وهڵی ئانهیه بلوو سهرو مهتڵهبهکهیم بهخاسم زانا تیشکیو وزو سهرو گرنگی زوانو هۆرامی و هۆکارو مهنهیۆ ئی زوانیه به زیننهی تا ڕوزگارو ئارویما.پهی ئی مهخسهدیچمه گوزهریوی گورجم کهرد دلی تاریخو ئی زوانیهره، ههتاوهکو وانهری وهشهویس گرنگیو ڕهسهنایهتی ئی زوانیشه پهی بهرگنو که هۆرامیهکی جه دیرین زهمانو تاریخیهنه زوانشا نامیش (زوانی هۆرامی) بیهن و هیچ نامیوهتهرهش مهلکو پوره که خهڵکیوی لاسارو بی محتهوا گهرهکشا نامی زوانو هۆرامی فاڕو پهی زوانو (ماچوی) .
ههرپاسه تاریخزانی گیڵناوه، جه بهرهبهیانو تاریخو مرۆڤیۆ ههر زوانیو که ئامانهنهو دروسبیهن وهختیوی فرهش سهرهنه شیهن تا دلی چوار چێویویهنه لهنگهرش گیرتهن.چی لهنگهر گرتهیچهنه بیشک ماویوتهرش تهی کهردهن تا دماجار قینهبهرایهتی مرۆڤهکا و کیشمهکیشمیشا چهنی یهکتری کاریوش کهردهن که بڕیو چی زوانا پوکیێنێ و بڕیویچشا مهنینێ.دیارا ئهوهمهنهی پهی ئانیشاشا بیهن که دهسهڵاتداری بیینی و زورشا بیهن، ئیتر ئایا ئی دهسهڵاته یان ئی زوره (هیز)ه هنو ڕهگهزو زوانهکهی بیهن یان هیزو دهسهڵاتو ساحیبزوانی بیهن.ئانیشا که لوێنی وهرو ڕێره بیگومان سهرهشا دلینه شیهنو زهمانهی هاڕێنیو نامونیشانشا نهمهنهن، ئانیچشا که مهنینێ، کۆتینی دهسو خودو نهتهوهکاو ویشاو، ههر ئانهتهوا کهردشا کاریو که زوانهکهشا مهنووه.
ماموسا(عهلائهدین سوجادی) فهرماڤو: دورنیا بڕیو چا نهتهوا که زوانهکهشا مهنهنۆ گوشهگیری نهبییبا دلی بارو دۆخو جیهانیوی تهریهنه.ههر ئی گوشهگیریچه بیهن هۆکاریوتهر پهی مهنهیۆ ئا زوانو نهتهوهیه.بهڵام فرهو ئا نهتهوایچه بیهنشا که گوشهگیر نهبیهن بهڵام به هۆکارو بیهی هیزو دهسهڵاتی، ویشاو زوانهکهشا به زیننهی مهنینێ.بهڵام خو کریویچ واچمی جه فرهو حاڵهتایچهنه ئی هیزو دهسهڵاته بهشش نهکهردهن پهی پاریزنای زوانهکهی، بهڵکو زانایی و داناییچش گهرهکبیهن.ئهگهر ئی زاناییو داناییچه نهبیێ ئا کچهو زوانیچه سهرهش دلینهشی.زاناییو دانایی پهی ئانهیه بیهن که بتاوا به هۆکارو نویستهی زوانهکهی بازاوهو دلینه نهشو.
ئانهیچما ویرنهشو، فرهو جارایچ ئی زاناییو داناییچه دیسان دهردهش نهواردینه و نویستهی پا زوانیچه دادش نهدان، چونکه دهسیوتهر باڵادهستهریو دهسهڵاتدارتهری ئامێنی ئا نهتهوهشا بهویشو زوانو نویستهشۆ حهپهلوش کهردهن.ئیتر پیسهبیهن شیوهو چهرخیای زهمانهی وهرانوهرو گرد زوانو نهتهوهکاو دنیای.
