نووسه‌ره‌ ناسراوه‌کان

دروست بوونی ده وڵه تی عراق له دوای جه نگی جیهانی یه   که مه وه وبه پێی ڕێکه وتن نامه ی سایکس بیکۆ که له نێوان هه ردوو ده وڵه تی فه ره   نسی وبه ریتانیی ئه نجام درابوو، بۆ دانانی نه خشی جوگرافیای سیاسی له ڕۆژهه ڵاتی   ناوه ڕاست دا، له وڕێکه وتن نامه یه دا دامه زراندنی ده وڵه تی عراقی ودابه ش کردنی   ووڵاتی کورد به سه ر هه رچوار ووڵاتی داگیرکه ر دا جێ به جێ کرد     .  

ئینگلیزه کان که عراقیان که وتبووه به رده ست ووه ك غه نیمه تی جه نگ وبردنه وه یان له شه ڕدا له جه نگی جیهانی یه که م، له هه وڵ دابوون فه رمان ڕه وای له و ووڵاته دا بخه نه ژێر ڕکێفی خۆیانه وه وکار بۆ ئه وه بکه ن له داوای انتدابی خۆیان بۆ ده وڵه تی تازه دروست بووی عراق به دیلێك بدۆزنه وه که به شێوه یه کی ناڕاسته وخۆ له ژێر ڕکێفی خۆیان دابێت، هه رئه م تێڕوانینه ی ئینگلیزه کان بۆ عراق وای کرد که کورد وه ك نه ته وه و شیعه کانیش وه ك مه زهه بێکی ئاینی له هه موو ماڤه سیاسی وکلتوری وفه رهه نگی ونه ته وه ی یه کانیان بێ به ش بکرێن ودوربخرێنه وه له ده سه ڵاتی سیاسی به تایبه ت له وکاته ی که ئینگلیز به شێوه یه کی دڕندانه ڕووبه ڕووی داواکاریه کانی کورد بوونه وه، له وکاته ی که کورد به سه رکردایه تی شێخ مه حمود شۆڕشی دژ به ئینگلیزوده وڵه تی نوێ ی عراق ده ست پێکرد له پێناو به دیهاتنی ماڤه نه ته وایه تیه کانی کورد له سه رخاکی باب وباپیرانی.

ئینگلیزه کان له عراق دا هه وڵیان نه ئه دا بۆ سه قامگیری سیاسی وهیچ جۆره تێڕوانینێکی سیاسیانه یان نه بوو به رامبه ر به ماڤی کوردو که مینه کانی تری عراق، له وکاته ی که ئینگلیزه کان ئه یان زانی به یه که وه ژیان له نێوان ئه وپێك هاته کۆمه ڵایه تیانه ی عراق وله نێوان نه ته وه وئاین ومه زهه به جیاجیاکاندا کارێکی ئاسان نیه، له وکاته ی فه رمان ڕه وای سیاسی ده که وێته به رده ست یه کێك له پێك هاته کانی عراقی وپێکهاته کانی تر بێ ماڤ ده کرێن، به تایبه ت کێشه کانی نێوان شیعه وسننه ومێژووی ئه وکێشانه ونه بوونی متمانه له نێوانیاندا له سه ر به دیهاتنی دادوه ری کۆمه ڵایه تی وبه شداری پێ کردنی هه موو پێك هاته کانی کۆمه ڵگای عراقی له ده سه ڵاتی سیاسی دا وڕێزگرتن له ئیراده ی ئه وپێك هاته کۆمه ڵایه تیانه، دیاره جیاوازیه کی زۆری نه ژادی وزمانه وانی ومێژوو وئاین وفه رهه نگ وکه لتوورله نێوانیاندا بووه.

