نووسه‌ره‌هه‌میشه‌ییه‌کان

 نووسینی : سەنتەری فیدڕاڵی ئەڵمانی بۆ فێربوونی زانستە سیاسیەکان

 bpb: Bundeszentrale fuer politische Bildung

1. هەژاری

لەنێوان ساڵانی 1981 تا 2005 ژمارەی ئەو کەسانەی کەبۆ پێداویستی ماڵەوە، رۆژانە تەنها 1. 25 دۆلاریان هەیە، لە ملیارد و نیوێکەوە بۆ 1. 37 ملیارد کەس دابەزی . ( واتە بە ڕێژەی 27. 7% دابەزیوە) . بەڵام ئەو کەسانەی کە رۆژانە تەنها خاوەنی 2 دۆلار بوون، ژمارەیان لە ساڵی 1981 دەگەیشتە 2. 5 ملیارد، لەکۆتایی ساڵانی نەوەتەکان، رێژەکەیان بۆ 2. 9 ملیارد کەس بەرزبوویەوە. بەڵام لەپاش ساڵی 2000 ەوەئەو کەسانەی کە رۆژانە تەنها 2 دۆلاریان هەبوو، کەمێک ڕێژەکە هاتەوە خوارەوە تا گەیشتە2. 56 ملیارد کەس . واتە نزیکە لە هەمان ژمارەی ساڵی 1981 وە. جێگای ئاماژەیە ژمارەی ئەوکەسانەی کەزۆر هەژارن، بەپێی ناوچەکان جیاوازیان هەیە . لە ناوچەکانی رۆهەڵاتی ئاسیاو پاسیفیک، ژمارەی ئەوکەسانەی کەرۆژانە بە کەمتر لە 1. 25 دۆلار دەژین، لە 1. 07 ملیارد کەس بۆ 316 ملیۆن کەس دابەزی .

تەنها لەچین ژمارەی ئەو کەسانەی کەهێڵی 1. 25 دۆلاریان بەجێهێشتووە گەیشتە 627 ملیۆن کەس . ( واتە بە رێژەی 75. 1% هەژاری کەمبۆتەوە) . بەڵام لەباشووری ئاسیا، لەپێش هەمووشیانەوە هیندستان 48 ملیۆن کەسی تر هاتنە ریزی خراپترین سنووری هەژاریەوە، ( واتە رۆژانە بەکەمتر لە 1. 25 دۆلار دەژین، ، ، وەرگێر)، واتە بەڕێژەی 8. 8 % زیادیکردووە. لە ناوچەی باشووری سەحرای ئەفریکا، ژمارەکە بۆ 176 ملیۆن کەس بەرزبوویەوە. واتە بەرێژەی 83% زیادیکردووە.

بەگشتی ناوچەی رۆهەڵاتی ئاسیا وپاسیفیک، تاکە ناوچەیە لەجیهاندا، کە ژمارەی ئەوکەسانەی رۆژانە بەکەمتر لە 2 دۆلار دەژین، لەنێوان ساڵانی 1981 تا 2005 کەمبۆتەوە. ( 549 ملیۆن کەس کەمتربۆتەوە) . چین زۆرترین ژمارەی بەردەکەوێت (498 ملیۆن کەس کەمتربۆتەوە) . لەگەڵ ئەوەشدا ژمارەی هەژاران لەجیهاندا کەم نەبۆتەوە . ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆئەوەی کە ژمارەی هەژاران لە باشووری ئاسیا 293 ملیۆن کەس زیادیکردووە ( واتە بەڕێژەی 36. 7% زیادیکردووە) . هەروەها لەناوچەکانی باشووری سەحرای ئەفریکاش 262 ملیۆن کەس زیاتربووە( واتە بەڕێژەی 89. 1 % زیادیکردووە) هەربۆیە ژمارەی هەژارانی جیهان زیادیکردووە. ساڵی 2005 بەگشتی لەباشووری ئاسیا و ناوچەی باشووری سەحرای ئەفریکا، ، ¾ ی خەڵکی لەهەژاریدا دەژیان . لە ناوچەی باشووری سەحرای ئەفریکا لە دووکەسدا، یەکێکیان لەخوار هێڵی هەژاریەوە دەژی . لە باشووری ئاسیا کەمێک باشترە تەنها رێژەی 40% ی خەڵکی لە هێڵی هەژاریدا دەژین .

لەپەنا هۆکارە ئیکۆلۆژیەکان (واتە ئەو هۆکارانەی کە پەیوەندیان بە کەشووهەواوە هەیە وەکوو نەبوونی باران بارین و بەرزی پلەی گەرما، ، ، وەرگێر)، گەشەسەندنی ئابووری کاریگەری زۆری هەیە بۆ کەمکردنەوەی هەژاری ( بەتایبەت لە چین وهیندستان) . بەڵام خەڵکانێکی زۆر، هیچ سوودێک لەم گەشەسەندنە ناکەن و، بێ بەشن لە کۆی گشتی داهاتی نیشتمانی. هەتاوەکوو ئەمرۆش، ساڵانە زیاتر لە 5 ملیۆن منداڵ، پێش ئەوەی بگەنە تەمەنی 5 ساڵی دەمرن . دیارە ئەویش بەهۆی برسێتی و بەدخۆراکیەوەیە . لەکاتێکدا ژمارەی برسێتی یان بەدخۆراکی لەنێوان سالانی 1970 تا 1980 کەمبوویەوە، بەڵام لە کۆتایی نەوەتەکاندا ژمارەی برسیتی لەجیهاندا بەرزبوویەوە . ساڵی 2009 ژمارەی ئەو کەسانەی کە برسین و خۆراکی کەم دەخۆن ( بەدخۆراکی)، گەیشتە 1. 02 ملیارد کەس . لەساڵی 1970 وە ئەمەش بەرزترین و زۆرترین رێژەی برسێتیە لەجیهاندا .

