Open menu
  • گەڕان
  • العربیة
  • گۆشه‌کان
    • ڕاپۆرت
    • به‌دواداچوون
    • ئه‌ده‌ب و هونده‌ر
    • دیمانـــــــــه‌
    • پارت و ڕێکخراوه‌کان
    • هه‌واڵ
    • کاریکاتێر
    • کامپین
    • پرسه‌کان
    • هه‌مه‌ڕه‌نگ
    • بابه‌تی به‌رجه‌سته‌کراو
    • هۆنراوە
    • تەواوی بابەتەکانی ٢٠١٣
  • په‌یوه‌ندی
  • نووسه‌ره‌ ناسراوه‌کان
    • نووسه‌ره‌ ناسراوه‌کان
    • نووسه‌ری دیکه‌
  • ژنە نووسەرەکان
  • ماڵەوە
  • WhatsApp -Viber - 00964770768123
  • Contact - kurdistannet@hotmail.com Omar Faris Aziz

زاهیر باهیر

بۆچی ئه‌نارکیسته‌کان دژایه‌تی ده‌وڵه‌ت ده‌که‌ن؟ - به‌شی دووهه‌م ... وەرگێڕانی: زاھیر باھیر

زاهیر باهیر 28 June 2013

B. 2. 1 ئەرك و فەرمانە سه‌ره‌كییه‌كانی ده‌وڵه‌ت چین‌؟

An Anarchist FAQ

فه‌رمانی سه‌ره‌كی ده‌وڵه‌ت مسۆگەركردنی (گه‌ره‌نتیدانی) ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایتییەیە‌ كه‌ لەگه‌ڵ سه‌رچاوه‌كانیدا هه‌یه‌ و لە ڕێگه‌ی دەسەڵاتی ناوه‌ندگەرانەوە، كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك لەتەك مۆنۆپۆلكردنی توندوتیژیدا، بەدەستەوەبدات‌. ئه‌گه‌ر وشه‌كانی Malatests به‌كار بهێنین، ده‌وڵه‌ت به‌كورتییه‌كه‌ی " جه‌ندرمه‌ی خاوه‌ندارێتیه‌كانە"، ئه‌مه‌ش به‌هۆی هه‌بوونی ‌"دوو ڕێگەوه‌یه‌ له‌ سه‌ركوتكردنی پیاوان و ژناندا: یا به‌هۆی هێزێكی دڕنده‌وه‌ به‌ ئازاردانی جه‌سته‌یی، یاخود ناڕاسته‌وخۆ به‌زه‌وتكردنی سەرچاوەكانی ژیان، تاكو دەگاتە باری خۆبەدەستەوەدانیان". چینی خاوەن خاوه‌ندارێتی "ورده‌ ورده‌ ئامرازه‌كانی به‌رهه‌مهێنان، سه‌رچاوه‌ زیندووه‌كانی ژیان، كه‌ زه‌وی و زار و پیشه‌سازی و به‌هاكانی ئاڵوگۆڕن. . . هتد، ده‌كه‌ونه‌ ده‌ستیان و به‌دروستكردنی دەسەڵاتیان كۆتایی دێت، هه‌ر له‌ ڕێگەی ئه‌و دارایی و سامانه‌ی كه‌ هه‌یانه ‌‌. . . . هه‌میشه‌ زۆر یا كه‌م كۆتاییه‌كه‌ی به‌ ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاری دێت، كە حكومەتە، لێرەشدا جه‌ندرمه‌كانی خۆی دروستده‌كات" [Op.  Cit.  , p.  23, p.  21 and p.  22]

له‌به‌رئه‌وه‌ ده‌وڵه‌ت "ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌كی ڕامیارییانه‌ی پێكھاتەی (ستراكتوری) ئابوورییه‌" له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا، هه‌ر به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ "نوێنه‌رایەتی ئه‌و كەسانە‌ ده‌كات، كه‌ یا خاوه‌نداریی یا كۆنترۆڵی ته‌واوی سامانه‌كانی كۆمۆنێتییه‌كه‌یان كردوه‌، كه‌ لێره‌شدا سه‌ركوتی ئه‌وانه ده‌كات، كه‌ كارده‌كه‌ن و سامان دروستده‌كه‌ن" [Nicholas Walter, About Anarchism, p.  37]، هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ش زیاده‌ڕۆیی نییه، گه‌ر‌ بوترێت ده‌وڵه‌ت ئامرازێكی ڕوتێنه‌ره‌وه‌یه‌‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی مشه‌خۆردا (توفه‌یلیدا).

ده‌وڵه‌ت جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه، كه‌ بەرتەرییە (ئیمتیاز)ە‌ هه‌نووكه‌ییه‌ به‌كه‌ڵكه‌كانی ده‌سته‌بژێری فه‌رمانڕه‌وا بپارێزرێت، ئه‌میش به‌ پاراستنی شێوازی مۆنۆپۆلكردنی ئابووریی ئەو تاك و‌ ئه‌ندامانەی، كە ئەو سامانەیان له‌ ڕێگەیانه‌وه‌ ده‌ستده‌كه‌وێت. به‌پێی تێپەڕبوونی كات‌ سروشتی ئه‌و بەرتەرییه‌ ئابوورییانه‌‌ له‌ گۆڕاندایه. له‌ سایه‌ی سیسته‌می هه‌نوكه‌ییدا، پێداگرتن و داكۆكیكردنه‌ له‌ مافی زەوی و زار و خاوەندارێتی سه‌رمایەداران‌. (بڕوانە section B.  3.  2 ). . ئه‌م خزمه‌ته‌ی ده‌وڵه‌تیش به ( پاراستنی خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی) ناوده‌برێت، ئه‌مه‌ش یه‌كێكه‌ له‌ دوو ئەركە‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ده‌وڵه‌ت، ئه‌وه‌ی دیكەیان جه‌ختكردنه‌وه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ تاكه‌كان "ژیانیان پارێزراو‌بێت". به‌هه‌رحاڵ، گه‌رچی دووه‌م ئامانجی ده‌وڵه‌ت، واباسكراوه‌، به‌ڵام له‌ كه‌تواردا زۆربەی یاساكان و ده‌ستووره‌كانی ده‌وڵه‌ت به‌ته‌نگ پاراستنی زه‌وی و خاوەندارێتییەوەیە. بۆ پێناسه‌كردنی ئەناركیسته‌كان ده‌رباره‌ی‌ خاوەندارێتی ته‌ماشای ( section B.  3.  2).

