شارۆچکەی دربێسی
لەشارۆچکەی دربێسی شاندی ئینتەرناسیونال سەردانی (پارتی چەپی کوردی سوریا) یکرد، لەلایەن شێخ موس موسا ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی ناوبراو پێشوازی لەشاندەکە کرا، ناوبراو گووتی پارتی چەپی کوردی لە سوریا لە ڕۆژی ١٩٦٥/٨/٥ دامەزراوە، محەمەد موسا سکرتێری پارتەکەیە، وە ئێمە وەکو پارتی چەپ پەیوەندیمان لەگەڵ هەموو پارتەکانی ڕۆژئاوا هەیە، لەدژی چەتە و ئیسلامیە ڕادیکاڵەکان پشتگیری یەپەگە دەکەین، دوو شەهیدمان لە ڕیزەکانی یەپەگەدا هەیە بەناوەکانی (ئازاد موسا حەسەن، فەرحان حسێن) ئازاد لە تەلتەمر شەهیدبوو، وە فەرحان شوفێری ئەمبوڵانس بوو لەهەیڤا سۆرێ کوردستان کاریدەکرد، لەکاتی کارکردنیدا تیرۆریستە ئیسلامیەکان ئەمبولانسەکەیان تەقاندەوە و لەهەمانکاتدا بەدۆشکە لێیاندابوو شەهیدیانکرد .دواتر شاندەکە سەردانی (پارتی دیموکراتی کوردی سوریا ) یکرد کە جەمال شێخ باقی سەرۆکی پارتەکەیە، ئەو پارتە ماوەی دوو ساڵ یەکێک بوو لەپارتەکانی ناو ئەنجوومەنی نیشتمانی کوردی، بەڵام بەشاندەکەیان ڕاگەیاند ماوەی هەفتەیەکە ئەنجوومەنەکەیان جێهێشتووە و کشانەوەی پارتەکەی خۆیان لەو ئەنجوومەنە بەفەرمی ڕاگەیاندووە .
ڕۆژی ٢٠١٣/١٠/١٥ کاتژمێر 6:00 ی بەیانی، بەشێک لە دێلیگاسیۆنی ئینتەرناسیونال لەشاری قامیشلۆ سەردانی گۆڕستانی شەهیدانی کرد، لەوێ بنەماڵەی شەهیدان لەسەر گۆڕی شەهیدەکانیان کۆببوونەوە، لەگەڵ تێپەڕبوونی کات ژمارەی خەڵک زیاتر دەبوو، دەنگ و سەدای دایکی شەهیدان ویژدانی مرۆڤی دەهەژاند، ئەو هەستەی دایکانی شەهیدەکان دەریاندەبڕی، هیچ پێنووسێک ناتوانێ بینووسێ و هیچ زمانێک ناتوانێ دەریببڕێ و هیچ شاعیرێک ناتوانی بیهۆنێتەوە، ورەی بەرزی خانەوادەی شەهیدان وایکردووە هەموویان ببن بەیەک بنەماڵە، تەنانەت شیرینی لەلایەن بنەماڵەی شەهیدان دابەشدەکرا وەک هێمای سەربەرزی بۆ شەهیدە نەمرەکان، لەناو بنەماڵەی شەهیدەکاندا سێ بنەماڵەی عەرەب هەبوون، ژنێکی عەرەب کوڕەکەی تەمەنی (١٧) ساڵ بوو لە ڕیزەکانی یەپەگەدا شەهیدببوو، کاتێک مرۆڤ سەردانی گۆڕی شەهیدان دەکات ئەوکات دەزانێ ڕزگاری و ئازادی نرخی چەندە و چۆن دەستەبەرکراوە و دەستەبەردەکرێ .هەر ئەو ڕۆژە کاتژمێر 5 ی بەیانی کە یەکەم ڕۆژی جەژنی قوربان بوو چەتەکان لەگوندی تەلعەلۆ هێرشیانکردە سەر کوردان، هێرشەکە لەکاتێکدا ئەنجامدرا کە ڕۆژێک پێشتر یەپەگە بەبۆنەی جەژنی قوربان ئاگربەستی لەهەموو بەرەکانی شەڕ ڕاگەیاندبوو، بەڵام چەتەکان ئەو ئاگربەستەیان شکاند و بەدەرفەتیان زانی هێرش بکەن، بۆ ئەم مەبەستە هێزەکانی خۆیان کۆکردبۆوە لە گوندی تەلعەلۆ خۆیان تاقیکردەوە، وەکو هەمووجار شکستیان هێنا نەیانتوانی بەرەنگاری هێزەکانی یەپەگە و یەپەژە ببنەوە، تەلعەلۆ نزیک چەلاغایە ماوەی شەست کیلۆمەتر لە دیرک دوورە .