نایەکسانی لەداهاتی تاک

بەپێی ڕاپۆرتێکی لیژنەی مافی مرۆڤی نەتەوەیەکگرتووەکان بۆ ساڵی 2005

 Human Development Report (UNDP) لە زۆربەی ووڵاتاندا نایەکسانی لە دابەشکردنی داهاتی تاکدا، ڕوو لەبەرزبوونەوەیە. لەو 73 دەوڵەتەی کە ڕاپۆرتەکە باسیکردوون، لە 53 دەوڵەتییاندا، کەلە 80% ی دانیشتوانی جیهان پێکدەهێنن، لەماوەی 20 ساڵی ڕابووردوودا، ئەم دیاردەیە ڕوو لەبەرزبوونەوەیە ( مەبەستی نایەکسانی لە داهاتی تاکدا، ، ، ، ، وەرگێڕ) . تەنها لە 9 وڵاتدا ( کەلە 4% دانیشتوانی جیهان پێکدەهێنن) ئەم دیاردەیە ڕوو لەنزمیە. . ئەمڕٶ نایەکسانی لە داهاتی تاکدا چ لە و دەوڵەتانەی کە گەشەی ئابووری بەرزیان هەیە، یان ئەو دەوڵەتانەی کە گەشەی ئابووری نزمیان هەیە، ڕوو لە بەرزبوونەوەیە.

نایەکسانی داهاتی نیشتمانی لەنێوان دەوڵەتەکاندا /

لەپەنا نایەکسانی لە داهاتی تاک لەناوخۆی دەوڵەتەكاندا، بەهەمان شێوەش نایەکسانی لەنێوان ناوچەو دەوڵەتەکانیشدا ڕوو لە زیادبوونە . بۆ نموونە ساڵی 2007 یەکێتی ئەوروپا 30. 9% ی ئەمەریکاو کەندا28. 1 ی هەموو بەرهەمی جیهانیان (World. BIP پێكدەهێنا. لەحالەتێکدا هەموو کیشوەری ئەفریکا تەنها 2. 3 % ی بەردەکەوت. بەشی ئەمریکای لاتین و ناوەڕاست و ناوچەی کاریبیک، تەنها 4. 4 % ی بەردەکەوت . واتە بەڕێژەی 2. 1 % ی کەمیکردووە، چونکە پێشتر زیاتربوو. لە کیشوەری ئاسیا لە کۆی بەرهەمی جیهان (World. BIP). ژاپۆن و کۆریای باشوور 9. 8 % یان بەردەکەوێت . هەموو دەوڵەتانی تری ئاسیاش 13% ی بەرهەمی جیهانیان بەردەکەوێت . ئەم ووڵاتانەی تری ئاسیا، ساڵی 2007، ژمارەی دانیشتوانی ئەم دەوڵەتانە، 20 جار زیاتربوو لە ژمارەی دانیشتوانی ژاپۆن و کۆریای باشوور . لەحاڵەتێکدا ئەم وڵاتانە رێژەی 53. 6% ی کۆی دانیشتوانی جیهان پێکدەهێنن، بەڵام کۆریای باشوورو ژاپۆن تەنها رێژەی 2. 6% پێکدەهێنن. لەڕووی هێزی کڕینەوە ( بەکاربەر) جیاوازی نێوان دەوڵەتان کەمتردەبێتەوە، بەڵام نەک بەشێوەیەکی بنەڕەتی . بۆ نموونە ساڵی 2007 ئەو دەوڵەتانەی کە خاوەنی ئابووریەکی خورتن لە پلەی 74% بۆ پلەی 58 % کۆی بەرهەمی جیهان (World. BIP) دابەزین . بەڵام ئەو دەوڵەتانەی کە خاوەنی ئابووریەکی بێ هێز یان لاوازن لە 24. 5% بۆ پلەی 39% بەرزبۆتەوە . بەم شێوەیەش لە رێژەی 1. 5 بۆ رێژەی 3% زیادیکردووە.

هەرچەندە لەو دەوڵەتانەی کەئابووریان باشە، توانیوویانە سیستەمێکی خزمەتگووزاری بۆ خەڵکی هەژار دابنێنن ( مەبەستی سیستەمی بیمەی بێکاری و سۆسیال، ، ، وەرگێر) بەڵام ئەمانیش لە کێشەی هەژاری بێ بەش نین( نەیانتوانیوە بەسەر کێشەی هەژاریدا زاڵ بن و بنبڕی بکەن، ، ، وەرگێر) . لەو وڵاتانەی کە ئابووریان بەهێزە، دیاردەی هەژاری بەوە دەپێورێت کەئایا ئەو کەسە چەندە دەکەوێتە ژێر سنووری هەژاریەوە ( واتە ئەو سنوورەی کەلەو دەوڵەتەدا دانراوە. مەبەست لێرەدا ئەوەیە، کەهەر دەوڵەتەو دیاردەی هەژاری بەپێی یاسای هەژاری خۆی دەپێوێت، بۆنموونە هەژارێکی ئەمریکی لەگەڵ هەژارێکی ئەفریکی جیاوازیان هەیە . چونکه داهاتی تاک لە ئەمریکا زۆر لەداهاتی تاک لە ئەفریکا زۆرترە. ئەوکەسەی کە پێدەڵێن هەژار، واتە لەچاوخەڵکی تری وڵاتەکەدا ئەو داهاتەی نییه کە پێداویستیەکانی پێ دابین بکات، ، ، ، ، وەرگێر) . بۆ نموونە لەئەمریکا بەی پێی راپۆرتی سەنتەری کاری ئەمریکی U. S. Bureau of Labor Statisitics ساڵی 2008، ژمارەی هەژارانی ئەمریکا گەیشتە 40 ملیۆن کەس. لەئەڵمانیا ساڵی 2007 رێژەی هەژاری گەیشتە 15% ی دانیشتوان ( واتە لە 15%ی دانیشتوانی ئەڵمانیا هەژارن، ، ، وەرگێر)