ئا لێره‌وه‌ ده‌توانین سه‌باره‌ت به‌ "پاراستنی تاكه‌كان یا ئاساییشی كه‌سه‌كان " و " وه‌ستانی تاوان" . . هتد، بڵێین زۆربه‌یان پاساودانه‌وەن‌ بۆ هه‌بوونی ده‌وڵه‌ت و دێو‌جامه‌یه‌كن‌ بۆ داپۆشین و به‌رده‌وامبوون و نه‌گۆڕانی دەسەڵات و بەرتەرییە‌كانی ده‌سته‌بژێره‌كه‌ی. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت، كه‌ ده‌وڵه‌ت خۆی ئه‌مانه‌ نازانێت. بێگومان ده‌یانزانێت، به‌ڵام وه‌ك كرۆپۆتكین ده‌ڵێت "یاساكان له‌ ناوه‌رۆكی ئه‌و نه‌رێتانه‌وه‌ گەشەیان پێدراوه‌، كه‌ بۆ خەڵكانی كۆمۆنێتییه‌كان بە‌سوودن . . . ئاوایان لێده‌كرێت، كه‌ له‌لایه‌ن فه‌رمانڕه‌وایانه‌وه‌ بایەخیان پێبدرێت، تاوەكو ڕەوایەتی به‌‌ سەپاندنیان به‌سه‌رخه‌ڵكیدا بدات و به‌ به‌جێهێنانیان و به‌رده‌وامبوونیان‌ له‌ ڕێگەی ترسه‌وه‌، ناچاریانبكات. [Anarchism, p.  215]

ئا له‌م باره‌شدا گه‌ر ده‌وڵه‌ت " هیچ شتێك پێشكه‌شنەكات یا نەبه‌خشێت، جگە لە ئەنجامدانی ئەركە‌كانی بۆ فەرمانڕەوایان، كه‌ ئه‌وه‌ش تەنیا كۆكردنه‌وه‌ی ئه‌وانه بێت، كه‌ پێشتر ناویانهێنرا، ئا لێره‌دا دڵنیابوونەوەی دەوڵەت و قبووڵكردنی و به‌قسه‌كردنی له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ زۆر سەخت ده‌بێت "، كه‌واته‌ هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ یاساكان كه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی نه‌رێته‌كانن "بۆ بنەماكانی كۆمه‌ڵگە، پێویستی سه‌ره‌كی ده‌بن "، به‌ڵام ئه‌مانه‌ گشت " له‌ به‌كارهێنان و سه‌پاندنیاناندا، زیره‌كانه ‌و وه‌ستایانه له‌لایه‌ن ده‌سته‌ی فه‌رمانڕه‌واوه‌ ئاوێته‌كراون، كه‌ تیایاندا هه‌ردوولایان ( ده‌وڵه‌ت و ده‌سته‌ی فه‌رمانڕه‌وا) داوای هاوڕێزی له‌ جەماوەره‌كه‌‌، ده‌كه‌ن. " هه‌ر له‌به‌رئه‌مه‌ش یاساكانی ده‌وڵه‌ت 'دوو كاراكته‌ری داپۆشێنه‌ریان هه‌یه‌' "له ‌كاتێكدا له‌ بنەڕەتدا ئه‌وه‌ ئاره‌زووی چینی فه‌رمانڕه‌وایانه‌، كە به‌رده‌وامیدانە به‌و نه‌رێتانەی كه‌ له‌لایه‌ن خۆیانه‌وه‌ لەبەر به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی خۆیان سه‌پێنراون‌ و " ده‌ئاخنرێنه‌‌ نێو یاساوه‌ "، نه‌رێته‌كان بۆ كۆمه‌ڵگه‌ باشن، نه‌رێته‌كان‌ بۆ دڵنیابوونه‌وه‌ له‌ ڕێزلێگرتنیان، پێویستیان به‌ یاسا نییه‌ ". . . به‌پێچه‌وانه‌وه‌ " نه‌رێته‌كانی دیكه، كاتێك به‌سوودن بۆ فه‌رمانڕه‌وایان، كه‌ بۆ برینداركردنی خه‌ڵكی و جەماوەره‌كه‌ بن‌ و تەنیاش له‌ژێر ترسی سزاداندا، ده‌هێڵرێنه‌وه‌‌" [Kropotkin, Op.  Cit.  , pp.  205-6]. له‌ ڕاستیدا،  ئێمه‌ ده‌وڵه‌ت ئاوا ده‌بینینه‌وه‌، كه‌‌ داكۆكی له‌ خاوەندارێتی تاكه‌كان وه‌كو بیانوویەك یا هۆیه‌ك بۆ سه‌پاندنی مافه‌كانی خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی سه‌رمایه‌داران‌ به‌سه‌ر گشتی خه‌ڵكه‌كه‌دا‌ دەكات و سه‌رئه‌نجامه‌كه‌شی ‌داكۆكیكردنه‌ له‌ ده‌سته‌بژێر و سه‌رچاوه‌ی سامانیان و هه‌روه‌ها بەكارهێنانی ده‌سه‌ڵات دژی ئەوانەی كە ملی پێناده‌ن.