به یه که وه لکاندنی هه رسێ ناوچه ی جوگرافیای له عراق دا له به رژه وه ندی سیاسی وئابوری ئینگلیزه کاندا بوو به تایبه ت که عراق ووڵاتێکی ده وڵه مه ند بوو به نه وت وکاڵاسروشتیه کانی ژێرزه وی وئه وکاته ش عراق گرنگیه کی سیاسی وئابوری هه بوو بۆ ئینگلیز هه رئه مه ش وای کرد که به رده وام ئینگلیز پاڵپشتی ڕژێمه یه ك له دوای یه که کان بێت وده ستی هه بێت له زۆرینه ی ڕوداوه سیاسیه کانی ناوچه که دا، هه تا ئه وکاته ی که عراق بڕیاری خۆماڵی کردنی کۆمپانیا نه وتیه کانی ئه دات وده ستی به رژه وه ندیه ئابووریه کانی ئینگلیز ئه بڕێت له ده وڵه تی عراقی دا، دیاره ئه م خۆماڵی کردنه به وئامانجه وه نه بووه که سوود به پێك هاته کانی کۆمه ڵگای عراقی بگه یه نێت، به پێچه وانه وه دوابه دوای خۆماڵی کردنی نه وت وبڕینی ده ستی ئینگلیز له تاڵان کردنی داهاتی عراق، ئه وداهاته له پێناو به دیهاتنی خه وی شۆڤێنیزمی عه ره بی به کارهات به تایبه ت هاتنی حیزبی به عس بۆ سه رکورسی ده سه ڵات وبیرکردنه وه ی ئه وحیزبه شۆڤێنیستیه له ئاینده ی عراق وپێك هاته ئاڵۆزه که ی کۆمه ڵگای عراقی وهه وڵ دان بۆ تواندنه وه ی پێك هاته نه ته وه یه کانی تری غه یری عه ره ب له بۆته ی به عه ره ب کردن دا به بیانووی به دیهاتنی یه کێتی عه ره بی ونه ته وه ی عه ره ب، دیاره به عس یه کان وناسیۆنالیسته کانی عه ره ب له عراق دا ڕه شترین مێژوویان دژ به گه لانی عراق به جێ هێشت وبه رده وام له هه وڵی گۆڕینی باری دیمۆگرافیای عراق دابوون به تایبه ت به رامبه ر به کورد، به داخه وه هه تاکو ئێستا هیچ ئامارێکی دروست نیه سه باره ت به قوربانیانی کورد که به ده ستی به عسیه کان وناسێۆنالیسه کانی عه ره ب له عراق دا به رهه م هاتووه، ئه گه رچی زۆر جار باس له ڕه شه کوژی حرس قومیه کان وئه نفال وهه ڵه بجه وڕه شه کوژیه کانی تری دژ به کورد ده کرێت، به ڵام هه تاکوئێستا ئامارێکی ته واوه تی نیه له سه ر قوربانیه کانی نه ته وه که مان.

مێژووی دکتاتۆریه ت له عراق دا وله سه رده ستی ناسێۆنالیسته عه ره به سننه کان که له دروست بوونی عراقه وه ده ست پێده کات وله دوای ڕوخانی ڕژێمه که ی صدام حسین کۆتای پێ دێت، ئه م مێژووه که نزیك به سه ده یه که وبه درێژای ئه م مێژووه شیعه وکورد دوچاری کۆکوژی بوونه ته وه وبه رده وام له لایه ن سننه ی خاوه ن ده سه ڵات داره کانی عراقیه وه کوژراون وڕاوه دونراون به رهێرشه جۆراوجۆره کانی ئه وڕژێمانه که وتوون وبه رده وامیش له ده سه ڵاتی سیاسی بێ به ش کراون، ئه وڕه فتاره ی ڕژێمه جۆراوجۆره کانی عراق وای کردووه که ڕقێکی به هێز له لایه نی کوردوشیعه بۆ تۆڵه سه ننه وه دروست بێت، به تایبه ت کورد که نه ته وه یه کی جیاوازه وخاکه که ی به زه بری هێز داگیرکراوه و دابه ش کراوه، به رده وامیش له سه ر کوردبوونی کوژراوه له ئێستادا ودوای ڕوخانی ڕژێمی صدام وگۆڕانی هاوکێشه سیاسیه که وده رهێنانی ده سه ڵاتی سیاسی له ژێرده ستی سننه، به تایبه ت له گۆڕینی سیستمی دکتاتۆری تاك حیزبی بۆ سیستمی دیموکراتی فره حیزبی، دیاره زۆرینه ی دانیشتوانی عراق شیعه مه زهه بن، به شێوه یه ك که %٦٧ ی عراق پێك ده هێنن هه رئه مه ش وای کردووه که شیعه کان هه وڵی به ده سته وه گرتنی ده سه ڵاتی سیاسی له عراق دا بده ن، له هه مان کاتدا شیعه کان وه ك کوردنین وخاوه نی ڕقێکی به هێزن له به رامبه ربه سننه نه ك له به رئه وه ی سنه کان زیاتر له سه ده یه ك فه رمان ڕه وابوون به پێچه وانه وه ئه وڕقه ده گه ڕێته وه بۆ سه ده ی یه که می کۆچی وبه تایبه ت دوای کۆچی دوای محمد ودروست بوونی ململانێی سیاسی له نێوان لایه نگره کانی له سه روه رگرتنی ده سه ڵات وفه رمان ڕه وای کردن دوای کۆچی دوای محمد پێغه مبه ری ئیسلام که له مێژوودا چه ندان جه نگی خوێناوی له نێوان ئه ودوو تائیفه مه زهه بیه دا دروست بووه به ناوبانگترینیان شه ڕی که ربه لایه وبه ناوبانگه له ڕووی مێژوویه وه وتێیدا هه ردووکوڕه زای محمد ئه کوژرێن،

