کوردستان نێت نێتی هەمووانە
پشتی هەشت سالا ژ داگیرکرنا عێراقێ باراک ئوبامایی بڕیارا بدوماهی ئینانا کارێ لەشکەری دا و هەموو سەربازێن خۆ ژێ کێشان. بێ گومان ئەڤ چەندە دێ باندۆرەکا مەزن ل رەوشا عێراق و هەرێمێ کت. بەلێ ئەوا جهێ بالکێشێ ئهوه کو ئەمریکایێ گەلەک گهلشێن کوور پاش خوه ڤه هێلان کو دشێن ببن سەدەما تێکچوونا نڤرا سیاسی ل وەلاتی. تشتێ جهێ ترسێ ئهوه کو جارهکا دی گهلشێ دناڤبەرا لایێن سیاسی دا دەستپێکر و جارهکا دی ئەو بێ دەنگیا دەناڤبەرا شیعە و سننیان دا هاتنە شکاندن. ئەوا جهێ داخێ ئهوه کو ئەمریکایێ د دهمێ هەشت سالا دا نەکاری کو پرسگرێکێن د ناڤبەرا شیعە و سنییا دا چارەسەربکت و ههردهم ئارێشێن ڤان لایا هاتنە پهنج کرن. هەروەسا ئەمریکیان چ هەولێن وهسا مەزن نهدانه کو ریپا هەرێمێن کو سهرا وان ناکۆکی دناڤبەرا کوردان و عەرەبێن سنی دا ههیه، چارەسەربکت. ئهو ریپا کو دشێت کو ببت سەدەما ترسا شەڕەکێ مەزن. وێ ب ڤێ سیاسەتێ هێلا کو ناکۆکیێن لایێن عێراقی وەکو خوه بمینن و نەهاتن بنبڕکرن. لۆما نابت تشتەکێ سەیر ئەگەر ئەو ریپه دناڤبەرا لایێن عێراقی دا جارهکا دی سەرهلدن و ببنە ئهگهرا تێکچوونا رەوشا عێراقێ پشتی کو لەشکەرێ ئەمریکی ژێ هاتیه کێشان. چونکی چارەسەرنەکرنا گهلشان بوو سەدەما هندێ کو کەرب و کین، ب تایبەتی دناڤبەرا شیعە و سنییا دا، کوورتر لێ بێن و رۆژ بۆ رۆژێ چارەسرکرنا ئەوان دژوارتر لێ تێت.
تشتێ جهێ ترسێ ئهوه کو ب چ رەنگا باوەری دناڤبەرا سیاسەتمەدارێن ڤان هەردو بڕێن عەرەبی دا نەمایە کو رێ خۆشکەر بت بۆ هندێ کو ئەو بهەڤڕە روونن ولهەڤ بێن. ژبەر ڤێ ئێکێ چاڤێ وان، نهخاسمه چاڤێ سنیيان ل دەلیڤەکێ یە کو جهێ پیێ خوه ببينن داکو بشێن جارهکا دی سەنگا خوه هەبن و بشێن وەکی جاران باندۆرێ ل سیاسەتا وەلاتی بکن.
بەلێ وەکو دیار ئەڤرۆ دهليڤه بۆ شیعێن عێراقێ هل کەتیە کو دەستهەلاتداریێ ل عێراقێ بکن. ژبەر ڤێ چەندێ وان نهڤێت کو ئەڤێ دەرفەتێ ژ دەست بدن و رێ بدن سنیێن عەرب کو بهێز بکهڤن و وەکو جاران کو سەری ژ وان بستینن و سەرکێشیا ئەڤی وەلاتی بکن. لهوا ئەو دێ هەموو کارا کن داکو رێ ل ببڕن کو نەگەهنە ئاڤهندێن بلند کو جارهکا دی باندورێ ل سیاسەت و پاشەرۆژا عێراقێ بکن. بەلگە ژک لسەر ڤێ چەندێ ئەوە کو پشتی پێکهاتنا هەولێرێ و پارڤەکرنا پۆستێن سیاسی دناڤبەرا شیعە و سنی و کوردان دا، سەرۆك وەزیر، نوری مالکی، رێکێ ل وێ چهندێ دگرت کو ئێکێ سنی وەزارەتا بەڕەڤانیێ یان وەزارەتا ناڤخۆیێ وهرگرت. هەر چەند د هەڤهاتنا هەولێرێ دا هاتبوو دیارکرن کو ئێک ژ وان وەزارەتا بەهرا بهندا (العراقیة) نە یا کو لسەر سنيیان تێت هژمارتن.
هەروەسا هندی ژ (دەولەتا قانوونێ) تێت شهپسا لێ ددت کو کەسەك ژ بهندا (العراقیة)، ئانکو ئەیاد عەلاوی، سەرۆکاتیا ( جڤاتا سیاسهتێن ستراتیژی) وەرنهگرت. هەر چەند ئەڤ پۆستە ئێک ژ خالێن سەرەکی بوون ل هەڤهاتنا هەولێرێ، بەلێ پشکدارێن وێ جڤینێ ب تێر و تەسەلی لسەر هندێ رانەوەستان کا ڤی پۆستی چ وەزیفە دێ هەبت و دهستههلاتا وی دێ چەند بت. ئەڤ شێلاتیه دخالێن لهەڤهاتنێ دا، بوو ئێک ژ ئهگهرێن بەردەوام بوونا ئارێشان دناڤبەرا وان هەردو لایێن عەرەبی دا. بەلێ وەکی تێت دیتن مالکی ناخوازت کو کەسەکێ دی پۆستەکێ مینا دهستههلاتێن سەرۆک وەزیری هەبت کو بشێت رۆژەکێ ببت رێگر ل بریارێن وی. ئەڤه هەمی ڤەدگەڕت بۆ هندێ کو شیعا تهور باوەری ب سنییان نینه و هەر دێ بهرگهڕهانا کن کو بەر پیێ وان تەنگ بکن، داکو نەبن فاکتەرەکێ بهێز کو باندورێ ل سیاسەتا عێراقێ بکن.
