فاکتهری ئهدهب و هونهر له جینۆساید ناساندنی ئهنفال ...سیروان محمود
مێژوونوسی ئهمریکی ( بانوفسکی) دهربارهی گرنگی و کاریگهری سینهما له سهر خهڵکی دهڵێت :
( سینهما هێزێکی کاریگهری بێوێنهیه بۆ ههموارکردنی بیروبۆچون و ڕهفتاری خهڵك، ئهم هێزه کاردهکاته سهر 60% دانیشتوانی سهر زهوی که دهکاته زیاتر له 3 ملیار مرۆڤ، ئایا چ ئامرازێکی دنیا له جیهاندا لهو ئاستهدایه، میدیا کاریگهریهکی کاتییه بهڵام سینهما بۆ مهودایهکی درێژخایهنه و ڕۆڵی ههیه بۆ بهرزکردنهوهی ئاستی بیرکردنهوهی مرۆڤ )، هەڵبەتا ئێمهش له ژیانی ڕۆژانهماندا دهرکمان بهو راستیه کردووه و پاش بینینی فیلیمێکی سینهمایی که ڕیوایهتێکی واقعی لهخۆ دهگرێت ههڵسهنگادن و ڕوانگهیهکی بابهتیمان لا بهرجهسته دهبێت بۆ ئامانجهکهی .
دیاره هونهر و ئهدهب له نێو بازنهی ڕۆشهنبیریدا تهواوکهری یهکترن بۆ گهیاندنی ڕاستیهکان به خهڵکی، لهسهردهمێکدا که تهکنهلۆژیای سینهمایی نههاتبوه کایهوه ئهوا ڕیوایهتی گهوره نووسهران لهسهر ژیانی کۆمهڵایهتی و سیاسی سهرچاوهی گوڕانکاریه مێژووییهکانی مرۆڤایهتی بووه، لهسهردهمێکدا هاریت ستو به ڕوایهتی (کوخەکەی مامه تۆم ) تهقهڵایهکی مهدهنی کاریگهری نایهوه بۆ چاکردنی ڕهوشی کۆیله رهش پێستهکان و مرۆڤایهتی له نههامهتی و ئازارهکانی ئهو کۆیلانه تێگهیشت وهۆکارێك بوو بۆ یاسای قهدهغهکردنی بازرگانی کۆیلایهتی و ڕهشپێستهکان ئازاد کران، ئهو کاتهش (شاڕل دیکنز ) بهسهرهاتهکانی منداڵه بێ دایك و باوکهکان که له سهدهکانی ناوهڕاستدا له ئۆروپا تهشهنهی کردبوو له چیرۆکی ( ئۆلیڤهر تویشت )دا بهرجهستهکرد و تهواوی ویژدانی ئۆروپی و جیهانی له ئاست ئهو منداڵانهدا چوڵاند وکاریگهر بوو بۆدهرچونی چهندین یاسای تایبهت به چاکردنی ڕهوشێ شوێنی داڵدهدانیان و پاراستنی مافهکانیان، ئێرنست هێمنگوای له ( زهنگهکان بۆ کێ لێئهدات ) زهنگی مهترسیهکانی دکتاتۆریهتی بۆ ههمو جیهان لێدا و شۆڕشی ئیسپانی کرده نموونه و ئهو جیرۆکه به یهکێ لهههره بهرههمه کاریگهرهکان دهناسرێت بۆ خستنه ڕوی مهترسیهکانی تاکرهوی و ستهمی دەستەڵاتداران ، ئهمهو سهدان بهرههمی هاوشێوه دهڕبڕی دهنگی مرۆڤایهتی بووه بۆ گۆڕانکاریه مێژوویهکان تا ژیانیان بهرهو ئارامی و ئاسودهیی زیاتر ببات، لهو ڕۆژگارانهدا ئهگهر چی فیلمی سینهمایی له ئارادا نهبووه یان بهم ئاستهی ئێستا نهبووه بهڵام ئهم ڕوایهتانه بهشێوازی هونهری دیکه نمایش کراوه وهك ئۆپرا و شانۆگهری و گۆرانی ...هتد، ههر بۆیه له ههموو دۆخێکدا هونهر و ئهدهب تهواوکهری یهکترن و کاریگهریهکی تێههڵکێشیان ههیه بۆ گهیاندنی ڕاستیه شاراوهکان به ویژدانی مرۆڤایهتی .