بەڵام بە پێچەوانەی دەوڵەتە هەژارەکانەوە، دەوڵەتە دەوڵەمەندەکان، دەتوانن رێگا لەدیاردەی هەژاری بگرن، ئەوەش لەڕێگای پێشکەشکردنی خزمەتگووزاریە کۆمەڵایەتیەکانەوە ( بۆ نموونە سیاستەمی بیمەی بێکاری، سیستەمی سۆسیال بۆ هەژاران، یارمەتیدانی منداڵان و کەم ئەندامان، ، ، وەرگێر)

ساڵی 2007 لەئەڵمانیا رێژەی هەژاری و ئەوکەسانەی کە خزمەتگوزاری کۆمەڵایەتی وەردەگرن ( جگە لە ئەوکەسانەی کە بیمەی خانەنشین یان پیری وەردەگرن ) گەیشتە 24% ی دانیشتوان . ئەمەش بە رێژەی 9 %زیادیکردووە. لەبەرامبەر بەرزبوونەوەی رێژەی هەژارای چ لە وڵاتە دەوڵەمەندەکان، یان وڵاتە هەژارەکان، بەشێوەیەکی نایاسایی ژمارەی دەوڵەمەندەکان زیاد دەکات .

بەپێی ڵێکۆڵینەوەیەکی فۆربێس( Forbes گۆڤارێکی ئەمریکیە، کەتایبەتە بە هەواڵ و ژیانی دەوڵەمەدەنەکانی جیهان، ، ، وەرگێر) سامانی ملیاردلێرەکان لە جیهاندا، لە سەرەتای 2005 وە تا 2010 بەرێژەی 60% زیادیکردووە، کۆی داهاتیان دەگاتە 3. 5 بلیۆن دۆلار ( 1 بلیۆن= هەزار ملیاردە، ، ، وەرگێر ) . ژمارەی ئەوکەسانەی کەخاوەنی سەروو ملیاردێک دۆلارن، لەماوەی 25 ساڵی پێشوودا، لە 140 کەسەوە بۆ 1011 ملیاردلێر بەرزبۆتەوە. تەنها لەنێوان ساڵانی 2009 تا 2010 لە جیهاندا 218 ملیاردلێر زیایکردووە. ژمارەی ملیاردلێرەکان پێش کێشەئابووریە گەورەکەی جیهان، هێشتا زیاتربوو. ( مەبەستی کێشەی ئابووری ساڵی 2008، ، ، وەرگێر ) . لەسەرەتای ساڵی 2008 وە، ژمارەیان گەیشتە 1125 ملیاردلێر، کەئەمەش زۆرترین ژمارەبوو لەمێژوودا. ساڵی 2010 تەنها داهاتی ئەو 10 دەوڵەمەندەترین کەسەی جیهان، گەیشتە نزیکەی 340 ملیارد دۆلار .

شیکردنەوەی چەند زاراوەیەک بۆ یارمەتیدانی خوێنەر :

بەشێوەیەکی سەرەکی جیاوازی نێوان دەستەواژەی هەژاری ئاسایی و نزمترین ( خراپترین) پلەی هەژاری بەم شێوەیە دیاریدەکرێت:

لەکاتێكدا کەدەڵێین نزمترین (( خراپترین)) پلەی هەژاری، مەبەستمان ئەوەیە، ئەو کەسە توانای ئەوەی نییه، کەپێداویستییه گرنگەکانی ژیانی دابین بکات( بۆ نموونە نان، ئاوو، پۆشاک، دەرمان و تیمار لەکاتی نەخۆشیدا، خەرجی فێربوون و خوێندەواری خۆیی و منداڵەکانی، ، ، وەرگێر ) . ئەم دەستەواژەیە ئەوکەسانە دەگرێتەوە، کە رۆژانە بۆ کڕینی پێداویستی ناوماڵیان خاوەنی کەمتر لە 2 دۆلارن. نائاسییترین شێوەی هەژاریش، ئەو کەسانە دەگرێتەوە کە رۆژانە خاوەنی کەمتر لە 1. 25 دۆلار. واتە رۆژانە تەنها توانای کڕینیان دەگاتە خوار 1. 25 دۆلار .

بەڵام کاتێک دەڵێین هەژارای ئاسایی، واتە ئەو کەسانەی کە داهاتیان لەچاو داهاتی کەسانی تردا کەمترە و دەکەونە پلەی هەژاریەوە. بۆ نموونە لەئەڵمانیا پلەی هەژاری واتە، ئەو کەسەی کە کەمتر لە 60% داهاتی ئاسایی وەردەگرێت . بەم شێوەیە توانای کڕینی شمەک بۆ ناوماڵ و توانای پاشکەوتکردن و ژیانی ئاسایی، جیاوازی نێوان ئەم خەڵکانە دیاریدەکات .