شایانی ئاماژە پێکردنە هێزەکانی ( یەپەگە و یەپەژە ) بەردەوامن لە ڕزگارکردنی یەک لەدواییەکی شار و شارۆچکە و گوندەکانی ڕۆژئاوای کوردستان لەدەست چەتەکانی بەرەی نوسرە و دەولەتی ئیسلامی عیڕاق و شام کەگرێدراوی ڕیکخراوی تیرۆریستی ئەلقاعیدەن، وە تائێستا (یەپەگە و یەپەژە) لەهەموو شەڕەکان سەرکەوتنی گەورەیان بەدەستهێناوە، وە ئەو سەقامگیری و ئارامیەی لەناوچەکانی ڕۆژئاوای کوردستان هاتۆتەدی بەرهەمی سەرکەوتنە سەربازیەکان و قوربانیدانی (یەپەگە و یەپەژەیە ) ە .
ڕزگارکردنی تەلکۆچەر
دوای ئەوەی دەسەڵاتی حکومەتی هەرێمی کوردستان ڕێگای نەدا هاوسەرۆکی پەیەدە (ساڵح موسلم) بێتەوە ناو خاکی هەرێمی کوردستان، هێزەکانی (یەپەگە و یەپەژە) لە شارۆچکەی تەلکۆچەر هێرشیانکردە سەر هێزەکانی دەولەتی ئیسلامی عیڕاق و شام و بەرەی نوسرە کەگرێدراوی ڕێکخراوی تیرۆریستی قاعیدەن، توانیان تەلکۆچەر ڕزگار بکەن و چەک و تەقەمەنەیەکی زۆریشیان دەسکەوت و دەرگایەکی تری ڕۆژئاوای کوردستانیان کردەوە لەسەر سنوری عیڕاق، ڕزگارکردنی تەلکۆچەر هاوکێشەکەی بەتەواوی گۆڕی و بووە جێگەی سەرسوڕمانی ووڵاتانی ناوچەکە بەتایبەتی تورکیا کە لەڕێگای یارمەتیدانی ڕاستەوخۆی تیرۆریستەکان و دروستکردنی دیواری شەرم و سەپاندنی ئابڵوقەی ئابووری دەیوویست گەلانی ڕۆژئاوای کوردستان بێ ئالتەرناتیف بمێننەوە .تەلکۆچەر جگەلەوەی دەرگایەکی سنوریە بۆ هاتووچۆ و بازرگانی بەکاردەهێنرێت، کێلگەی نەوتیشی تیایە .بۆ حکومەتی ناوەندی عیڕاقی ڕزگارکردنی تەلکۆچەر لەدەستی هێزە تیرۆریستیەکان گرنگی زۆری هەیە لەبەرئەوەی وەکو دەرگایەکی سنوری سەرچاوەی هاتنی تیرۆریستان بوو بۆ ناو عیڕاق .دوای ڕزگارکردنی شارۆچکەی تەلکۆچەر بەگشتی سەدا (30) کێڵگەکانی نەوتی سوریا لەژێر کۆنتڕۆڵی لایەنی کوردیدایە، تەلکۆچەر شارۆچکەیەکی کوردیە بەڵام ڕژێمی بەعسی سوریا بەپەیڕەوکردنی سیاسەتی بەعەرەب کردن شارەکەی پڕکردبوو لەهاووڵاتیانی عەرەبی هاوردە .
