن سەرنج ڕاکێش بوو.ئەو ڕستە ماناکەی ئەوبوو کە ئەگەر دەمانەوێت بڕۆینە پێش، دەبێ فێربین بە شێوەی دیکە بیربکەینەوە و لە پێرسپێکتیڤێکی دیکەوە تەماشا بکەین و بە زمانێک دیکە بدوێین.ڕاستیەکەی ئەوەیە کە ئێمە پێویستیمان بە بیرکرنەوەی تازە هەیە.بیرکردنەوە بە شێوەی تازە، ڕەفتاری سیاسی تازەشی بەدوا دادێت.لە حاڵەتێکی ئاوادایە دەتوانین بڵێین لە ڕابردوو دەرسمان وەرگرتووە.وەختی ئەوەیە لەو کابووسە ڕاپەڕین.وەختێک بەرژەوەندیە گەورە نەتەوەییەکان لە گۆڕێدان، کەی وەختی تۆڵەسەندنەوەی شەخسی و پاکانە حیساب لە گەل یەکتریە؟ ڕوونە کە هەرکەس لە مەحفەلی خۆیدا ڕاحەتترە.بەڵام ڕاحەت بوون لە مەحفەلی خۆتا، کەی بۆتە هونەرێکی هێندەگەورە کە شانازی لەگەڵ خۆی بێنێ ؟

یەکیەتی سیاسی و تەشکیلاتی ئەو حیزبە هێندە پڕ ئەهەمیەتە، کە دەبێ وامان لێبکا بۆ دابینکردنی ئەو وەحدەتە سیاسی و تەشکیلاتیە،  تەنانەت بچینە پشتی سەری ئەو کەسانەش کە موافقی بوونی ئەوان لە ڕێبەرایەتی حیزب دانین.ئەو حیزبە بەرهەمی رەنج و خوێن و فرمێسکی نزیکەی یەک سەدەی میللەتێکە.کەواتە پاراستنی ئەو حیزبە وەک گەورەترین وەسیلەی خەبات، بۆ تێکۆشەرانی دێموکڕات، دەکەوێتە پێش هەر ئیعتبارێکی دیکەوە.

هەمیشە وایە کە ئەوە جەماوەر و بەدەنە و خەڵکن بە بەشداری کارای خۆیان لە پرۆسەی سیاسیدا، هەلومەرجی چوونەپێشی خێری عموومی خەڵکی شار ئامادە دەکەن.دەبینین لە نێو ڕیزەکانی بزووتنەوەدا، سەفی موخالیفان و موافقانی وەزعی مەوجوود، بە بارتەقای عەرز و ئاسمان لێک جیاوازن و کەیفیەت و لەولاشەوە تەنانەت شێوەی بەڵگە هێنانەوەشیان بۆ دیفاع لە قسەکانیان زۆریان فەرق هەیە.ئەی کەوایە ئەو بنبەستە لەکوێ وە سەرچاوە دەگرێ.خۆ ناکرێ بڵێین ئیرادەی کار بۆ چارەسەریەکەی دەکەوێتە دەرەوەی دەستی خۆمان.بەڕێز کاک مستەفا، سکرتێری گشتی حیزب، لە مێژە ئەو هەوری نیگەرانەی ڕەواندۆتەوە.ئەو لەوبارەوە زۆرجار وتویەتی ئەوە موشکیلەی حیزبی دێموکڕاتەو هەردەبێ حیزبی دێموکڕات خۆشی چارەسەری کات.

ئەگەر دەمانەوێ هێزێکی گەورەی سیاسی لە نێو میللەتی خۆماندا بۆ خەبات بێنینە مەیدان، دەبێ بتوانین بە هەموو ناکۆکیەکانی نێوانمانەوە، بە هاوڕایی سیاسی بگەین.ئەسڵەن حیزبمان بۆیە درووست کردوە تا لەو وردەناکۆکی و نالێکیانە دەربازمان بێ و بتوانین لەسەر مەسەلە بنەڕەتیەکان پێکەوە هاوکاری بکەین.