( لێرەدا مەبەست لەوەیە، کەهەردەوڵەتەو پلەو یاسای تایبەتی بەخۆی هەیە بۆ هەژاری، بۆ نموونە لەئەڵمانیا هەژارێک ناتوانێت هەموو رۆژێک لە ریستۆرانت نانبخوات، یان سەیارەکی کەشکخەو مۆدێرن لێبخوورێت، یان سەفەری دەرەوەی وڵات بکات . بەڵام پلەی هەژاری لە وڵاتی ئێمەدا بەشێوەیەکی تر دەپێورێت، بۆ نموونە هەرکەس نانی شەوی نەبوو ئەوە هەژارە . دەنا خۆ ئێمە دەوڵەمەندەکانیشمان ناتوانن ساڵانە چەندین جار سەفەربکەن و سەیارەی نوی بکڕن . لەهەموو دەوڵەتێکدا هەژاری و دەوڵەمەندەی بەپێی پێداویستیەگرنگەکانی ژیانی ئەو کۆمەڵگایە دەپێورێت کە مرۆڤ تێیدا دەژی، ، ، ، وەرگێر ) .

نەخشەی ژمارەی هەژارانی جیهان کەرۆژانە بەکەمتر لە 1. 25 دۆلار دەژین . لەنێوان ساڵانی 1981 تا 2005، بە ملیۆنان کەس

نەخشەی رێژەی ئەو کەسانەی کە رۆژانە کەمتر لە 1. 25 دۆلار دەژین لەچاودانیشتوانی وڵاتدا

نەخشەی ژمارەی هەژارانی جیهان کەرۆژانە بەکەمتر لە 2 دۆلار دەژین . لەنێوان ساڵانی 1981 تا 2005، بە ملیۆنان کەس

نەخشەی رێژەی ئەو کەسانەی کە رۆژانە کەمتر لە 2 دۆلار دەژین لەچاو دانیشتوانی وڵاتدا

1. کێشەی بێ ئاوی و ئاوەڕۆ/

لە 13% ی دانیشتوانی جیهان، کەدەگاتە 880 ملیۆن کەس، ساڵی 2008 دەستیان بە ئاوی پاک نەدەگەیشت. هەرچەندە ساڵی 2000 رێژەی ئەو کەسانە دەگەیشتە 17% و ساڵی 1990 رێژەیان دەگەیشتە 23% ی دانیشتوانی جیهان .

ئەم پێشکەوتنەش دەگەڕێتەوە بۆ هەردوو وڵاتی هیند و چین، کە زۆرترین دانیشتوانیان هەیە لە جیهاندا، کۆمەڵێک ریفۆرمی باشیان لەبواری ئاوی پاک و ئاوەڕۆوە کردووە. لەکاتێکدا لەچین لەنێوان ساڵانی 1990 تا 2008، رێژەی ئەو کەسانەی کە ئاوی پاکیان دەستدەکەوت، 67 % وە بۆ 89 % بەرزبوویەوە. بەڵام لە وڵاتی هیند لەنێوان هەمان کاتدا( 1990 تا 2008)، ڕێژەکە لە 72% بۆ 88% بەرزبوویەوە. لەکۆی گشتی دانیشتوانی جیهان 5. 9 ملیارد کەس، بۆ گەیشتن بە ئاووی پاکی خواردنەوە، 2/3 ماڵەکان یان کێڵگەکان لەجیهاندا، بەلوعەی ئاوو یان سیستەمی بۆری ئاوی پاکیان نییه .

تەنها لەو وڵاتانەی کەئابووریان بەهێزە (مەبەست ئەمریکای باکوورو رۆژئاوای ئەروپا و ژاپۆم وکۆریای باشوورو کەنداوی فارسی، ، ، وەرگێر ) بەشێکی زۆری خەڵکی بەئاسانی دەستی بەئاووی پاک دەگات .

لە ساڵی 2008 لە وڵاتە تازەپێگەیشتووەکاندا ( جیهانی سێهەم)، لە 16% ی دانیشتوان دەستیان بەئاووی پاک نەدەگەیشت . لە لادێکاندا ئەم رێژەیە بەرزترە دەگاتە نزیکەی 24% ی خەڵکی . هەر لەهەمان ساڵدا ( 2008) لە ناوچەی باشووری سەحرای ئەفریکا، لە 40 % ی خەڵکی ئەم ناوچەیە ئاووی پاکیان نەبوو. نزیکەی 330 ملیۆن کەس لەم ناوچەیەدا، ئاووی پاکی خواردنەوەیان نییه . ساڵی 2008 لەهەندێك دەوڵەتی ئەم ناوچەیە، زۆرینەی خەڵکی دەستیان نەدەگەیشتە ئاووی پاکی خواردنەوە، لە سۆمالیا رێژەکە زیاترە دەگاتە 70% ی دانیشتوان .

ساڵی 2008 تەنها 750 ملیۆن کەس لەجیهاندا سیستەمی ئاوەڕۆو پیساییان( الصرف الصحی) بەکاردەهێنا، یان دەبوایە لەگەڵ خەڵکی تر لە ماڵێکی تردا سوودیان لە سیستەمی ئاوەڕۆ وەرگرتایە . هەر لەهەمان ساڵدا نزیکەی 2. 6 ملیارد کەس، کە دەگاتە 39% ی دانیشتوانی جیهان، بەهیچ شێوەیەک نە سیستەمی فرێدانی پیسایی ( زێراب) و نە سیستەمی ئاوەڕۆیان نەبوو.