ڕاگەیاندنی بەڕێوەبەرایەتی کاتی لەڕۆژئاوای کوردستان تا هەڵبژاردنی گشتی و پێکهێنانی پەرلەمان
لەڕووی سیاسیەوە، دوای جەندین مانگ لەکارکردنی سیاسی، ئەو پڕۆژەیەی کە پەیەدە پێشکەشی پارتە سیاسیەکان و کەسایەتیە نیشتمانپەروەرەکانی ڕۆژئاوای کوردستانی کردبوو، ڕۆژی ٢٠١٣/١١/١٢ دوای سێ ڕۆژ بەردەوامبوون لە کۆبوونەوەکان لە شاری قامیشلۆ بەڕێوەبەرایەتی کاتی لە ڕۆژئاوای کوردستان بەبەشداری (٨٦) کەس ڕاگەیەنرا، نوێنەرایەتی سەرجەم پێکهاتەکانی کورد، سریانی و ئاشوری، عەرەب، چەچەن لەناویاندا نوێنەری (٣٥ ) پارتی سیاسی و ڕێکخراوی مەدەنی ئامادەبوون .
ئەو لایەنانەی بەشداری پێکهێنانی بەڕیوبەرایەتی کاتی ڕۆژئاوای کوردستانیان نەکرد بریتین لە : ئەلپارتی کە عەبدولحەکیم بەشار سەرۆکایەتی دەکات، پارتی ئازادی کە مستەفا جومعە سەرۆکایەتی دەکا، پارتی یەکیەتی کوردانی سوریا .
دەستنیشانکردنی ڕۆژئاوای کوردستان به سێ (ههرێمی خۆبهڕێوهبهر ) ڕاگەیەنرا، ههرێمهکانیش بریتین لە (عهفرین، کۆبانێ، جزیره ) هەر هەرێمێک ئەنجوومەنی خۆی دروستدەکات وە لەئەنجوومەنی گشتیدا نوێنەری دەبێت .بەڕێوەبەرایەتیەکان ئەرکی دانانی یاسای هەڵبژاردن و ئاماددەکاریەکانی هەڵبژاردن و نووسینەوەی دەستوور جێبەجێدەکەن، چاوەڕێدەکرێ دوای سێ مانگی تر هەڵبژاردنی گشتی لەڕۆژئاوای کوردستان ئەنجامبدرێ، بۆیەکەم جار لەمێژووی ڕۆژئاوای کوردستان پەرلەمان و حکومەت لەدایک دەبێ .
ئەو (٣٥) پارت و لایەن و ڕێکخراوانەی بەشداریان لەدامەزراندنی بەڕێوەبەری کاتی ڕۆژئاوای کوردستان کرد بریتین لە :
پارتی لیبڕاڵی کوردستان، پارتی ئاشتی و دیموکراتی، پارتی چەپی دیموکراتی کورد، جڤاکی نیشتمانی دیموکراتی کورد لە سوریا، پارتی دیموکراتی کوردستان، پارتی کاری کۆمۆنیست، پارتی چەپی کورد، کۆمەڵەی نەتەوەی سوریا، دەستەی نیشتمانی عەرەب، دەستەی هەمئاهەنگی، پارتی یەکیەتی سریانی، یەکیەتی ئەکادیمیەکانی سریانی، یەکیەتی ژنانی سریانی، یەکیەتی ستار، پارتی دیموکراتی کوردی سوریا، پارتی یەکیەتی دیموکراتی " پەیەدە "، یەکیەتی لاوانی سریانی، دەستپێشخەری ژنانی سوریا، کۆمەڵەی کلتوری سریانی، دەستەی ئاشتی ناوخۆ، ڕێکخستنی شۆڕشگێڕی ژنان، مافناسانی ڕۆژئاوای کوردستان، پارتی کۆمۆمۆنیستی کوردستان، تەڤگەری جڤاتی دیموکراتی " تەڤدەم "، بەڕێوەبەرایەتی پەیوەندییە دیپلۆماسیەکانی ڕۆژئاوای کوردستان، پارتی دیموکراتی کوردستان سوریا، ڕێکخراوی سارا لەدژی ئەشکەنجەی سەر ژنان، تەڤگەڕی گەنجانی ژنانی شۆڕشگێڕ، کۆنفیدراسیۆنی خوێندکارانی ووڵاتپارێزی کورد، تەڤگەڕی گەنجانی شۆڕشگێڕ، ڕێکخراوی جڤات و دەوڵەت و هاووڵاتیان، جڤاکی گەنجانی پێشڤەڕۆی سوریا، ناوەندی لێکۆڵینەوەی ستراتیژی کورد، ئەنجوومەنی گەل ڕۆژئاوای کوردستان، دەستەی باڵای کورد .