قهبارهی بهسهرهاته تراژیدیهکانی گهلی کورد ههنده زۆر و گهورهن که پێویستمان به بهرههمی ئهدهبی و هونهری زیاتره لهوهی له ئێستادا گهیاندراوهته جیهان تا بتوانرێت بابهتی و کاریگهرتر کار له ویژدانی مرۆڤایهتی و خاوهن بڕیاره سیاسیه نێودهوڵهتیهکان بکات، ئهدهب و هونهری کوردی له پاڵ چالاکیه مهدهنیهکان کهم تهرخهم نهبون لهو روهوه بهڵام کهیسهکهمان پێویستی به چهند بهرههمێکی کوالیتی نێودهوڵهتی بهرزه تا بتوانێت هاوشێوهی میللهتانی دیکه وهك جولهکه که بهچهندین کاری هونهری و بهتایبهتی سینهمایی هۆلۆکۆستیان گهیانده بهشێکی بهرێن له کۆمهڵگهی نێو دهوڵهتی و توانیان لهو ڕێگایهوه سۆزێکی گهورهی کاریگهر پهیدا بکهن بۆ تراژیدیاکانیان، یهکێ لهو بهرههمه بهناوبانگانه ڕوایهتی تراژیدیای کچه جولهکهی بهرهگهز پۆڵۆنی ( ئانا فرانك ) که بهسهرهاتی خۆی و خێزانهکهی له ئهمستردام له ماوهی دووساڵ و نیوی حهشارگه ( کراوهته مۆزهخانه له ئهمستردام ) له دەفتەری یادەوەریەکانی تۆمار کردبوو و باسی له بهسهرهاته غهمناکهکانی جهنگی جیهانی دووهم دهکرد له ژێر ناونیشانی ( پاشکۆی خانوهکه )، لهتهمهنی 13ساڵیدا دهستی کرد به نوسینی ئهو یادهوهریانه و لهتهمهنی 16 سالیدا پاش گرتنی و جیاکردنهوهی له خێزانهکهی له گرتوخانهی نازیهکان له ( بیرغن بیلسن ) له ئهڵمانیا به خراپی ڕهوشی شوێنهکه به تیفۆئید دهمرێت و تهنها باوکی لهو خێزانه دهمێنێت و ئهو یادهوهریانه له لایهن سکرتێرهکهی پارێزراو بووه و چاپکرا و بووه یهکێ لهههره ڕوایهته کاریگهرهکانی هۆلۆکۆست و ئانا فرانک به یهکێ لهههره قۆربانیه بهناوبانگهکانی هۆلۆکۆست ناسرا و ئهو ڕوایهته وهڕگێرا بۆ زۆربهی زمانهکانی جیهان و پاشان کرایه فیلم و کاریگهی زۆری ههبو بۆ گێڕانهوهی تراژیدیای جولهکهکان له جهنگی جیهانی دووهمدا و بهچهندین بهرههمی هاوشێوه سۆزی جیهانیان بۆ مهزلومهتیان ڕاکێشا، گهیاندنی نههامهتیهکانی کوردیش له پرۆسهکانی ئهنفالدا به ڕوایهت و فیلمی کوالیتی هاوشێوهی فیلمه جیهانیهکان کاریگهریهکی زۆری دهبێت بۆ هێنانه کایهی زهمینهیهکی لهبار بۆ کارکردن لهسهر پرۆسهی به جینۆساید ناساندنی ئهنفال، تهیموئەو مندالە کەلاریەی ڕزگاری بوو له گوله بارانی بهکۆمهڵ له خواروی عێراق دهشێ ڕوایهتهکهی که راستگۆیی پێبهخشرا له دادگای تاوانهکانی ئهنفال له بهغدا بکرێته بهرههمێکی سینهمایی به کوالیتێکی بهرز و سۆزی کۆمهڵگهی نێودهوڵهتی لهسهر ئاستێکی فراوان پێڕاکێشرێ بهلای دۆسیهی مهزلومیهتی کورد و بهشێك بێت له ههڵمهته مهدهنیهکان بۆ ناساندنی ئهنفال وهك جینۆساید .
بهسهرهاتهکانی ئهنفال سهدان چیرۆکی تراژیدا له خۆ دهگرێت و دهکرێت ڕوایهتی واقعی زۆری لێ بهرههم بهێنرێت و بکرێته فیلمی سینهمایی کاریگەر، دهرهێنهری سینهمایی ناسراو طه یاسین ئهو ڕاستیه دووپاتدهکاتهوه که کهیسی ئهنفال گهنجینهیهکی گهورهیه بۆ نووسهرانی سیناریۆ بۆ بهرههمی سهرسوڕهێنهری سینهمایی که سۆزی جیهانی پێڕاکێشرێت و ئهم ڕاستیه له ڕوایهتهکانی ههندێ له نووسهرانمان بهرجهسته کراوه، وهك ( هێلانه)ی حسین عارف و ( گۆڕستانی لم)ی حسن جاف و (بههاری ڕهشی ) ئهحمهد ئیسماعیل که زۆر بهوردی و ڕاستگۆی بهسهرهاتهکانی ئهنفال دهگێرنهوه و پاڵهوانهکانیشی ڕزگاربوانی مهرگهساتهکهن، ئهم ڕیوایهتانه و هاوشێوهی شایهنی ئهوهن وهرگێردرێن بۆ سهر زمانی گهلانی دیکه و بهتایبهتیش زمانه جیهانیهکان و کار بکرێت بۆ ئهوهی به فیلمی سینهمایی به کوالیتی بهرز و بهشداری دهرهێنهر و ئهکتهری جیهانی نمایش بکرێت، هه ڵبهتا بوونی ئهکتهری ناسراو له پاڵ ئهکتهرهکانماندا پێزێکی زیاتر دهداته بهرههمهکه و ئهمهش زوتر له سینهمای عهرهبی تاقیکراوهتهوه و سهرکهوتنی بهدهست هێناوه له ڕاکێشانی زۆرترین بینهر له جیهاندا وهك فیلمی ( عمر المختار ) و ( الرسالة ) که ئهنتۆنی کوێن ڕۆڵی تێدا بینی .