لەناوچەی باشووری سەحرای ئەفریکا و باشووری ئاسیا، رێژەی ئەو کەسانەی کە دەستیان بە سیستەمی ئاوەڕۆو پیسایی ناگات، 69% دانیشتوان پێکدەهێنن. ساڵی 2008 رێژەی 72% ی ئەو کەسانەی کە سیستەمی ئاوەڕۆو پیسایی نەبوو، دەکەوتە ناو کیشوەری ئاسیاوە، کۆی گشتی دەگەیشتە نزیکەی 1. 9 ملیارد کەس، لەناو ئەوانیشدا نزیکەی 815 ملیۆنی دەکەوێتە وڵاتی هیندستانەوە. تەنها لە وڵاتە ئابووریە بەهێزەکان ( پێشکەوتووەکان )، بەشێکی زۆری خەلکی بەئاسانی دەستی بە سیستەمی ئاوەرۆو پیسایی دەگات، کە دەتوانیین بڵێین ( 99% ی دانیشتوان) .

نەبوونی ئاوی پاک و بەکارنە هێنانی پاکوتەمیزی لە ئاوی خواردنەوەدا، هۆکاری سەرەکین بۆ مردنی منداڵان لە جیهاندا. لەهەر شوێنێکدا ئاوی پاکی خواردنەوەو سیستەمی ئاوەڕۆی باش نەبێت، نەخۆشی بەشێوەیەکی خێرا بڵاودەبێتەوە . بەپێی لێکۆڵینەوەیەکی رێکخراوی UNICEF سێ یەکی 1/3 هەموو ئەو منداڵانەی کە پێش 5 ساڵی دەمرن، لەبەر ئەوەیە کە ئاوی پاکی خواردنەوەیان نییه . هەروەها نەبوونی سیستەمی ئاوەڕۆو پیساسیش رۆڵی هەیە . وامەزندە دەکرێت، کە رۆژانە 5 هەزار منداڵ دەمرن، بەهۆی ئەوەی کە ئاوی پاکی خواردنەوەو نەبوونی سیستەمێکی باشی ئاوەرۆو پیسیان نییه .

ئاوی پاکی خواردنەوە تەنها لەرێگای سەرچاوە سروشتیەکانەوە دابین ناکرێت، بەڵکە لەڕێگای داراییەوە دەتوانیت ڕیگاچارەی تر بدۆزیتەوە بۆ نموونە : دروستکردنی بەنداوی ئاوی، پاکژکردنەوەی ئاوەڕۆ ( ئەمڕٶ لە ڕێگای تەکنیکی نوێوە، مرۆڤ دەتوانێت سوود لە ئاوی زێراب و پاشەڕۆی پیسایی وەربگرێت، جارێکی تر لە ڕێگای فلتەری تایبەتییه‌وە، ئاوی پاکی لێدەربهێنێت . دیارە وڵاتانی ئەوروپاو ژاپۆن و تەنانەت چین و کۆریای باشووریش، دەستێکی باڵایان لەم زانستەدا هەیە، ، ، وەرگێر )، یان بەکارهێنانی مزەخەی گەورەی ئاوی بۆ دەرهێنانی ئاوی سروشتی و چەندین رێگای تر .

( ئەمڕۆ بەشێکی زۆری وڵاتانی کەنداوی فارسی، لەڕێگای پاکژکردنەوەی ئاوی دەریاوە لەرێگای کارگەی تایبەتیەوە، ئاوی پاکی خواردنەوەیان دەست دەکەوێت . دیارە ئەم رێگایەش لەرووی ئابووریەوە زۆری تێدەچێت، ، ، ، ، ، وەرگێر ) .

نەخشەی ژمارەو رێژەی دانیشتوان کە ئاوی پاکی خواردنەوەیان دەستدەکەوێت لە جیهاندا . ساڵی 2008

نەخشەی ژمارەو رێژەی دانیشتوان کە سیستەمی ئاوەرۆیان دەستدەکەوێت لە جیهاندا ساڵی 2008

3.     برسێتی و بەدخۆراکی /

دیارە زۆر زەحمەتە کە بڕیاڕ لەسەر ئەوە بدەیت، کەئایا چەندە دیاردەی گلۆبالیزم، کاریگەری بەسەر کێشەکۆمەڵایەتیەکانەوە هەیە. بۆ زۆر کێشەی کۆمەڵایەتی، هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ فاکتەری لۆکاڵی و کاریگەری بڕیارە هەڵەکانی دەسەڵاتی نیشتمانی لە وڵاتێکدا. بەڵام ئەوەی کەبەتەواوەتی ڕوون و ئاشکرایە : هەرچەندە کێشەکە لەناوچەیەکی جوگرافی دیاریکراویشدا بێت، بەڵام کێشەکە دەبێتە کێشەیەکی گلۆبال( جیهانی). ئەمەش ئەوەمان بۆ دەردەخات، کاتێک بمانەوێت چارەسەرێکی گونجاو بۆ ئەم کێشەیە بدۆزینەوە، ئەوا تەنها لە ئاستێکی جیهاندا دەتوانین کێشەکە چارەسەر بکەین . ( مەبەست لێرەدائەوەیە، کە ئەم کێشەیە بەتەنها بەدەوڵەتێک چارەسەرناکرێت، بەڵکە دەبێت هەموو دەوڵەتانی جیهان ڕێگاوچارەسەری گونجاو بدۆزنەوە، چونکە کێشەکە هەموو جیهان دەگرێتەوە نەک یەک دەوڵەت، ، ، ، وەرگێڕ).