له‌مه‌ش زیاتر، گه‌رچی ده‌وڵه‌ت له‌ پاراستنی ئاسایشی تاكه‌كاندا ( به‌تایبه‌ت كه‌سانی ده‌سته‌بژێر) ئامانجێكی دیكەیشی هه‌یه‌، به‌ڵام زۆربه‌ی زۆری ئه‌و تاوانانه‌ی دژی تاكه‌كان ده‌كرێن، هاندەرەكەیان هه‌ژاری و نامۆیین، ‌هۆكه‌شی ئه‌وه‌یه، كه‌ ده‌وڵه‌ت كۆمه‌كی چه‌وساندنه‌وه‌ ده‌كات. هۆیه‌كی دیكەی زیادبوونی تاوانە له‌ ڕێگه‌ی بڵاوبوونه‌وه‌ی توندوتیژییه‌وه‌یه‌‌، كه‌ له‌لایه‌ن توندوتیژی خودی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ سەریھەڵداوە، كه‌ بۆ‌ پاراستنی خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی، ده‌یكات. به‌ واتایه‌كی دیكە، ده‌وڵه‌ت بوونی خۆی به‌گرتنه‌به‌ری ژیانێكی ئه‌هریمه‌نیانه‌‌، پەسەندده‌كات، كه‌ لایه‌نێكی ئه‌ركه‌كانی، یارمه‌تی خولقاندنی ( به‌ ڕاسته‌وخۆ یا ناڕاسته‌وخۆی) ئه‌وانه‌ ده‌دات. هه‌ر له‌به‌رئه‌مه‌یه‌، كە ئەناركیسته‌كان لەسەر ئەوە پێدادەگرن، به‌بێ ده‌وڵه‌ت و ئه‌و زه‌مینه‌یه‌ی كه‌ بۆ زیادبوونی تاوان ڕەخساندنوویه‌تی، گریمانی بوونی ناناوه‌ندگه‌رایی هەیە، بوونی كۆمه‌ڵگەیەكی یا كۆمۆنێتییه‌كی خۆبه‌خشانه هه‌یه، كه‌ به ‌سۆز و په‌رۆشه‌وه‌ مامه‌ڵه (نه‌ك سزادان) لەتەك هه‌ندێك له‌ كەسانی شه‌ڕه‌نگێز، كه‌ ھێشتاكە ڕه‌نگه‌ بمێنن، ده‌كه‌ن. بڕوانه (‌ section I.  5.  8)

ئەناركیسته‌كان ئاوا بیرده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ ڕۆڵی ڕاسته‌قینه‌ی ده‌وڵه‌تی ھاوچەرخ (مۆدیرن)، ڕوون و ئاشكرایه‌. نوێنه‌رایه‌تی میكانیزمێكی بناخە‌یی ده‌كات، ناچاركردن و كردنی شتەكان بە زۆر، كە بەخوایشت و به‌ ئارەزووی خوودی كه‌سا‌كان‌ ناكرێت، لێرەدا په‌یوه‌ندی سەرمایەداری و ده‌سه‌ڵات لەتەك خاوه‌ندارانی تایبه‌تیدا تێكه‌ڵاوده‌بن و یەكدەگرن و ڕادەگیردرێن. پاراستنی خاوەندارێتی له ‌بناخە‌دا واتە دابینكراوی پاوانكردنی ژیان‌ له‌لایه‌ن خاوه‌ندارانه‌وه‌ به‌سه‌ر ‌نەداراندا، له‌ هه‌ردووكیاندا، هەم له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا به‌گشتی و هەم له‌ نموونه‌ی به‌ڕێوه‌به‌رێكی دیاریكراودا به‌سه‌ر گروپێكی دیاریكراوی كرێكاراندا، به‌تایبه‌تی. پاوانه‌ی چینایه‌تی ده‌سه‌ڵاتی خاوه‌ندارێتی خاوەندارییە به‌سه‌ر ئه‌وانه‌ی، كه‌ موڵككه‌كان به‌كارده‌هێنن، واتە كاریان تێدادەكەن، ئه‌وه‌ش ئەرکێکی سه‌ره‌تایی ده‌وڵه‌ته‌، كه‌ ئه‌و زاڵبوونه‌ (هه‌یمه‌نه)یه‌‌ (له‌گه‌ڵ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ كۆمەڵایەتیانه‌ش كه‌ دروستیانده‌كات) ڕابگر‌ێت. هه‌ر وه‌كو كرۆپۆتكین ده‌ڵێت‌ "ده‌وڵه‌مه‌ند به‌باشی ده‌زانێت، گه‌ر ماشێنەكانی ده‌وڵه‌ت له‌ پاراستنی ئه‌واندا بوه‌ستێت، ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یان به‌سه‌ر چینی كرێكاراندا هه‌ر زۆر به‌خێرایی له‌نێوده‌چێت" [Evolution and Environment, p.  98]. . پاراستنی خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی و ڕاگرتنی زاڵبوونی (هه‌یمه‌نه‌ی) چینایه‌تی، یه‌ك شتن.

چارتیس بێرد (Chartes Beard)ی مێژووونوسیش سەبارەت بە هه‌مان مەسەلە، كه‌ نزیكه‌ له‌وه‌ی سه‌ره‌وه‌، ده‌ڵێت:

" ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ تا ئێستاش ئامانجی سه‌ره‌تایی حكومه‌ت به‌كارهێنانی ڕامیاریی ‌سه‌ركوتكردن و له‌نێوبردن و توندووتیژییه‌، له‌هه‌مان كاتیشدا دروستكردنی یاساكانه، كه‌ جه‌خت له‌سه‌ر‌ ‌په‌یوه‌ندی خاوەندارێتی نێوان ئه‌ندامه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ و چینی پاوانخوازان، دەكەنەوە، دووپاتی ئه‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌، كه دەبێت‌ مافەكانی ئەم چینە پارێزراوبن‌، ئه‌و مافانەش ده‌بێت له‌ حكومه‌ت بسه‌نردێنەوە. ئه‌و یاسایانه‌ش به‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ گه‌وره‌كانیان ئاوێته‌ن و‌ هه‌بوونیان پێویستە، تا‌كو‌ به‌رده‌وامی به‌پرۆسه‌ی ئابوورییان بده‌ن، یاخود ده‌بێت ئه‌وان بەخۆیان كۆنترۆڵی ده‌زگاكەنی (ئۆرگانه‌كانی) حكومه‌ت، بكه‌ن" ["An Economic Interpretation of the Constitution," quoted by Howard Zinn, Op.  Cit.  , p.  89]

ئه‌م ڕۆڵه‌ی ده‌وڵه‌ت. . . له‌ پارێزگاریكردنی سه‌رمایه‌داری و خاوەندارێتیدا، لەتەك دەستڕۆیشتوویی و ده‌سه‌ڵاتی خاوه‌ن موڵكه‌كاندا. . . لە لایەن (ئاده‌م سمیس)یشه‌وه، بەم جۆرە تێبینیكراوه‌:

" له‌ نێوه‌ندی پیاواندا نایه‌كسانی له‌ ساماندا . . . جۆرێك له‌ ده‌سه‌ڵات و پاشكۆیه‌تییمان پێده‌ناسێنێت، كه‌ ئه‌مه‌ پێشتر ئەستەم بوو ھەبێت. سه‌رئه‌نجامی ئه‌مه‌ش جۆرێك له‌ حكومه‌تی سڤیلی (مه‌ده‌نی)، كه‌ بۆ هێشتنەوەی خۆی هه‌ر ده‌بێت، ببێت، به‌ پێی پێدایوستی ده‌هێنێتەكایه‌وه‌ . . . هه‌روه‌ها له‌ به‌رده‌وامییدان و دابینكردنی ئه‌و ده‌سه‌ڵات و پاشكۆییبوونه‌شدا، ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان، به‌تایبه‌تی، وه‌كو پێویست حه‌زیان له‌وه‌یه، كه‌ لایه‌نگر و كۆمه‌ك به‌و ڕیزبه‌ندییه‌ له‌ شته‌كاندا بكەن، كه ‌مسۆگەریی پارێزراویی و مانەوەی ئەوەی، كه‌ هه‌یانه‌ و بۆیان بەسوودە، ده‌كات. پیاوانێك، كه‌ به‌پێی بێسامانییان پله‌یان نزمه، ده‌چنه‌ ڕیزی پاریزگاریكردن له‌وانه‌ی كه‌‌ له‌ ھەبوونی موڵك و ماڵدا، سوپه‌ر ساماندارن، لەبەرئەوەی ئه‌و پیاوه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند و خاوه‌نسامانانه، ڕەنگە‌ یه‌كبگرن و لەو ڕوانگەیه‌وه‌ ئەوانەی كە سەر بەوانن، ئه‌م خاوه‌نسامانانه‌‌ پشتیوانیان لێبكەن ‌. . . . پارێزگاریكردن لە لایەنی كەمیی ده‌سه‌ڵاتیان، پشت بە گه‌ورەیی ده‌سه‌ڵاتیان دەبەستێت، هەروەها ده‌سه‌ڵاتیشیان به‌سه‌ر ئەوانەشدا، كە دەسەڵاتیان بەسەریاندا هەیە. خودی ئەمەش پشت بە دەسەڵاتیان لە ملكەچپێكردنی ئەواندا بۆخۆیان دەبەستێت، كه‌ ئه‌مه‌ش ئه‌و دەسەڵاتەیە، كە له‌ ڕاگرتنی كەسە پله‌نزمه‌كاندا پشتی پێدەبەسترێت. ئه‌مان وەكو چه‌شنێك له خه‌سڵه‌تی توێژاڵی نوبه‌لاکان و نوبه‌لایەتی، ( نوبه‌لاکان: توێژاڵێکی کۆمه‌ڵگه‌ بوون که‌ خاوه‌نی سامان و موڵک زه‌وی و زار بوون) حه‌ز و ئاره‌زووی ئەوەیان هەیە و ئه‌‌وه‌ش هەستی ئەوەیان دەداتێ، كە‌ داكۆكی له‌ خاوەندارێتیان بكەن و یارمه‌تی ده‌سه‌ڵات بەخاتری ئه‌و تۆزه‌ ده‌سه‌ڵاته‌ی خۆیان، بدەن، تاكو‌ بتوانن پاریزگاری له‌ خاوەندارێتییە‌كانیان بكه‌ن، و بۆ كۆمه‌ككردنیش به‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانیشیان. حكومه‌تی مه‌ده‌نی، هه‌تا هه‌نووكه‌ش، پاراستن و پاریزراویی خاوەندارێتی، له‌لا مه‌به‌ستبووه‌‌‌‌، كه‌ له‌ كەتواردا ئه‌مه‌ش پشتیوانیكردنە‌ له‌ ده‌وڵه‌مه‌ند دژی هه‌ژار، یاخود پشتیوانیكردنە‌ له‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ هه‌ندێك خاوەندارێتیان هه‌یه، دژی ئه‌وانه‌ی كه‌ هه‌ر هیچیان نییه‌" [The Wealth of Nations, book 5, pp.  412-3].

ئه‌مه‌ی سه‌ره‌وه‌ له‌ تیئۆری و مێژوودا له‌ ده‌وڵه‌تی مۆدێرندا، ڕه‌نگیداوه‌ته‌وه‌. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ش تیئۆر‌یسیۆنه‌كانی ده‌وڵه‌تی لیبراڵ، وه‌كو John Locke هیچ گومانێكیان له‌ گه‌شه‌كردنی تیئۆریی ده‌وڵه‌ت، نەبووە‌، كه‌ داكۆكیكردنی لە خاوەندارێتی تایبه‌تی له‌ دڵی خۆیدا جێكردۆته‌وه‌. ئه‌م تێروانینه‌ له‌ شۆڕشی ئه‌مه‌ریكاشدا، ڕه‌نگیداوه‌ته‌وه‌، بۆ نموونە : چه‌ند قسه‌یه‌كی John Jay، یه‌كه‌مین سه‌رۆكی دادوه‌ریی دادگەی باڵا، هه‌ن‌، كه‌ له‌ له‌ قسه‌یه‌كیاندا ده‌ڵێت " ئه‌وانه‌ی كه‌ خاوه‌نی وڵاتن، ده‌كرێت فه‌رمانڕه‌وایی بكه‌ن" [quoted by Noam Chomksy, Understanding Power, p.  315] . ئه‌مه‌ وته‌ و پرنسپڵی باوكی دۆزەرەوەی " دیمۆكراسی" ئه‌مه‌ریكییه‌كانه‌، كه‌ هه‌ر له‌و كاته‌وه‌ تا ئێستاش به‌رده‌وامه‌.

‌ به‌و پێیه واتای ده‌وڵه‌ت ئەوەیە كه‌ چینی فه‌رمانڕه‌وا، فەرمانڕەوایی دەكات‌، وه‌كو باكۆنین ده‌ڵێت:

"ده‌وڵه‌ت ده‌سه‌ڵاته‌، پاوانیكردن و زاڵبوونه‌، هێزه‌، كە له‌لایه‌ن خاوه‌ن موڵكه‌كانه‌وه، كە بە چینی ڕۆشنبیران ناویاندەبرێت، دژی جه‌ماوه‌ر‌ بەڕێوەدەبرێت . . . زاڵبوون و پاوانخوازیی ده‌وڵه‌ت . . . چینی خاوه‌ن بەرتەریی (ئیمتیاز) دڵنیادەكاتەوە، كە به‌ تەنیا ئه‌وان نوێنه‌رایه‌تی ده‌كه‌ن. " [The Basic Bakunin, p.  140]