جا بهیمی سهرو ئهسڵو مهتڵهبی که زوانو هۆرامیاو مهردمو هۆرامانی.با بزانمی جه تاریخهنه زهمانهی چهنی مامهڵه چهنی کهردهن و دهسهڵاتدارا چی نهتاوانشا زهفهرش پهنهبهرا؟ تا ئیسه زوانو هۆرامانی پیسه مهنهنۆ هۆکارهکیش چیشی بیینی؟ ئهی سهوای و جه ئاییندهنه زوانو هۆرامی پیوای کام گرفتو دهردیسهریۆ ههنگامه منیو؟
جه سهردهمه وهڵینهکانه زوانی هۆرامی شهرایتیش فره خاستهری بینی جه ئاروی.ههرچن دهسهڵاتیچش نهبیهن دهسۆ بهڵام دیسان ههر ئی زوانه جه برهوهنه بیهن.تاریخ پهیما گیڵنووه که زوانی هۆرامی بناغهو بنچینهو ئهدهبو زوانی کوردیا، تهنانهت ههتا دۆرهو دروسبیهی میرنشینو بابانی فرهو زوانشناسا به زوانی ئهدهبیو ههتتا به زوانی یهکگرتوی مهردمو کوردیچش مدا خامه.ماچا بههۆو شیرینیو دروسی گراماتیکیشۆ جه زوانی ئیداریهنه بهکار ئامان ( ئی حاڵهتشا جه سهردهمو ئهردهڵانیهکانه چیگهو چاگه تاریخ پهیما گیڵنوڤه).موحهمهد ئهمین زهکی بهگ ماچو: چێوهڵتهر جه ئهردهڵانهنه به شیوه زوانیو قسیشا کهردینی ئۆ هۆرامی شیهن...ههرپاسه ئاد ماچو: جه کوشکو سهراو دیواخاناو ئهردهڵانیهنه زوانو دڵنهوایی کهردهیو زوانو ویژهی، زوانو هۆرامی بیهن...ههرپاسه جه کتیبو (ههورامان دهروازهی مێژوو) یهنه چیرو نام، نیشانو (تاثیر لهجه ادبی هورامی برشیعری کوردی) ل.28 نویسیان: هۆرامی کونتهرین شیوه زوانی کوردیا...دهوڵهمهندیو ڕهسهنیو قوڵی و گرنگی زوانو هۆرامی زیاتهرو ڕوشنتهر دلی ڕیزمانهکهیشهنه بهرگنو، ههرپۆکهی (عهلی اکبر دههخدا) کهساحیبو کتیبو (لغتنامه دهخدا) یا ڕاشکاوانه ماچو: زوانی هۆرامی زوانیوی سهربهوینو لههجی جۆراو جوری ویشش ههنی...فرهو جارا به زوانو ئهدهبی نامی بریان، چونکه گرامهکهش فره کاملو دروسا، وه ههرپاسه شیعریو داستانیو، پهندی وهڵیناو، ڕازی مامالهپیری پاڵو هارگایهکا که گیڵیێنێ پهی نهوهی تازهیو و سینه بهسینه ئی زوانشا یاونان ئارو ئیمه یارمهتی دهرو زوانو هۆرامی بینی که پسهویش مهنوڤه.