کارکردن لە حیزبی دێموکڕاتدا کە حیزبێکی خەباتگێرە، سەختە.ئەوانەی لە کەشتیە ئاسمانیەکاندا، لە فرۆکەکاندا، لە کەشتیە ژێردەریاییەکان دا کار دەکەن دەزانن کار و هاوکاری و کۆمیونیکاشۆن لەو هەلومەرجانەدا چەندە زەریف و دەقیقە.لەفیلمە کاوبۆییە ئەمریکاییەکاندا، پاڵەوانی فیلمەکان دەبینین کە بە تەنێ یا لە گەڵ چەند سواری تر لە دەشتێکی کاکی بەکاکی گەورەو هەتا چاوبڕکات بەریندا، سواری ئەسپێک بووە،  کڵاو گەرگەریەکی لەسەرناوە، سیگارێکی بەرگی بە لالێوەوە گرتوە و دەمانچەیەکی شەشلوولیشی بە قەدی خۆیدا هەڵواسیوە و شای بە سەپان نازانێ هەر گیڤەی سمێلی دێ و دەڕواتە پێش.یانی مەیدانی ئازادی عەمەلی زۆرە.بەڵام لە تەشکیلاتێکی خەباتگێردا کە کار بۆ ئازادی میللەتێک دەکا ئازادی عەمەلی لەو چەشنە بۆ کەس نیە.

ئەو وەزعەی بەسەر ئێمەو خەباتەکەماندا هات، زادە و هەڵقوڵاوی ئەو هەلومەرجە بوون کە ئەو دەم ئێمەی تێدابووین.ئەویش بە نۆرەی خۆی بەرهەمی ئەو شێوەبیرکردنەوەیە بوو، کە کاروخەباتمان پێدەکرد.ئێستا ئەگەر بمانەوێ لەو وەزعە دەربازبین دەبێ بە جۆرێکی دیکە بیربکەینەوە و بە ڕووحیەیەکی دیکەوە حیزبایەتی و کاری سیاسی بکەین.ئەگەر نا لە داهاتووشدا تووشی هەمان دەردەسەری دەبینەوە کە ئەوەتا وەک مێردەزمە سواری سەرمان بووە.ئەگەر بتوانین فەزای کاری سیاسی و حیزبایەتی سالمتر کەین، دەتوانین حیزبەکەمان بکەینە گەورەترین وەسیلەی خەبات و بەربەرکانی.ئەوەش بە نۆرەی خۆی بزووتنەوە بە هێزوبەرین دەکاتەوە.

حیزباتەتی و سیاسەتێک کە مۆنۆپۆلیزە و ئینحسار بکرێ، تووشی ناکارایی دەبێت.کەواتە پێویستیمان بە ڕەفتاری سیاسی دووربینانە ترە.واتە پێویستە حیزبایەتی و کاری سیاسی لە دەستی ڕەفتار و ڕووحیەی مەزهەبیگەری ئازاد بکەین.

ئەسپی حیزبی ئێمە توانای ئەوەی هەیە، ئەو رێبەندانانە بخاتە پشت سەری خۆی کە لەسەر رێگای چوونەپێشیدان.من قەت لە خۆمان و ڕێبەرایەتی خۆمان نائومێد نیم.

ئیبڕاهیم لاجانی

  ١٦.٠٢.٢٠١٣

 

   

    


 

ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.

 

کارکردن بۆ دۆزینەوەی گەورەترین کۆلکەی هاوبەش ...ئیبڕاهیم لاجانی

برایم لاجانی 28 January 2013

قەیرانی هەموولایەنەی کۆماری ئیسلامی هەروادێ بەرین دەبێتەوە.بایکۆتی ئابووری و بازرگانی وماڵیی رێژیم و بێزراویی سیاسی و دێپلۆماسی ئەو لەنێو وڵاتانی ناوچەو دونیادا لە لایەک و ئەو ناڕەزایەتیە جەماوەریەش کە لە نێوخۆدا لەگەڵی بەرەو ڕوویە لە لایەکی دیکەوە، هەموو ‌هێزو لایەنە نیشتیمانی و خەباتگێرەکانی وڵاتەکەمان هاندەدەن کە هەرچی زووتر خۆیان بۆ رووبەڕووبونەوە لە گەڵ ئەو ئاڵوگۆڕو چاڵینجانە کە لە پێشماندان و شوێن لەسەر چارەنووس و داهاتووی وڵاتەکەمان دادەنین، ئامادەبکەن.

درێژەدان بەو پڕشوبڵاویە سیاسیەی کە لەنێو هێزو لایەنە خەباتگێرەکانی کوردستاندا هەیە، مەترسی ئەوە زیاد دەکا کە میللەتەکەمان نەتوانێ وەک پێویست کەڵک لەو هەلانە وەرگرێ کە خەریکە دێنە پێش یا نەتوانێ زەرەری ئەو مەترسیانەکەم کاتەوە کە بۆی لە کەمیندان.