ئه وکێشه یه ی نێوان شیعه وسننه له مێژوودا وه ك ئیسلام وکۆکردنه وه یان له ووڵاتێکدا به زه بری ئاگروئاسن وای کردووه برینه کان قوڵتربکات وته نگژه سیاسیه کان مه ترسی دارتر بکات وبه هیچ شێوه یه ك متمانه نه مێنێت له نێوان هه ردوولایه نی ململانێکه وله ئێستاشدا عراق که وتۆته به رده م مه ترسی دارترین دۆخی سیاسی وجارێکی تر خوێن ڕشتنی هاووڵاتیانی عراقی ده ستی پێکرده وه، دوابه دوای دروست بوونی ئه وته نگژه سیاسیه ودوای ده رکردنی فه رمانێك بۆ ده ستگیرکردنی طارق الهاشمی، هه رکاتێك کێشه ی سیاسی له نێوان شیعه وسننه گه یشتبێته بنبه ست ئه وا هێرشه تیرۆرستیه کان زیادیان کردووه وبه پێ ئاماره کان له دوای ڕزگارکردنی عراقه وه هه تاکو کۆتای ساڵی ٢٠١١زیاتر ١١٤هه زارکه س له هاوڵاتیان بووه ته قوربانی ئاره زووه کانی شیعه وسنه له سه رناوی شیعه بوون وسننه بوون کوژراون، بوونه قوربانی ئاره زووه کانی پیاوانی سیاسی شیعه وسننه وده وڵه تانی ده رودراوسێ .

له ئه مڕۆدا هه وڵه کان به رده وامن بۆ پێك هێنانه وه ی هه ردوولایه نی پێك نه هاتوو له شیعه وسننه وجارێکی تر پینه کردنه وه ی ناوماڵی عراقی به وئامانجه ی ئه مه دواین جاربێت وکێشه کان کۆتای بێت وبگه ڕێنه وه بۆ جێ به جێ کردنی به نده کانی ڕێکه وتن نامه که ی هه ولێر، ئه گه رچی دوای کشانه وه ی هێزه کانی ئه مه ریکا له عراق هه ڵوێستی شیعه به رامبه ر به هاوکێشه ی سیاسی گۆڕاو له ئه مڕۆدا نوری مالکی سه یری بازووی به هێزی خۆی ده کات وله هه وڵ دایه به پشتیوانی کۆماری ئیسلامی ئێران ده ست بگرێت به سه رده سه ڵاتی سیاسی وتاك ڕه وانه فه رمان ڕه وای عراق بکات وببێته دکتاتۆری داهاتووی عراق، ئه م گۆڕان کاریه ی هه ڵوێستی مالکی وایکردووه سننه کان متمانه یان به شه راکه تی سیاسی وفه رمان ڕه وای نه مێنێت له گه ڵ شیعه دا به تایبه ت نوری مالکی له هه وڵ دایه دانه به دانه ی سه رکرده کانی سننه به تۆمه تی جۆراوجۆر وه ده ربنێت ودوریان بخاته وه له مه یدانی سیاسی عراقی، له هه مان کاتدا له هه وڵ دایه کێشه بۆ کورد دروست بکات به تایبه ت له هه ڵپه ساردنی ماده ی ١٤٠ ی ده ستووری عراق وهێشتنه وه ی کێشه هه ڵپه سێنراوه کان له پێشمه رگه ونه وت وگاز وکه م کردنه وه ی بووجه ی کوردستان وداڕشتنی یاسای بووجه ی عراق به شێوه یه ك که دژ بێت به ویستی کورد وبه ده رنانی کوردودورخستنه وه ی له نێوسوپای عراقی دا، به شێوه یه ك نوری مالکی له هه وڵ دایه ده سه ڵاتی هه رێمی کوردستان که م بکاته وه تابتوانێت له ئاینده دا ده ست بگرێت به سه ر خاکی کوردستاندا .

هه موو نیشانه کان بۆ ئه وه ئه چن که شه ڕێکی خوێناوی تائیفی مه زهه بی له عراق دا سه رهه ڵ ئه دات به تایبه ت له ئه مڕۆدا ده ست تێوه ردانێکی ده ره کی بۆ عراق وساغ کردنه وه ی ئه وململانێیه ده ره کیانه له ناوعراق دا سه ره تای ده ست پێکردنی ئه وته نگژه سیاسیانه وشه ڕی نێوخۆیه، له وکاته ی ئه مریکایه کان شکستێکی به رچاویان له عراق دا بۆ مایه وه وعراقیان له کاتێکدا به جێ هێشت که گۆڕانکاریه کانی ووڵاتانی عه ره بی کاری گه ریان له سه ر بارودۆخی ئه مڕۆی عراق دروست کرد به تایبه ت ڕاپه ڕینی خه ڵکی سوریاو هه ڵوێستی ئێران وعراق وحزب الله له به رامبه ر ئه وڕاپه ڕینه وڕژێمی سوریا دا به هه مان شێوه ی شه ڕی نێوخۆی لوبنان وبه شداری پێکردنی ووڵاتانی ناوچه که،

ئه مه ش مانای دابه ش بوونی عراق بۆ سێ هه رێمی شیعی وسنی وکورد وهه ڵوه شاندنه وه ی ده وڵه تی عراق له دوای سه ده یه ك .

ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.