د ئالێ دی دا سنیێن عەرب پشتی گهلهك سالا ژ دهستههلاتداریێ بۆ وان زۆر زهحمهته کو کەسەکێ دی خونکاریێ ل وان بکت و ئەو نە سەردەست بن، چونکو وان هەردەم خوه خودانێ عێراقێ دیتیه.
ههروهسا سنییا ژی پشتی هندە سالان ژ دژمناتی و رێ گرتنێ، باوەری ب شیعان نهمایه. وەکو دیار ئهو گەهشتنه وێ ئێولێ کو پشتی سالێن دوور و درێژ ژ دژمناتیا کرنا پهرگالا(النظام) فیدرالیزمێ کو پهرگال باشترین ئالاڤە ژبۆ دهرمان کرنا برینێن وان. سنییا دڤێت کو ب هەر رەنگەکی بت کو خوه ژ دهستههلاتا شیعان قورتال بکن. لهوما ل ڤێ دوماهیێ و پشتی نێزیک بوونا دەرکەتنا لەشکەرێ ئەمریکی ئەو رشتیێ دکێشن کو پارێزگەهێن خوه بکن فیدال داکو ژ خونکاریا مالکی ئازاد ببن. بەلێ ئەڤه بوویە جهێ دلگرانیا لایێن شیعی بگشتی. ئەڤێ ئێکێ معادەلەکا نوو ئانی مهیدانا عێراقێ یا سیاسی، چونکی ئەڤێ جارێ شیعە بوونە دژی پهرگالا فیدرالیزمێ و سنی بوونە تاگیرێن وێ.
وەکو پێشچاڤ شیعە دخوازن کو جارهکا دی سەنترالیزمێ (المرکزیة) ل عێراقێ بهێز بێخن ژبەرکو ئەو پترن و د بەرژەوەندیا وان دایە. لەورا وان دڤێت کو ئارێشه و قهتلازیا پەیدا بکن داکو رێ ل بەر پێك ئانینا فیدرالیزمێ بگرن. هەرچەندە قانوونا عێراقێ یا بنگەهی لسەر بنسترا فیدرالیزمێ هاتیە دامەزراندن و شیعە ئێك ژ وان لایێن بهێز بوون د نڤیسینا دستوری دا.
لایێ سیێ د ههڤسهنگیا عێراقا ئەڤرۆ دا کوردن و هەمی جاران ئهو دناڤبەرا وان هەردو رهخێن عەرەبی دا هاتن و چوونێ دکن کو وان نێزیکی هەڤ بکن و پێك بینن، داکو دیموکراتیەت سەربگرت.
بەلێ وەکی دیار ئەو هەردو لا دبهرفرهیێ دا ئەڤی رۆلێ خێرخواز نابینن و بەرامبەری هندێ دخوازن کو هێزا کوردان هەردەم سنوردار بکن. ژ بەرکو دکتاتۆرێ عێراقێ یێ بەرێ کەسەکێ سنی بوو و تخووبێن کوردان بههرا پتر لگەل عەرەبێن سنییە. دهەمان دەمی دا پترێن هەرێمێن کو دکەڤن د ناڤ تخووبێن مادا ١٤٠ێ دا لگەل سنییانە، لهورا هەر ژ دهستپێکا چوونا رژێما بەعس وهره، ئەو دژاتیا کوردان دکن ژبۆ رێگرتنێ ل ڤەگەڕانا وان دەڤەران بۆ سەر کوردستانێ. بەلێ ئەوێن ژ بهرێ وهره تاگیرێن کوردان بوون و ئێشا مە دزانین هەردەم شیعە بوون، لێ بگوهۆڕینا هەلویستێ وان بەرامبەر فیدرالیزمێ وێ کەڤنە دۆستاتیێ ددت بەر جهێ پسیارێ. ژ بەرکو کوردان گەلەک زولم و زۆر لبن سیستەما تاکڕەوی و سنتەرالیزمێ دیتیە، لەورا ملەتێ کورد ئەلارجی (حساسیة) ژ ڤێ پهرگالێ هەیە. بەلێ تشتێ گرنگ ئەوە کو کورد ژ ئەڤرۆ پێڤه بێ بەرامبەر دناڤبەرا وان هەردو لایێن عەرەبی دا هاتن و چوونێ نەکت. هەرچەند کورد ب ڤی چهرخی دبن بەرێ روکنی د راگرتنا نڤرا عێراقێ یا سیاسی دا، بەلێ دڤیا جارنا مرۆڤ خوهخواز بت داکو قازانجێ ژ قەیرانێن خەلکێ دی بکت.
محمد شریف سندی
ئهو بابهتانهی له کوردستان نێت دا بڵاودهکرێنهوه، بیروبۆچوونی خاوهنهکانیانه، کوردستان نێت لێی بهرپرسیار نییه.