له سایەی سیسته‌می هه‌نووكه‌ییدا، دەوڵەت "ده‌زگا‌یه‌كی پارێزەری سه‌ره‌كی سەرمایەیە‌" به‌هۆی "ناوه‌ندیگەراییەكەیەوە‌، یاسا (هه‌میشه‌ له‌لایه‌ن كه‌مینه‌وه‌‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی هه‌ر ئه‌و كه‌مینه‌یه‌‌، ده‌نووسرێت)، هه‌روه‌ها دادوه‌ریی دادگە ( زیاتر له‌ هه‌موو شتێكی دیكە، بۆ داكۆكیكردن له‌ ده‌سه‌ڵات و سەرمایە دامه‌زراوه‌). ". هەر لەبەرئەمەش، "په‌یامی هه‌موو حكومه‌ته‌كان‌. . . بۆ پاراستنی بەرتەرییەكانی چینی دارایە و به‌ به‌كارهێنانی هێز پارێزگاریان لێده‌كەن و بەردەوامییان، پێده‌دەن. سه‌رئه‌نجامیش، له‌كاتی "ململانێی نێوان تاكه‌كان و ده‌وڵه‌تدا، ئەناركیسته‌كان . . . . لایه‌نگیری تاكه‌كان له‌ دژی ده‌وڵه‌ت، كۆمه‌ڵگه‌ دژی ده‌سه‌ڵات، كه‌ سه‌ركوتكه‌ره‌، دەكه‌ن، ". ئەناركیسته‌كان زۆر به‌باشی له‌وه‌ به‌ئاگان، كه‌ ده‌وڵه‌ت له‌ ده‌ره‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ و لە چینەكان سەربەخۆ نییه‌، بەڵكو لەوان دروستكراوە و پێكهاتووە‌. [Kropotkin, Anarchism, pp.  149-50, p.  214 and pp.  192-3]

بەم شێوەیە ئەناركیسته‌كان به‌ به‌رده‌وامی ڕۆڵی ئایدیای ده‌وڵه‌ت، كه‌ گوایە نوێنه‌رایه‌تی به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵك، یاخود " نه‌ته‌وه‌‌ " ده‌كات، ڕه‌تده‌كه‌نه‌وه‌. سه‌باره‌ت به‌ "دیمۆكراسیش، ‌له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ ته‌واوی به‌رهه‌م و دارایی و بازرگانی. . . . لەتەك ئەمانەشدا پرۆسسێسی ڕامیاریانه‌ له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌دا . . . له‌ژێر كۆنترۆڵی 'چڕبوونەوە‌ی ده‌سه‌ڵاتی تایبه‌تیدا'یه‌، ناوەڕۆكی بەتاڵە و ئەناركیسته‌كان ڕه‌تیده‌كه‌نه‌وه‌ 'به‌رژه‌وه‌ندی نه‌ته‌وه‌یی' كه‌ به‌ ئاشكرا له‌لایه‌ن ئه‌وانه‌ی، كه‌ كۆمه‌ڵگاكانیان پاوانكردوون، قسەی لەسەر دەكرێت، قسه‌كردنه‌ له‌سه‌ر‌ به‌رژه‌وه‌ندیە تایبه‌تییەكانیان. له‌ سایەی ئه‌و باروودۆخه‌دا، قسه‌كردن له‌سه‌ر 'به‌رژه‌وه‌ندییە نه‌ته‌وەییەكان‌' تەنیا به‌شداریكردنه‌ له‌ چه‌واشه‌كردن و سه‌ركوتكردندا " . [Noam Chomsky, Radical Priorities, p.  52]. هه‌ر وه‌كو له‌ section D.  6 لەم بارەوە دواوین، ناسیونالیزم هه‌میشه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ده‌سته‌بژێر (نوخبه‌) بووه‌، نه‌ك ئه‌وانه‌ی كه‌ نه‌ته‌وه‌‌ پێكده‌هێنن، هه‌ر بەم هۆیه‌شه‌وه‌ ئەناركیسته‌كان ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ ڕه‌تده‌كه‌نه‌وە و‌ وایده‌بینن، كه‌ ئه‌مه‌ له‌ فێڵێك یا ساخته‌یه‌ك، زیاتر، شتێكی دیكه‌ نییه‌. ‌

له‌ ڕاستیدا، به‌شێك له‌ ڕۆڵی یا ئەركی ده‌وڵه‌ت، كە پارێزگارییكردنە له‌ ده‌سته‌بژێری فه‌رمانڕه‌وا، لایه‌نگریی جیهانیانه‌ یا نێوده‌وڵه‌تیانه‌یه‌‌، كه‌ به‌ لایه‌نگریكردنی " نه‌ته‌وه‌یی" ناوه‌ده‌برێت، (بۆ نموونه‌) به‌رگریكردنه‌ له‌ ده‌سته‌بژێری نه‌ته‌وه‌ دژی دەستەبژێری نه‌ته‌وه‌كانی دیكه‌یه‌. ئه‌مه‌ش به‌ته‌واوی له‌ سندوقی دراوی نێودەوڵەتی (IMF) و بانكی جیهانیدا، ده‌بینین، كه‌ نه‌ته‌وه‌كان له‌ ڕێگەی شالیاره‌كانه‌وه‌ نوێنه‌رایەتی دەكرێن، ئه‌مانیش "له‌ نزیكه‌وه‌ لەتەك دەزگە‌ تایبه‌تییه‌كانی وڵاته‌كانیاندا، خۆیان ڕێكخستووە و هاوپەیمانن‌. شالیارانی بازرگانی، ده‌ربڕی به‌رژه‌وه‌ندی بزنسه‌كانی كۆمۆنێتییه‌كەن و ئەوە لەبەرچاودەگرن‌‌" له‌ كاتێكدا "شالیارانی دارایی و سه‌رۆكانی بانكی نێوەندی، له‌ نزیكه‌وه‌ هه‌لسپێرراون یا لكاون به‌ دارایی كۆمۆنێتیه‌كه‌وه‌، ئه‌مان له‌ دەزگە‌ دراوییه‌كانه‌وه‌ هاتوون و دوای ته‌واوبوونی ماوەی خزمه‌ته‌كه‌یان، ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ئه‌و شوێنانه‌. . . ئه‌و كه‌سانه‌ جیهان له‌ چاوی كۆمێنێتی دراوه‌وه‌ ده‌بینن" . جێی سه‌رسوڕمان نییه‌، كه‌ ده‌بینین "بڕیاره‌كانی هه‌ر كام له‌و دامەزراوانە‌ (موئه‌سه‌سانه)‌ به‌سروشتی ڕه‌نگدانه‌وه‌ی نوێنه‌ران و به‌رژه‌وه‌ندییەكانی ئه‌وانه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ ئه‌م بڕیارانه‌، ده‌رده‌كه‌ن" هه‌روه‌‌ها "ڕامیاره‌‌كانی ده‌زگە ئابوورییه نێوده‌وڵه‌تییه‌كانیش، زۆربەی كات به‌هه‌‌مان شێوه‌ زۆر نزیكن و لەتەك‌ به‌رژه‌وه‌ندی دارایی و بازرگانی ئه‌وانه‌ی، كه‌ له‌ وڵاته‌ پیشه‌سازییه‌ گه‌شه‌كردوه‌كاندان، یه‌كده‌كه‌ون‌ " . [Joseph Stiglitz, Globalisation and its Discontents, pp.  19-20]