لەکێشەکانی جیهانی ئەمڕۆماندا، برسێتی لەپێش هەموو کێشە کۆمەڵایەتیەکانی ترەوە دێت . بەپێی راپۆرتێکی وەزارەتی پێکەوەکارکردن لە بواری ئابووری و گەشەپێدان BMZ ( ئەم وەزارەتە کاری یامەتیدان و هاوکاریکردنی دەوڵەتانی جیهانی سێهەمە، ، ، ، ، وەرگێر ) . لەهەر 3. 5 سانیەیەکدا، مرۆڤێک بەهۆکاری برسێتی و بەدخۆراکی دەمرێت . کە دەگاتە سەروو 10 ملیۆن کەس لەساڵێکدا .

دیارە لەم رێژەیەدا نیوەی زۆریان منداڵانن، کە هێشتا تەمەنی 5 ساڵانیان تەواونەکردووە. ئەمڕۆ مرۆڤایەتی هێندەی بە دەستی برسێتیەوە دەناڵێنێت، هێندە بەدەست نەخۆشیەکانی ئایدز و مەلاریاو سیلەوە گیرۆدە نەبووە.

پاش ئەوەی لە نێوان ساڵانی 1970 تا 1980، ژمارەی بەدخۆراکی لەجیهاندا کەم بوویەوە، بەڵام بە پێچەوانەوە لە پاش ساڵانی نەوەتەوە ژمارەکە زۆرتربوویەوە. بەپێی رێکخراوی خۆراک و کشتووکاڵی جیهان (Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO)، لەناوەڕاستی ساڵانی نەوەتەکاندا، ژمارەی بەدخۆراکی ( برسێتی) لەجیهاندا گەیشتە 825 ملیۆن کەس . پاش دەساڵی تر ( واتە 2005 ) ژمارەی بەدخۆراکی گەیشتە 870 ملیۆن کەس . لەهەمووی خراپتر هەتا ساڵی 2008 نرخی خۆراک لەجیهاندا بەرزبوویەوە، ژمارەی بەدخۆراکیش ڕوو لەزیادبوون بوو. ساڵی 2007 ژمارەکە گەیشتە 920 ملیۆن کەس . ڕۆژ لەدوای رۆژیش زیاتر دەبوو، تا ساڵی 2009 ژمارەی بەدخۆراکی و برسێتی لەجیهاندا گەیشتە 1. 02 ملیارد کەس. لەپاش ساڵی 1970 وە ئەمە بەرزترین پلەو زۆرترین ژمارەی برسێتی و بەدخۆراکیە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا.

نەخشەی بەدخۆراکی لەجیهاندا. ڕەنگی سەوز واتە لەم ناوچانانەدا برسێتی نییه . ڕەنگی زەرد، واتەڕێژەی 5تا 10 دانیشتوان برسین، رەنگی سووری کاڵ رێژەی 10 تا 20 دانیشتوان، سووری تۆخ 20 تا 35 دانیشتوان، رەنگی جەرگی واتە لەسەروو 35% ی دانیشتوانی ئەم ناوچەیە برسین .

لەو 1، 02 ملیارد کەسە کە برسین، رێژەی 63. 1% یان لە ناوچەی ئاسیا و پاسیفیک دەژین، لە 26، 1% یان لە ناوچەی باشووری سەحرای ئەفریکادا دەژین، 5، 2 % یان لە کیشوەری ئەمریکای لاتین و ناوچەی کاریبیک دەژین، لە 4، 1 یان لەناوچەی رۆهەڵاتی ناوەراست و باکووری ئەفریکا دەژین، تەنها لە 1، 5 یان لە ووڵاتە پێشكەوتووەکاندا دەژین . لە نێوان ساڵانی 2004 تا 2006 بەپێی ڕاپۆرتی رێکخراوی خۆراک و کشتووکاڵی جیهان

 (Food and Agriculture Organization of the United Nations, FAO)، نیوەی ژمارەی ئەوکەسانەی کە برسین لەجیهاندا، لەسێ وڵاتدا دەژین، ئەوانیش بریتین لە : 1 هیندستان ( کە ڕێژەی 28، 8 % برسی جیهان لێرە دەژین ) 2. وڵاتی چین ( ڕێژەی 14، 6% دێت) 3 . کۆماری کۆنگۆی دیمۆکرات ( رێژەی 5% بەردەکەوێت) . لەپاش ئەمانیش 1/6 برسیەکانی جیهان لەم 4 ووڵاتانە دەژین : 1. بەنگلادیش. 2. ئەندەنووسیا. 3. پاکیستان 4. ئەسیوپیا.

هەرچەندە ژمارەی برسیەکان لە جیهاندا زیادیکردووە، بەڵام ڕێژەی برسیەکان لەچآو دانیشتوانی جیهاندا کەمتربۆتەوە، دیارە ئەمەش بەهۆی ئەوەی کە ژمارەی دانیشتوان لەچاو ژمارەی برسیەکان زۆر زیاتر بووە . لەگەڵ ئەوەی ژمارەی برسیەکان لەم 5 ساڵەی دواییدا زۆر زیادیکردووە، بەهەمان شێوەش رێژەی برسی و بەدخۆراکیەکانیش لەناو دانیشتوانی جیهاندا ڕوو لە زیادبوونە . بەپێی راپۆرتێکی ڕێکخراوی ( فاو) ساڵی 2004 ڕێژەی برسیەکان لە 13% ی دانیشتوانی جیهان بوون، بەڵام پاش 2 ساڵی تر واتە 2006، ئەم ڕێژەیە بۆ15% بەرزبۆتەوە.