بهڵام هۆکاریوتهر که زوانی هۆرامیش یاونان دهمو هۆرامیهکا ئاروی، فره کونهیی زوانهکهیا، ئانا وینمی باس جه کتیبو ئایینو زهردهشتی(ئاڤێستای) کریو که به زوانی هۆرامی بیهن، کهواته زوانهکه جه دینو زهردهشتی کونتهرا.ههرپاسه باسو هۆکاره خودیهکا(ذاتی)هکا ئی زوانیه پسهو ڕهسهنایهتی، پاراوی، چهسپاوی یاساو دهستورهکاو گراماتیکهکهیش با مدرو.چینهیه فره گرنگتهر ئانهنه که هۆرامیهکی ویشا به نهتهویوی سهربهوی زانان ههر جه دیرین زهمانۆ و ناستهنشا دلی هیچ نهتهویو تهریهنه تاویاوه.داخهکیم، ئارو وینمی فرهو کهسا ئیتر ئایا به عهمدهنا یان به نهزانیا خهریکینی نهك ههر خزمهتش مهکهرا بهڵکو خهریکی سڕیهیۆ نامهکیچشهنی.ئانا مهڵبهندو ڕوشنویری"هۆرامانی" کۆڕو سهمیناری سازمدو چیرو چهترهو دهسهڵاتیهنه تا واژی هۆرامانی کهرو به ( ماچوو).ئینه کهرو ئانهیه که زوانهکهو هۆرامانی به زوانو(ماچوو)ی نامی بریوو ئیتر قاڵبڕیوڤه واچمی (هۆرامان یان زوانی هۆرامی).ئی جوره کاری دهنگو ناڕهزاییش وستهنهنه دلی هۆرامی زوانهکاو بهتننی روشنویری ڕاستهقینهی هۆرامیش توڕهکهردهن.ئینهیه بازمی پهی چادمای و یاگی ویش، بابلمێ سهرو باسهکهو ویما فاکتهرهکاو مهنهیۆ زوانی هۆرامی.
ژینگهو کۆمهڵایهتی هۆرامانی که هۆکاریوتهرا پهی ئاستهیۆ زوانی هۆرامی چهنی ژینگهو جوگرافیاو هۆرامانی بهشیویوی دیار تیکهڵی یوتری بیینی، پهی نمونهی هۆرامیهکی چهنی خهڵکو دۆروبهریشا ههر جه زوانهکهیشاوه گیره ههتا جلوبهرگو دابو نهریتو ههرمانو کارو پیشهشا و شیوهو ژیانیشا و تهنانهتیچ جورو ویرۆ کهردهیشاو سهلیقهشا فهرقیوی فهوقالعادهشا ههن چهنی خهڵکهکهو دهورو بهریشا.جا پۆکهی جه ئهنجامو ئی فاکتهره تیکهڵاواوه مشیۆم وانهری بهرێز سهرنجو بڕیو ئیفرازاتا بدو.ماموسا جهمال حبیب الله(بیدار) سهرو ئی پهرسی جه کتیبو (لهبارهی ڕیزمانی ههورامیهوه) پیسه باسکهرو : 1) گوشهگیربیهی (جێگیر بیهی) خهڵکو ئی مهملهکهتیه جه نیشتیمانهکهشانه (هۆرامان) دورکۆتهیشا جه ژیانو کۆچهریهتی گهرمیانو کویسانی که ههرگیز جه بازنهو ههرێمهکهیشانه نهترازیان، 2) گیڵای شونهو بنهماکاو ژیانیهرهو ویرۆکهردهی پهی مهعیشهتیشا کاریوش کهردهن که تهنها پهشتی بهویشا بهسا پهی پێداویستیهکا ژیانی.3) ژهن ئاردهیو ژهنداشوی به غهیره هۆرامی کاریوی نا پهسهند بیهن لاشاوه، که کاریوش کهردهن ڕهسهنایهتی هۆرامیهکاش پاریزنان.4) یاگهکیشا فرهسهخته بیینه که دوژمن نهتاوانش گیروشو دلیشهنه مهنوڤه، ئینهیچه کاریوش کهردهن که واژی بیگانی تیکهڵو زوانهکهیشا نهبیینی.5) هۆرامیهکی ههرگیز بیگانه پهرسی نهبیینی وه ههرکهسیوی ههڵمهته پهی بهردیبا فره به تندی پهرچشا دانۆ، پهی نمونهی وهختیو لهشکرو ئیسلامی مهیو، بهدهها هێرشی کهرا سهرو هۆرامانی کهچی نهتاواشا هۆرامانی فهتح کهرا تا ئانهبی جه ساڵهو 318 کۆچیهنه به سوڵحه ڕیکی کۆتی.6) لادای جهئایینو دابو نهریتو بهرژهوهندی گردی لا هۆرامیهکاوه به کوفرو ناپاکیو بهدفهڕی دریان خامه، پۆکهی پابهندبیهیشا به دابو نهریتو بههاکاشاوه فره تننوتوڵی بیینی.ههرکهسیو جه ههر یاساو ڕێسێوی کۆمهڵایهتیی لاشدابیهبوو، به ڕهواسهی گهڕه نامیبریان که جه وڵهو ویش هورگیڵێنۆ، ئیتر نهخوازهڵا لادای جه زوانو بابو باپیریاشا.