لێره‌دا ده‌بێت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ پێداگرین، كه‌ ئه‌مه‌ له‌ ده‌وڵه‌تێكیشدا كه‌ پێیده‌ڵێن دیمۆكراسی، ناگۆڕێت. به‌هه‌رحاڵ ئەرکی یه‌كه‌می یا سه‌ره‌تایی ده‌وڵه‌ت گۆڕینی ڕوكه‌ش و ڕواڵه‌تی خۆیه‌تی به‌ "دیمۆكراسی"، كە ئەمەش لە‌ ڕێگەی سیسته‌می هه‌ڵبژاردنی نوێنه‌ره‌كانه‌وەیە‌، له‌م ڕێگەیه‌وه‌ ئا‌وا‌ نیشانده‌درێت، كە خه‌ڵكی بەخۆی فه‌رمانڕه‌وایی خۆی ده‌كات. هه‌ر له‌به‌رئه‌مه‌ش باكۆنین سەبارەت بە ده‌وڵه‌تی ھاوچەرخ، دەنووسێت " دوو هه‌ل و مه‌رجی له‌ خۆ گرتوو‌ بۆ گەشەكردنی ئابووری سه‌رمایه‌داری، پێویستن: ناوه‌ندگه‌رایی ده‌وڵه‌ت و هه‌روه‌ها ملپێكه‌‌چكردنی كەسەكانە . . . بۆ كه‌مایه‌تیه‌ك، كه‌ ده‌وترێت نوێنه‌رایه‌تییان ده‌كه‌ن، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا فه‌رمانڕه‌واییان ده‌كه‌ن". [Op.  Cit.  , p.  210] . چۆنیەتی به‌ده‌ستهێنانی ئەمەش، له‌ به‌شی B. 2. 3 دا باسده‌كه‌ین، (section B.  2.  3. )

بۆ خوێنندەوەی پێشەكی ئەم بەشە، كرتە لەسەر ئەم بەستەرە بكەن: http://wp.  me/pu7aS-1an

**********

سەرچاوە : http://anarchism.  pageabode.  com/afaq/index.  html

پێشەكی ئەم بەشە : http://wp.  me/pu7aS-1an

پێگەی بەشە وەرگێردراوەكانی دیكە بە كوردی : http://www.  kurdish-afaq.  tk

خوێندنەوەی بە زمانەكانی دیكە : http://anarchism.  pageabode.  com/afaq/translations.  html


 


ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.

دەوڵەت؛ بابەتێك بۆ گفتوگۆ لە نێوان ماركسیستەكان و ئەناركیستەكانی كوردستان - بەشی سیازدەھەم ... زاهیر باهیر

زاهیر باهیر 25 June 2013

سه‌لام عارف :

هاوڕێیان ئه‌م كاته‌تان شاد، وا من جارێكی دی دێمه‌وه‌ نێو باسكاریه‌كه‌مان ده‌رباره‌ی (مه‌سه‌له‌ی ده‌وڵه‌ت)، ھیوادارم بەشدارییەكەم سوودمەندبێت.

 

به‌ر له‌ چوونه ‌نێو باسی پرسە‌كه‌ (ده‌وڵه‌ت)، پێمخۆشه‌ بڵێم (من دە‌زانم، كه‌ ڕاستی و دادپه‌روه‌ری ڕێژه‌یین، لەتەك ئه‌وەشدا من لەتەك ڕاستیدام و به‌لامه‌وه‌ گرنگ نییه‌ كێ دە‌یڵێت، هه‌روه‌ها لەتەك دادپه‌رویشدام و به‌لامه‌وه‌ گرنگ نییه‌، كێ لێی سودمه‌ند دەبێت) ململانێی نێوان ئازادی و دەسەڵات (ئۆتۆریتە) ڕوناكتریین ده‌ربڕینه‌ له‌ كێشمه‌كێش و ململانێنی نێوان ده‌سه‌ڵاتخوازیی و دژه‌ده‌سه‌ڵات، ده‌سه‌ڵاتخواز؛ ئۆتۆرێتیخواز و نێوه‌ندیخوازه‌، دژه‌ده‌سه‌ڵاتیش هاوبه‌شیخوازی ئازادیخوازه.

 

(باكۆنین) ده‌رباره‌ی ئازادی وتوویه‌تی "ئێمه‌ ئازادی به‌وه‌دا دەناسینه‌وه‌، كه‌ تاكه‌ دروستكاری ڕەوای بناغه‌ی هه‌موو ڕێكخستنه‌كانه‌، ئیتر ئه‌و ڕێكخستنه‌ ئابووری بێت، یان ڕامیاریی هیچ جیاوازی نییه‌، ئێمه‌ ناڕازیین له‌ هه‌موو ئه‌و شتانه‌، كه‌ له‌ دووره‌وه‌، یان له‌ نزیكه‌وه‌ په‌یوه‌ندیان به‌ (سۆسیالیزم، یان كۆمونیزم)ی ده‌وڵه‌تییه‌وه‌ هه‌یه‌" *‌

"تاكه‌كان، یان هه‌روه‌زییه‌كان ئامانجیان هه‌رچیه‌ك بێت‌، دەبێت بە ئازادی ڕه‌ها سوودمه‌ند و خۆشحاڵبن‌ "

 لەتەك ئه‌وه‌شدا، كه‌ (ئه‌ناركیزم) بزوتنه‌وه‌یه‌كی یه‌كڕا و یه‌‌ككردار نه‌بووه‌ و نییه‌، به‌ڵام هه‌میشه، بیروبۆچوونیان ده‌رباره‌ی ئازادی وه‌ك ئه‌و بیروبۆچوونه‌ی (باكۆنین) بووه‌، ئەوه‌ نه‌بێت ده‌سه‌ڵاتخوازه‌كان ده‌رباره‌ی ئازادی هیچیان نه‌گوتبێت، به‌ڵێ گوتوویانه‌‌‌، به‌ڵام ئه‌وان ئازادی ڕه‌هایان له‌ ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌های ده‌وڵه‌تدا بینیووه‌.