خەڵکانێکی زۆر لە وڵاتە تازەپێگەیشتووەکاندا ( جیهانی سێهەم)، هیچ ڕیگایەکیان دەست ناکەوێت تا بەباشی خۆراکیان دەستبکەوێت . ڕاستە شمەکە خۆراکیەکانی وەکوو ( برنخ، گەنم، زەڕات) ووزەیەکی(ئێنەرجی) باشی تێدایە، بەڵام ئەمانە ناتوانن هەموو ئەو ووزە و پێویستیانە دابین بکەن، کە لەشی مرۆڤ پێویستیەتی . هەربۆیە بەدخۆراکی زۆرجار بە ( برسێتی هێواش) دادەنرێت. بەپێی راپۆرتێکی ڕێکخراوی تەندروستی جیهان World Health Organization (WHO) لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوو، 1/3 ی دانیشتوانی ئەم وڵاتانە کێشەی کەم ڤیتامینی و کەمی ماددە مەعدەنیەکانی وەکوو ( ئاسن، یۆد، ڤیتامین A، فافۆن“Zinc” ) هەیە.

برسێتی و بەدخۆراکی تەنها لەئەنجامی کارەساتە سروشتیەکان و جەنگی چەکداری دروست نابێت . ئەو هۆکارانە ( مەبەست کارەساتی سروشتی و جەنگی چەکداری، ، ، وەرگێر) تەنها 10% هۆکاری دروستبوونی برسێتین لە جیهاندا. بەڵکە لەحالەتێکی زۆردا، کۆمەڵێک فاکتەری گرنگی تر هەن، کەدەبنە هۆی دروستبوونی کێشەی برسێتی . بەپێی راپۆرتێکی وەزارەتی پێکەوەکارکردن لە بواری ئابووری و گەشەپێدان BMZ، فاکتەرە سەرەکیەکانی کێشەی برسێتی بەم شێوەیەی خوارەوە دیاریکردووە:

1.     هەژاری :

پێش هەموو شتێک برسێتی بەرهەمێک نییه، بەڵکە پەیوەندی بە کێشەی داهاتی تاکەوە هەیە . سیاسەتێکی خراپی ئابووری و سیاسی کەدەبێتە هۆی ( بەرزبوونەوەی قەرزداری، بڵاوبوونەوەی گەندەڵی، هەروەها کەم بوونەوەی سەرمایەگوزاری بەتایبەت لەبواری کشتووکاڵدا). هەروەها بوونی سیاسەتێکی خراپ لەبوارەکانی، فێربوون، تەندروستی، ژێرخانی ئابووری . ئەمانەش هۆکارن بۆ هەژاری.

2.     سیاسەتی پارێزگاریکردن لە بەرووبومی خۆماڵی

بوونی سیاسەتێکی خراپی بەناو ( پارێزگاریکردن لە بەرووبومی کشتووکاڵی)، کەلە ووڵاتە پێشکەوتووەکاندا بەکاردێت . ئەم یارمەتیدانەی حکومەت وایکردووە، کەلە ووڵاتە هەژارەکاندا، بەرهەمی نیشتمانی کشتووکاڵی نەمێنێت . ( لێرەدا مەبەست لەوەیە، ئەو سیاسەتە خراپەی بۆ نموونە ئەوروپاو ئەمەریکا بۆ یارمەتیدانی جووتیارەکانی خۆیان دایدەنێن، تاوەکوو بتوانن کێبرکێی بەرهەمی دەرەکی بکەن . لەم سیاسەتەدا بە ملیارەها دۆلار بۆ پشتگیری لە جووتیاران دانراوە. جگە لەوەش ناهێڵرێت، بەرهەمی وڵاتە هەژارەکان بهێنرێتە ناو بازارەکانی ئەوروپاو ئەمەریکا، بەم شێوەیەش بەرووبومی کشتووکاڵی لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوو ناتوانێت بازار بۆخۆیان بدۆزنەوەو بەرهەمەکانیان بفرۆشن . هەربۆیە بەشێکی زۆری بەرووبومە کشتووکاڵیەکان لەناودەچن، ، ، ، ، وەرگێر ) ئەم سیاسەتە کەلە دەوڵەتە پێشکەوتووەکان بەکاردێت، بەتایبەت بۆ بەرووبومی کشتووکاڵی . کە زۆرجار ناهێڵرێت یان ڕێگە لە نرخی ئاسایی و کێبرکی دەگرێت ئەویش لەڕێگای ( کوالیتی بەرهەمەکان، دانانی سنوورێک بۆ هێنانی بەرهەمی بیانی، ) بەم شێوەیەش ڕێگا لەهاتنی بەرهەمەکانی وڵاتانی جیهانی سێهەم دەگرن تابێنە ناو بازارەکانی خۆیانەوە.

3.  نەبوونی هۆکاری بەهێزکردنی بەرهەمە کشتووکاڵیەکان وەکوو ( ئامێری کشتووکاڵی، یان کێڵگەی دەستکردی کشتووکاڵی، پەینی کیمیاوی )

4.  خراپی لە بەکارهێنانی زەوی و نایەکسانی لە دابەشكردنی زەویە کشتووکاڵیەکاندا . هەربۆیە کێشەی ('Land Grabbing') دروست دەبێت . ( واتە داگیرکردنی زەوی، ئەم کێشەیە زیاتر لە وڵاتانی ئەمریکای لاتین بەتایبەت بەرازیل هەیە، کاتێک کۆمەڵێک جووتیاران پێکەوە زەوی یەکێک لە کۆمپانیایەکی گەورە یان دەوڵەمەندێک داگیردەکەن، ، ، وەرگێڕ)

کۆمپانیایەکی کەرتی تایبەتی وڵاتەپێشكەوتووەکان دێن سەرمایەگووزاری لە وڵاتێکی تازەپێگەیشتوودا دەکات، لەرێگای کۆمەلێك دەسەڵاتداری خۆماڵیەوە، زەویەکی فراوانی کشتووکاڵی بۆ خۆی مسۆگەر دەکات، کەلەڕێگای تاپۆیەک یان عەقدێکی حکومیەوە، ئەم زەویان داگیردەکات، بۆ ئەوەی لەو زەویانە ئەو بەرهەمانە بچێنێت کە قازانجی ئابووریان زۆرە بۆ نموونە ئەو بەرهەمانەی کەوەکوو ووزە بەکاردێن وەکوو (، گەنم، سۆیا ).