بهشداری پێکردنی دهرهێنهری بیانی له کاری هونهری تایبهت به تراژیدیای ئهنفال زۆر کهمه و له پهنجهی دهست تێناپهڕێ که ئهمه کهموکوریه و مهنتق وای دهسهپێنێ که پهنا بهرینە بهر توانا و شارهزایی و ناوداری دهرهێنهره بیانیهکان بۆ بهرههمی به پێز تایبهت بهو مهرگهساته، دهرهێنهر کوین رۆبهرت فیلمی ( چیرۆکی ڕزگاربوی پرۆسهکانی ئهنفال ) دهرهێنا، کارزان عمر فیلمی (بێ کهس) دهرهێنا بۆ بهرههمهێنهرێکی سویدی، مانۆ خهلیلی سوری فیلمی ( ئهنفال_ پارچهپارچه له ژیان و مردن ) و خهڵاتێکی بهدهست هێنا له فیستفاڵی سینهمایی دوبهی، بههمهنی قوبادی توانی له فیلمی ( کیسهڵهکان ئهفرن ) بهشێك له نههامهتیهکانی کورد بگوێزێتهوه بۆ هۆڵه سینهماییه گهورهکان و له کهناڵه فهرمیهکانی ئۆروپاش نمایش کرا وهك له هۆلهندا و دهنگدانهوهیهکی ههستپێکراوی ههبوو، ئهمانه جگه له ههندێ فیلم و بهرنامهی دۆکیهمێنتی لهسهر ئهنفال وههڵهبجه تایبهت به کهناڵه جیهانیهکان که پێناسهیهکی گهورهتر دهداته بهسهرهاتهکانی گهلی کورد.
هونهر زمانێکی جیهانی و نیشتیمانییه، کاتێك بهو زمانه لهسهر ئهنفال لهگهڵ مرۆڤایهتی دهدوێیت ئهوا چهند پهیامێك دهگهیهنیت :
*وێناکردنهوه و ناساندنی ڕابردووی زیندووی پڕ تراژیدیای ئهنفالکروان و قهبارهی مهرگهساتهکه که له ئاست جینۆسایده .
*بیری نازی که له جیهاندا ڕیشهکێش و قهدهغهکراوه، زهمینهی لهباری بۆ ههلکهوت له نێو هزری پارتی بهعسدا و ئهنفال دیوی نوێێ هۆلۆکۆست بوو که ئهمهش له مێژوودا به جینۆساید ناسرا.
*پێکهێنانی ئهو زهمینهو و کهشه لهبارهی که هاوتهریپ دهبێت لهگهڵ تهقهلا دیپلۆماسی و مهدهنیهکان بۆ دانپێدانانی کۆمهڵگهی نێو دهوڵهتی به جینۆساید ناساندنی ئهنفال .
*بهبیر هێنانهوهی کۆمهڵگهی مهدهنی و سیاسی نێودهوڵهتی بۆ ئهو بهرپرسیاریهتیهی له ئهستۆیاندایه بۆ سڕینهوهی ئاسهوارهکانی ئهو مهرگهساته و دووباره نهبوونهوهی و قهرهبوکردنهوهی ئهو میللهته به دیاریکردنی مافه ڕهواکانی وهك ههمو میللهتانی جیهان .
که باس له ئهدهب و هونهر و بهتایبهتیش فیلمی سینهمایی دهکهین بۆ ناساندنی کهیسی ئهنفال لهسهر ئاستی جیهاندا ئهوا بێگومان مهبهستمان ئهو کهناڵه کاریگهرهیه که بهیهك ئاڕاسته لهگهڵ ههوڵهکانی دیکهدا ئهنجام دهدرێت بۆ کارتێکردن لهسهر سهنتر و حکومهت و پهرلهمانهکانی وڵاتان تا بتوانین دانپێدانانی جینۆساید وهرگرین و تا ئێستا چهند پهرلهمانێك دانی پێدا ناوه وهك سوید و بهریتانیا و له چهندین پهرلهمانی دیکهش لهسهر مێزی باسدایه، به پێی عورفی نێودهوڵهتی ههر میللهتێك دووچاری جینۆساید بوبێت ئهوا مافی دیاریکردنی چارهنوسی خۆی ههیه که ئهمه پێویستی به بڕیاری سیاسیه و ههڵبهتدا ئهم ههنگاوانهش پاڵپشت دهبن بۆ بهدیهێنانی ئهو مافه ڕهوایه.
ئهو بابهتانهی له کوردستان نێت دا بڵاودهکرێنهوه، بیروبۆچوونی خاوهنهکانیانه، کوردستان نێت لێی بهرپرسیار نییه.