 

مرۆڤ به‌پێچه‌وانه‌ی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ بوونه‌رێكی كۆمه‌ڵایەتییه‌، هه‌رچه‌نده‌، ده‌وڵه‌ت له‌نێو هه‌موو جومگه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌دایه‌، به‌ڵام به‌پێوانه‌ی به‌ها مرۆییه‌كان، ده‌وڵه‌ت وەك مرۆڤ كۆمه‌ڵایه‌یی نییه‌، زیندوویی و كۆمه‌ڵایەتیی مرۆڤ و لاشه ‌ساردی و نا كۆمه‌ڵایه‌تیی ده‌وڵه‌ت دژ به‌یه‌كن و دانوویان پێكه‌وه‌ ناكوڵێت.

 

ده‌وڵه‌ت، جگه‌ له‌ دڕنده‌یی و بێبه‌زه‌یی، توانیویه‌تی، مرۆڤ فێری ئه‌وه‌ بكات، كه ‌(هه‌بوون avoir بخاته‌ جێگه‌ی بوون être) به‌واته‌یه‌كی دی وای له‌ مرۆڤ كردووه، خۆشویستنی خاوه‌ندارێتی بخاته‌ جێگه‌ی هه‌موو به‌ها مرۆییه‌كان. خۆشویستنی خاوه‌ندارێتی، واتای خۆشویستنی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تیش ده‌به‌خشێت، جا ئەگه‌ر ئه‌و ڕسته‌یه ئاواهیش بنووسین، كه مرۆڤ ‌(هه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ت بخاته‌ جێگه‌ی بوون) به‌واته‌یه‌كی دی وای له‌ مرۆڤ كردووه، خۆشویستنی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ت بخاته‌ جێگه‌ی هه‌موو به‌ها مرۆییه‌كان.

 

ئه‌وه‌ش له‌خۆیه‌وه‌ نه‌ھاتوو، به‌ڵكو هێنراوه‌، ده‌یان سه‌ده‌یه‌ ده‌سه‌ڵات مرۆڤ به‌ ئاوەزی مه‌زنیی و پیرۆزیی (ده‌سه‌ڵات) په‌روه‌رده‌ و خۆشه‌ده‌كات، وه‌های له‌ مرۆڤ گه‌یاندووه‌، كه‌ ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ت ڕێخه‌رێكی نایاب و بێوێنه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆڤایه‌تییه‌، به‌بێ ئه‌و ڕێكخستنه‌ ژیانی مرۆڤەكان ده‌بێته‌ ژیانێكی پڕ له‌ گه‌ڕه‌لاوژێ و هه‌راوهوریا و گێره‌شێوێنی، ئه‌وانه‌ش كه‌ دژ به‌و جۆره‌ ڕێكخستنه‌ ده‌وڵه‌تییه‌ن، ئاژاوەچی (فه‌وزه‌وی)ن و بڕوایان به‌هیچ ده‌سه‌ڵاتێك و ڕێكخستنێك نییە و ڕازی نیین، ئه‌و ده‌وڵه‌تخوازانه‌‌ درۆزن و ساخته‌چیین، ئه‌وان ئه‌وه‌ ده‌شارنه‌وه‌، كه‌ تیۆریسیۆنانی ئازادیخوازیی (ئه‌ناركیزم) به‌تایبه‌تی (پرۆدۆن) و (باكۆنین) چه‌ندین جار باسی ده‌سه‌ڵات و ڕێكخستنیان كردووه‌، به‌ڵام كام ده‌سه‌ڵات؟ كام ڕێكخستن؟ (پرۆدۆن) باسی ده‌سه‌ڵاتی ئابووریی كردووه‌ و زۆر جار وتوویه‌تی "ئێمه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئابووریی ده‌خه‌ینه‌ جێگه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریی" دەبێت ڕێكخستن؛ خۆڕێكخستن و خۆبه‌ڕێوه‌بردنی له‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌ بێت، به‌و مه‌رجه‌ له‌ ئازادییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌یگرتبێت. (باكۆنین)یش به‌هه‌مان شێوه‌ باسی ڕێكخستنی كردووه‌ و دژی ڕێكخستنی له‌ سه‌ره‌وه‌ بۆ خواره‌وه‌ بووه‌، هه‌روه‌ها باسی (لایەنی كه‌می ده‌سه‌ڵاتی شۆڕشگێڕ)ی كردووه، لای ئه‌و لایەنی كه‌می ده‌سه‌ڵاتی شۆڕشگێڕ، بوونی ‌هاوبه‌شییه‌كان و لیژنه‌ هه‌مئاهه‌نگیه‌كان بوون، نه‌ك حكومه‌ت ‌!

 

ساڵی 1848سۆسیال دیموكراتیی ئه‌ڵمانی، له ‌سه‌رده‌ستی (كارل ماركس) و (فریدرك ئەنگلس) داهێنانێكی نوێیان ئاخنییه‌ نێو هزری سۆسیالیستییه‌وه‌، ئه‌ویش (به‌ ده‌وڵه‌تیكردنی ئامرازه‌كانی به‌رهه‌مهێنان) بوو، گه‌ر له‌ نزیكه‌وه‌ بڕوانینه‌ ئه‌و بیرۆكه‌ و بچینه‌ بنجوبناوانییه‌وه‌، بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت، له‌وه‌ زیاتر نییه‌، كه‌ ده‌وڵه‌تی سه‌رمایه‌داران (كۆمەلێك) بكرێته‌ ده‌وڵه‌تی سه‌رمایه‌دارێك (پارت و دەوڵەت).