کاردانەوەکان دوای ڕاگەیاندنی بەڕێوەبەرایەتی کاتی لە ڕۆژئاوای کوردستان
دوای ڕاگەیاندنی بەڕێوبەرایەتی کاتی لە ڕۆژئاوای کوردستان، گەلی کورد لەئاستی چواربەشی کوردستان دڵخۆش بوون بەو هەنگاوە مێژووییە، بەتایبەتی لە ڕۆژئاوای کوردستان کورد، سریانی و ئاشوری، عەرەب و پیکهاتەکانی تری کۆمەڵگا بەگەرمی پێشوازیان لەو هەنگاوە کرد .
سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستان پەیامی سەرۆکی هەرێمی کوردستانی لەبارەی بارودۆخی ڕۆژئاوای کوردستان بڵاوکردەوە، پەیامەکە دوو ڕۆژ پێش گەشتەکەی سەرۆکی هەرێم بۆ شاری ئامەد ودیداری لەگەڵ سەرۆکی ئەنجوومەنی وەزیرانی تورکیا ڕەجەب تەیب ئەردۆغان بڵاوکرایەوە، کە لەبەشێکیدا هاتبوو : جێگەی داخە لایەنی پەیەدە سەرباری سوودوەرگرتنی لە ڕێککەوتنی هەولێر ئامادە نەبوو پابەندی بێت و هەموو لایەنەکانی بەلاوە نا و هەوڵیدا بە زۆری چەک و بەڕێککەوتنی نهێنی لەگەڵ ڕژێم خۆی بکاتە ئەمری واقعی سەربازی .باسی شۆڕش دەکەن کە شۆڕشیان لە ڕۆژئاوا بەرپا کردووە بەڵام کام شۆڕش و لەدژی کێ ؟ ئەوان تەنیا ناوچەکانیان لەلایەن ڕژێمەوە ڕادەست کراوە .
لەبەشێکی تری پەیامەکەداهاتووە : من بەرانبەر بەئاییندەی ڕۆژئاوای کوردستان نیگەرانم و ئەو ترسە لەئارادایە کەئەم دەرفەتە زێڕینە لەدەست کورد بچێت چونکە ڕژێم هیچ دانی نەناوە بەمافی کورد لەبەرانبەر ئەو هاوکارییەی پەیەدە پێشکەشی ڕژێمی کردووە و لایەنی ئۆپۆزیسیۆنیش، کورد بەبەشێک لەڕژێم هەژماردەکات و ئەوەشیان کێشەی جددی بۆ گەلەکەمان لەداهاتوودا دروست دەکات .
لەچەند ڕۆژی ڕابردوودا پەیەدە تاکلایەنانە ئیدارەی خۆی لە ڕۆژئاوا ڕاگەیاندووە و ئەوەش تاکڕۆیەکی ئاشکرا و پەراوێزخستن و بەلاوەنانی حزبە کوردییەکانی دیکەیە .ئێمە داکۆکی لەسەر هەڵوێستی خۆمان دەکەینەوە و تەنیا پشتگیریی ئەم هەنگاوانە دەکەین کە هەموو لایەنەکان پێکەوە بڕیاریان لەسەردابێت و مامەڵە لەگەڵ بڕیاری تاکلایەندا ناکەین .