5.     تێکچوونی زەوی زارو پیسبوونی ژینگە

بەرووبومی کشتووکاڵی بەهۆی خراپبوونی زەوی کشتووکاڵی ( زیادلەپێویست بەکارهێنانی زەوی، خراپی سیستەمی ئاودانی کشتووکاڵی، خراپی سیستەمی چاندن )، هەروەها بەکارهێنانی میتۆدی نوێ لەوناوچانەی کەئاویان نییە بۆئەوەی سەحرا سەوزبکرێت . ساڵانە وا مەزندە دەکرێت 12 ملیۆن هەکتار زەوی خراپ دەکرێت یان لەناودەبرێت .

6.     گۆڕانی ئاووهەوای جیهان

کەمبوونەوەی رێژەی باران بارین لەکاتی وەزری باراندا، یان دروستبوونی ووشکە ساڵی . بەتایبەت لەو شوێنانەی کەهێشتا پشت بە کشتووکاڵی تەقلیدی دەبەستن، کاریگەری ئێجگار زۆر لەبەرووبومی کشتووکاڵی دەکات .

7.  بەکارهێنانی زەوی کشتووکاڵی بۆ چاندنی ئەو بەرهەمانەی کە ووزەیان لێدروست دەکرێت . ئەمە لەلایەکەوە دەبێتە هۆی ئەوەی کە زەوی کشتووکاڵی کەمتر دەبێتەوە، هەورەها دەبێتە هۆی ئەوەی کە نرخی بەرووبومە کشتووکاڵیەکان بەرزببێتەوە. ( بۆ نموونە لە وڵاتی بەرازیل، زەویەکی ئێجگار فراوانی کشتووکاڵی، بۆ بەرهەم هێنانی قامیشی شەکر و سۆیا داگیرکراوە، بەڵام ئەم بەرهەمە دەنێرێت بۆ ئەمەریکا بۆئەوەی ووزەی لێدروستبکەن، ، ، ، وەرگێر)

8.     جەنگی سەربازی

بەتایبەت پەناهیندەکان کێشەی نەبوونی خواردنیان زۆرە. لەپەنا ئەمەشدا، زەوی، هەوا، ئاو، پیس دەبێت و ژێرخانی ئابووریش تێکدەچێت. بوونی ( مین، ئەلغام) کەدەبێتە هۆی ئەوەی پاش چەندین ساڵیش کاریگەری بمێنێتەوەو نەهێڵێت ئاوەدانکردنەوە و کشتووکاڵی بکرێت.

9.     کارەساتی سروشتی

وەکو( بورکان، زەمین لەرزە، گەردەلوولی بەهێز، لافاو) ئەمانە دەبنە هۆی تێکچوونی زەوی کشتووکاڵی و کێڵگەی بەخێوکردنی پەلەوەرو لەناوچوونی بەرهەمی کۆتایی ( خەرمان)ی کشتووکاڵی . خاوەن کێڵگە بچووکەکان و جووتیارە کەم درامەتەکان، بۆماوەیەکی زۆر بەرهەمیان کەم دەبێتەوە. هەروەها زۆرجار کارەساتی سروشتی دەبێە هۆی ئەوەی کە کێشەی ئابووری دروستبکات، لەوانەیە لە شارەکاندا ببێتەهۆی کەمبوونەوەی داهاتی تاک، لەئەنجامیشدا برسێتی گشتی لێبکەوێتەوە. ( بۆ نموونە لەکاتی کارەساتی تسوونامی کەهەموو باشووری رۆهەڵاتی ئاسیای گرتەوە، یان کارەساتی لافاو لە هایتی و پاکیستان، بووبەهۆی ئەوەی برسێتی ڕوو بکاتە ئەم ناوچانە، ، ، ، وەرگێڕ)

تێبینی لەسەر دەستەواژەی (برسێتی و بەدخۆراکی) /

بەپێی بۆچوونی رێکخراوی خۆراک و کشتووکاڵی جیهان FAO، کاتێک بە مرۆڤێک دەڵێین برسی، واتە ئەو کەسە ئەو خواردنەی کەهەیەتی، کەمترە لەوەی کەبۆ رۆژێک پێویستیەتی، بۆئەوەی بەشێوەیەکی ئاسایی بەردەوامی بەژیان و پارێزگاری جەستەی بکات، تا رۆژانە کاری ئاسایی خۆی جێبەجێبکات . جێگای ئاماژەیە زۆرجار دەستەواژەی ( برسێتی) لەگەڵ دەستەواژەی ( بەدخۆراکی) هەمان مەبەست دەگەیەنێت .

نەخشەی رێژەی ( بەدخۆراکی) برسێتی لەناو دانیشتواندا لە ووڵاتانی جیهاندا

سەرچاوە:

Soziale probleme. Globalisierung. www. Bpb. de.

a. abdulla@araspress. com

ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.