ڕاستیەکەی ئەوەیە کە حیزب و ڕێکخراو و کەسایەتی و لایەن و هێزە نیشتیمانی و دێموکراتیەکانی نێو گۆڕەپانی بزووتنەوەی میللی کوردستان لەگەڵ چالێنج و تاقیکردنەوەیەکی نەتەوەیی ئەوتۆ بەرەوروون کە ئاکامەکەی پێوەندیی بە ڕادەی وشیاری، ئاگاهی و لەخۆبردوویی و مایەلەخۆدانانی ئەوانەوە هەیە.

 ئێمە ئەگەر بە شێوەیەکی هاوئاهەنگ، یەکگرتوو، بەهێز و بە وشیاریەوە بجوڵێینەوە، نەک هەر دەتوانین تاڕادەیەکی زۆر ئەو پیلان و مەترسیانە پوچەڵکەینەوە کە لەسەر رێی خەباتی ڕەوامانن، بەڵکو دەتوانین بروابەوەش لەخۆاماندبەهێزبکەین کە لەدەستماندێ بەڕەی میللەتی خۆمان لە ئاوێ دەرێنین و بزووتنەوەکەمان بگەیەنینە سەرکەوتن.

هێنانەگۆڕی ناکۆکیە فیرقەیی، حیزبی و شەخسیەکانی ڕابردوو و زەقکردنەوەی خۆویستی و تێبینیە حیزبی و بەرژەوەندیە تایبەتیەکانی نێوان لایەن و کەسایەتیە میللی و نیشتیمانیەکان، تا ئێستا نەیان هێشتوە هێزولایەن و کەسایەتیە میللی و نیشتیمانیەکانی کوردستان، بە پاراستنی ڕوانگە و بەرنامەی سیاسی خۆیانەوە، بتوانن لەسەر قازانج و بەرژەوەندیە نەتەوەییەکان پێکەوە هاوکاری بکەن.

ئەو وەزعەسیاسیەی لە پێشماندایە هیچی دیکە ئیجازەی درێژەدانی ئەو ڕەوشەمان پێنادا.ئەو کەس و لایەنانەی هێشتاش لەباری سیاسیەوە گەشەیان نەکردوە و جارێ هەر سەرمەستی وتنەوەی سرودی ئەنالحەقی خۆیانن، زۆر ناکیشێ تێدەگەن کە قەتاری زەمان و کاروانی خەبات بەجێی هێشتوون.

کاروانێک وەڕێکەوتوە کە بە خێرایی دەڕواتە پێش و لەسەر کەسیش ڕاناوەستێ.کۆمەڵگای کوردستان ئاڵوگۆڕی بنەڕەتی بەسەرداهاتوە.بەشی زۆری حەشیمەتی کوردستان لاو و باسەواد و وشیار و زانکۆ دیدەن.هەستی نەتەوایەتی و هاوپێوەندیی کوردایەتی ناسنامەی هاوبەشی هەموو ڕۆڵەکانی کوردستانە.چێنێکی مام ناوەندی بە هێز لە کوردستان پێگەیشتوە کە ماتۆڕی بزووتنەوەی کوردستان هەڵدەسوڕێنێ.خەڵک سەبارەت بە مەسەلە نەتەوایەتی و میللیەکان لەسەر هەستن و بەو هەموو سەرکوت و زەبروزەنگەوەش کە لەسەریانە، لەهەر دەرفەتێکدا کە بۆیان هەڵدەکەوێ، هاوپێوەندی نەتەوەیی خۆیان و عەزمی خۆیان بۆ خەبات لە پێناوی ئازادی و ڕزگاریدا نیشاندەدەن.

جەوهەری کاری سیاسی و نێوەرۆکی پۆلیتیکی کوردی ئەمڕۆ لە کوردستانی ئێراندا، شتێک نیە جگە لە خەباتی میللی و دێموکڕاتیک.شتێک نیە جگە لە کوردایەتی و خەبات بۆ ڕزگاری لەستەمی نەتەوایەتی و دواکەوتوویی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی و دابین کردنی مافی دیاریکردنی چارەنووس.هەر بۆیەیە نەوەی نوێی کوردستان، نەسلی تازەو وشیارو بێداری کوردستا، تادێ زۆرتر قاوغە تەسک و ئیدەئیلۆژیکیەکان بەجێ دێڵێ.