ئۆپۆزیسیۆنی سوریا "هاوپەیمانی نیشتمانی سوریا " دژی ڕاگەیاندنی بەڕێوبەرایەتی کاتی لە ڕۆژئاوای کوردستان هەڵوێستی خۆی نیشاندا، وە بەهەمان شێوە وەزیری دەرەوەی تورکیا ئەحمەد داود ئۆغڵو لەکۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی سەبارەت بە بەڕێوبەرایەتی کاتی لە ڕۆژئاوای کوردستان ڕایگەیاند : ئەو هەڵوێستە هەوڵدەدات سنوری سوریا دابڕێژێتەوە بۆ سێ پارچە دابەشی بکات، ئەوەش وەکو یاریکردن بە ئاگر وایە .
جێن ساکی ووتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریکا ڕایگەیاند : ئەمەریکا هەمووکاتێک پشتگیری لە سوریایەکی یەکگرتوو کردووە، نیگەرانین لە هەوڵی دروستکردنی بەڕێوەبەرایەتی کاتی چونکە بڕیاری لەو جۆرە کاریگەری لەسەر ناوچەکە دەبێت .
ڕۆبەرت فۆرد باڵوێزی ئەمەریکا لە سوریا، لەوەڵامی پرسیارێکی ڕۆژنامەی (الشرق الاوسط) کەبەزمانی عەرەبی دەردەچێت لە ژمارە ١٢٧٧١ ی ڕۆژنامەکە کە لە ١٥/١١/٢٠١٣ دا بڵاوکرایەوە لەبەشێکیدا ڕایگەیاندبوو : کوردەکان چەوساندنەوەی زۆریان چێشت لەسەردەمی ڕژێمی ئەسەد و پێشتریش، مافی هاووڵاتی بوونیان لەسوریا نەبوو، ڕەگەزنامەی سوریان نەبوو، بۆ نموونە نەیاندەتوانی پاسەپۆرتی سوری بەدەستبێنن .ئیجرائاتی ڕەگەزپەرستی لەدژی کوردان هەبوو لەبابەتی موڵک بەناوکردن، بۆیە ئاسانە تێبگەین لەبەرچی کورد هەوڵی گۆڕانکاری دەدەن .بەهیوام گەل لەناوچە کوردیەکان لەبیریانبێت کە بنچینەی کێشەکان لە ڕژێمی سوریاوە هاتووە، وە ئەو ڕژێمە کێشەکان چارەسەر ناکات، وە کوردەکان لەسەریانبوو مامەڵە لەگەڵ دوژمنێکی تر بکەن وەکو گرووپە ئیسلامیەکانی دەولەتی ئیسلامی عیڕاق و شام، بەرەی نوسرە، لەهەردوو باردا ئەو ئیسلامیانە هێرشیانکردە سەر خەڵکی مەدەنی – سڤلی کورد بەشێوەیەک ڕێگایان پێنەدرا بەشداری شۆڕش بکەن، بۆیە لەڕووی سیاسیەوە تیدەگەم ئەوەی کوردان پێیهەڵساون بەهۆی ئەزموونەکەیانە، بەڵام کێشە کوردیەکان کێشەی دەستوورین، پێوویستە گفتوگۆ لەگەڵ سەرجەم سورییەکان بکرێت بۆ گەیشتن بە چارەسەرێکی تەوافقی، بەگرتنەبەری ڕێوشوێنی تاکلایەنە چارەسەرنابێ .
خوێنەری ئازیز بەشی داهاتوو کەبەشی پێنجەم و کۆتاییە خوێندنەوەی گشتی بۆ شۆڕشی ڕۆژئاوای کوردستان و هەڵسەنگاندی کاردانەوەکان لەخۆدەگرێ بڵاودەکرێتەوە .
ئهو بابهتانهی له کوردستان نێت دا بڵاودهکرێنهوه، بیروبۆچوونی خاوهنهکانیانه، کوردستان نێت لێی بهرپرسیار نییه.