ئی هۆکاریو چنههای تهری پسهو : بیهی زوانو هۆرامانی بهزوانو ڕهسمی مهزههبو (ئههلو ههقی)، نویستهی شیعری به زوانی هۆرامی جه قهدیمزهمانۆ هتد...گرد گهواهیدهرینی سهرو ڕهسهنی ئی زوانیهو هۆکاری مهنهیۆ ئی زوانیه بیینی، ههم پسهو نامهکیش ههم پسهو تایبهتمهندیاش.جا پۆکهی بهسهرنجدای و قوڵۆبیهی ئا خاڵاسهریه که ئاماژهما پهنه کهردی وانهری وهشهوهیش و لێکۆڵهرهوی بهرێز حاڵیشبوو که چی تا ئیسه زوانی هۆرامی به سهڵامهتی و به پاکی مهنهنۆ و پاریزگاریش جهویشو خهسڵهتو نامیو تایبهتمهندیهکاش کهردهن، جه کاتیویچهنه که خهریکا زیاتهر جه دوی سهدان پشتگوش وزتهیو لانهکهردهی لایشۆو فهراموش کهردهی تهیکهرو.کهواته ماویوی فرهن زوانی هۆرامی لاوهنریان با وجودو ئا گردو ڕهسهنایهتی و کونیو دۆڵهمهندیشه که سهرۆ باسما کهرد.ئی زوانه گرنگیش نهدریان پهنه، خزمهت نهکریان، جه کارو بارو دۆڵهتیهنهو جه پهنه نویستهی دوروزیانۆ خو ئهگهر باسگهلیویچش کریابو جه گوشهنیگاو شیعریوه ئا باسیچه کریان، بهڵام پسه واتما چهنی ئی گردو قورتو بهرزو نزمیه که ئامانهنه ڕاو زوانی هۆرامی کهچی ههر به پاکیو دۆڵهمهندیو زیننهیی مهنهنۆ.