ئێمە ئێستا ئەرکێکی گرنگتر لەوەمان لە پێشدانیە کە تێکۆشین هەموو ڕۆڵەکانی میللەتی کورد لە کوردستانی ئێران لە دەوری پلاتفۆرمێکی میللیی هاوبەش کۆکەینەوە.کارکردن بۆ دۆزینەوەی گەورەترین کۆلکەی هاوبەشی نێوانی هێزو حیزب و کەسایەتیە نیشتیمانی و میللیەکان گەورەترین ئەرکی ئەو قۆناخەی خەباتە.

مۆبیلیزەکردنی هەموو هێزولایەن و کەسایەتیەکانی نێوکۆمەڵگای کوردستان بۆ چالاکی زیاتر، بەشداری زیاتر و مایەدانانی زیاتر تا هێزی زیاتر بخەینە خزمەت بزووتنەوە، ئەرکێکێ دیکەی ئەمڕۆی هێزولایەنە سیاسیەکانی کوردستانە.بە هێزکردنی پێوەندی و ئاستی هاوکاری نێوان هێزە خەباتگێڕەکانی کوردستان و پەرەپێدانی دیالۆگ و کۆمونیکاشۆن لە نێوانیاندا، ئەرکێکی دیکەی سەرشانی هەموو لایەکمانە.هەلومەرجی بردنە پێشی سیاسەتێکی لەوچەشنە لە هەموو بارێکەوە ئامادەیە.لەلایەک خەڵک ئومێدێکیان بەوە نەماوە کە لە چوارچێوەی ئەو ڕێژیمەو سیاسەتەکانی دا ئاڵوگۆرێک بە قازانجی ئازادی پێک بێ.لە لایەکی دیکەشەوە قورسایی باری ژیان و بەڕێچوون پشتی زۆربەی هەرەزۆری کۆمەڵانی خەڵکی چەماندۆتەوە.بەمجۆرە زەمینەی عەینی وەلانانی کۆماری ئیسلامی پێکهاتووە.ئەوە تەنیا رێگاچارەی ئەو قەیرانە سیاسیە هەمەلایەنەیە کە وڵاتەکەمان گیرۆدەیەتی.

 لە هەلومەرجێکی ئاوادا، حیزبی دێموکڕاتی کوردستانی ئێران کە هێزی سەرەکی نێو بزووتنەوەی میللی و دێموکڕاتی کوردستانە بە ئەرکی سەرشانی خۆی دەزانێ بەورێگایەدا بڕواتەپێش و زەمینەی گەیشتن بە تەوافوقی میللی درووستکات.ئیعتباری سیاسی و پرستیژی بەرز لە کوردستان و ئێران و ناوچەدا توانای ئەوە دەداتە حیزبەکەمان کە لە درووستکردنی زەمینەی ئەو سیاسەتەدا نەخشی کارساز ببینێ.یانی ئەوە کە کار بۆ ئەوەبکەین خەبات لە شکڵی دەستەیی و گرووهی و فیرقەیی و حیزبی بێنینە دەر و شکڵی میللی پیبدەین.

 

٢٦.٠١.٢٠١٢

 

 

 

ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.

  1. خۆش نیە هەمیشە هەر برا چووکە بیت! ... ئیبڕاهیم لاجانی
  2. ریسالەتی حیزبی دێموکڕات! ...ئیبڕاهیم لاجانی
  3. حیزبی دێموکڕات و ئیرادەی ئانجامدانی کردەوەی سیاسی! ...ئیبڕاهیم لاجانی

Page 3 of 3

  • 1
  • 2
  • 3
© kurdistan Net 2026

میوانی سەرخەت

We have 594 guests and no members online

  • گەڕان
  • العربیة
  • گۆشه‌کان
    • ڕاپۆرت
    • به‌دواداچوون
    • ئه‌ده‌ب و هونده‌ر
    • دیمانـــــــــه‌
    • پارت و ڕێکخراوه‌کان
    • هه‌واڵ
    • کاریکاتێر
    • کامپین
    • پرسه‌کان
    • هه‌مه‌ڕه‌نگ
    • بابه‌تی به‌رجه‌سته‌کراو
    • هۆنراوە
    • تەواوی بابەتەکانی ٢٠١٣
  • په‌یوه‌ندی
  • نووسه‌ره‌ ناسراوه‌کان
    • نووسه‌ره‌ ناسراوه‌کان
    • نووسه‌ری دیکه‌
  • ژنە نووسەرەکان
  • ماڵەوە