چیگهنه گهرهکما وانهری وهشهویسی کهرو به داوهر ههتا بڕیارهی کوتا بدو که ئایا دمای ئی گردو ڕهسهنایهتیو گهواهیدایهو تاریخیه سهرو زوانو هۆرامی، کهسیوتهر تاڤو نامی ئی زوانیه فاڕو چی چهرخه تازهنه ؟ چون ئانا وینمی خهریکا سهمیناریو واجهواچی گیریا سهرو ئی پهرسه چارهنوس سازی، که گوایا (ماچو گو) زوانیوا بو به لینکیو پهی کاکهییو، باجهڵانیو، شهبهکیو، گردو بهشهکاتهرو گۆرانی، به برواو ئادیشا هۆرامیچ مشیوم سهربه ئی لینکیه بو.شایانو باسیا واژهو ماچویچ فرهو جارا به تانهو تهشهر دریان پاڵو هۆرامیه ڕهسهنهکا، بهڵام ئیسه هۆرامیه ناڕهسهنهکی هاوکاری ئی بهرخودیه کهراو گهرهکشانه واژهو هۆرامی نازاو دل زواناتهریهنه تاوناشۆ.بهکار ئاردهو واژهو ماچویو وه بڕیهیش بهباڵاو هۆرامانیو هۆرامیهکا کاریوی نادروسو ههڵهن.چونکه با ئا کهسی خاس بزانا ههم جه بوارو زوانهوانی (ڕێزمانییهنه) مهگونجیو ههم تاریخو ئی زوانیه ڕا مهدو به فاڕیای نامهکیش.زوانشناسی ماچا واژی (ماچوی) مهکریو به" نامی یان ناو" چونکه واژهو ماچوی فعلی ڕانهبردوا وه فعلیچ مهکریو حاڵهتو نامی وهرگیرو .جه هیچ یاساو قاعیدیوی ڕێزمانیی جیهانیهنه چیوی چیمنه که مهڵبهندو ڕۆشنویری نیانهره قابلی قبوڵ نیا.دماجار ئا تاقمو گروپی که ئینێ کوردستانهنه و پهنهشا ماچا (ماچو گو) ی، پسهو کاکهییهکاو، زهنگهنهییهکاو، باجهلانیو هتد که ئینێ چیرو چهترهو زوانو (گۆرانیهنه) ویشا شانازی کهرا به نامهکیشاوه ههرپاسه ئیمهی هۆرامی زوان شانازیکهرمی زوانی هۆرامیۆ.بهکار ئاردهو واژی ماچوی پسهو جینۆسایدیوی ئهتنیکی دریو خامه، چونکه تهلاشیوا پهی ئهسهڕیهو نامی ئهتنیکیوی که ڕهسهنایهتیش تاریخهنه دیارو ئاشکران.دماجار ئهگهر ئا کهسی گهرهکشانه بهنامی کۆڕو سیمیناراوه زوانو هۆرامی ئامیتهو زوانیویتهری کهرا با خاس بزانا که ئینێ خزمهتو لایهنیوی سیاسیهنهو بیینی داردهسو ئالایهنیه وه ههرگیزیچ مهگنانه دلی گروپو خهموهراو هۆرامانی.بهڵکو به پیچهوانهوه ئینێ تهلاشو ناستهی نامی هۆرامانیهنه.پۆکهی ڕوشنویری ڕاستهقینه زوو حاڵیشبو که هیچ جوره پهیامیوی تازه یان خزمهتیو جه کونفرانسو بانگهوازهکاشانه بهدیمهکریو.جا پۆکهی داوا جه ڕوشنویره هۆرامیه ڕاستهقینهکا کهرو بلاوه تاریخهرهو ڕهسهنایهتی ویشا ڕوشنکهراوه پهی نهیاراشاو بهڕهخنی زانستییوه تهماشهو پهیامو داواکاری ئی گروپو ڕۆشنویری بهنامی هۆرامانیۆ کهرا، پهی ئینهیه نامی هۆرامانیو، زوانو هۆرامی ههر چهنی جه تاریخهنه درۆشیووه جه ئاییندهیچهنه درهوشاوهتهرهبوو.مهڵبهندو بهنامی ڕۆشنویری هۆرامانی ئهگهر مهخسهدشا خزمهتو فهرههنگو هۆرامانی کهرو با بههۆرامیانه پهیامهکاش جه میدیاکاشانه وهڵاکهروڤه و به هۆرامی بنویسو پهی ئینهیه زوانی هۆرامی به زیننهی مهنووه.ئاوهخته کی پهنهش وهشا با شاگهشکهبوو و کیچ پهنهش ناوهشا بدهرهك.
ههورامان عبدالرحمان – سوی، لوند
25/1/2011
ئهو بابهتانهی له کوردستان نێت دا بڵاودهکرێنهوه، بیروبۆچوونی خاوهنهکانیانه، کوردستان نێت لێی بهرپرسیار نییه.