‌

هه‌ر زوو گه‌رماوگه‌رم ئازادیخوازه‌كان هاتنه‌ده‌ست و دژی ئه‌و داهێنانه‌ سه‌رسوڕهێنه‌ره‌ وه‌ستانەوه‌ و (پرۆدۆن) و (باكۆنین) دژ به‌وه‌ (به‌هاوبه‌شیكردنی ئامرازه‌كانی به‌رهه‌مهێنان)یان پێشنیاركرد، ماوه‌ی چه‌ندیین ساڵ دژایه‌تی نێوان ئه‌و دوو بیروبۆچوونه‌ بووه‌ بابه‌تی سه‌ره‌كی ده‌مه‌قاڵییەكانی كۆنگره‌كانی ئی‌نته‌رناسیۆنالی یەكەم، به‌تایبه‌تی كۆنگره‌ی(لاهای) و (بیرن) و (برۆكسل).

 

به‌و جۆره‌ بزوتنه‌وه‌ی سۆسیالیستی به‌سەر دوو فێرگەدا‌ دابه‌شبوو، یان باشتر بڵێم دوو ته‌وژم و ڕەوتی سه‌ره‌كی، ته‌وژمی ڕێكخستن و به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌تی له‌لایه‌ك، له‌لایەكه‌ی دیكه‌وه‌، ته‌وژمی خۆڕێكخستن و خۆبه‌ڕێوه‌بردنی نادەوڵەتی له‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌ی ئازادیخوازانه‌ی هاوبه‌شییه‌ كرێكارییه‌كان، ئه‌میان سوككردنی هه‌یبه‌تی ده‌وڵه‌ت، ئه‌وی دیان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، له‌ ده‌وڵه‌تی سه‌رمایه‌داردا (نان و كار و ئازاد)یش ده‌كه‌ونه‌ ده‌ست ده‌وڵه‌ت، دەبێت ڕه‌شوڕووته‌كه‌ زه‌لیل و داماو چاوی له‌ ده‌ستی به‌زه‌یی ده‌وڵه‌ت بێت، به‌ڵكو‌ پارتی خاوه‌ن ئیمتیاز، بەزەیی بتڵیسێته‌وه ‌و بەزەیی به‌ حاڵیاندا بێتەوە.

 

ئه‌و ده‌وڵه‌تخوازانه‌ قیرسچمه‌ بوون، هه‌ر له‌سه‌ر بیرۆكه‌كه‌یان سوور بوون، هه‌ر جاره ‌و فێڵ و ڕاوه‌ڕێویه‌كیان ده‌كرده‌ به‌هانه بۆ بوونی ده‌وڵه‌ته‌كه‌یان، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ (پرۆدۆن) به‌رده‌وام چاوی به‌ بیرۆكه‌ هاوبه‌شیه‌كه‌دا ده‌خشانده‌‌وه‌، تا له‌ جه‌ره‌یانی ئه‌و چاوپیاداخشانه‌وه‌یه‌دا، گه‌یشته‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌، كه‌ نابێت ئامرازه‌كانی به‌رهه‌مهێنان بكرێنه‌ موڵكی هاوبه‌شیه‌كان، چونكه‌ مه‌ترسی دروستبوونی جیاوازی و ئیمتیاز دە‌خوڵقێنێت، به‌ڵكو دەبێت ئامرازه‌كان، به‌پێی پێویست بۆ كاتێكی دیاریكراو به‌ده‌ست هاوبه‌شییه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ره‌كانه‌وه‌بن، لیژنه‌ هه‌مئاهه‌نگیه‌كان بتوانن لێیان وه‌ربگرنه‌وه‌، ئه‌و لیژنه‌ هه‌مئاهه‌نگیانه‌ له‌ هه‌رچی ئاستێكدا بن، كاری دابینكردن و دابه‌شكردن و ده‌فته‌رداریان له‌ ئه‌ستۆیه‌، ئه‌و لیژنانه‌ ڕۆڵی حكومه‌ت دە‌بینن، به‌ڵام حكومه‌ت به‌ واتا باوه‌ سه‌رمایه‌داریكه‌ی نا، ئه‌و لیژانه‌ هه‌موویان زاده‌ی هه‌ڵبژاردنی له‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌ن، واته‌ هه‌ڵبژاردنی ڕاسته‌وخۆ، یان باشتر بڵێم دیموكراتی ڕاسته‌وخۆ‌‌.

 

من جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌مه‌وه‌، كه‌ هه‌ر كه‌سه‌ ئازاده ‌و ئاره‌زووی خۆیه‌تی، كە بۆ باسكارییه‌كه‌ی چ فۆرمێكی ده‌وڵه‌ت هه‌ڵدە‌بژێرێت، به‌ڕای من هیچ له ‌نێوه‌ڕۆكی باسه‌كه‌ ناگۆڕێت، چونكه‌ ده‌وڵه‌ت، هه‌ر ده‌وڵه‌ته ‌(مالاتستا) واته‌نی "ئه‌م ده‌وڵه‌ت له‌وی دی ده‌چێت، ئه‌وی دیش له ‌دانه‌یه‌كی دیكە ده‌چێت".

 

من به‌شبه‌حاڵی خۆم فۆرمی (ده‌وڵه‌تی سه‌رمایه‌دار) هه‌ڵدە‌بژێم، چونكه‌ كه‌مێكی لێده‌زانم، جگه ‌له‌وه‌ ده‌رباره‌ی باسه‌كه‌مان، تاقیكردنه‌وه‌كانی روسیا، به‌ر له ‌شۆڕش، كاتی شۆڕش و دوای شۆڕشیش، گه‌لێك به‌ڵگه‌ی حاشاهه‌ڵنه‌گریان به‌ده‌سته‌وه‌داوه‌ .

 

پێشتر باسمكرد، كه‌ ده‌سه‌ڵات، به‌ چ گیانێك مرۆڤ په‌روه‌رده‌ و خۆشه‌ ده‌كات، له‌به‌رئه‌وه‌ سه‌یر نییه‌، گه‌ر‌ تاڕاده‌یه‌ك ده‌وڵه‌تخوازی له‌چاو ئازادیخوازیدا په‌سه‌ندتر بێت.

 

بیرۆكه‌ی (ده‌وڵه‌تی سه‌رمایه‌دار) نه‌ك هه‌ر نه‌پوكایه‌وه‌، به‌ڵكو سۆسیال دیموكرات له‌ ئه‌ڵمانیا و ڕوسیا گه‌یاندیانه‌ لووتكه‌، له‌ ئه‌ڵمانیا باڵی (كاوتسكی)** و له‌ (روسیا)ش باڵی (بۆلشه‌ڤیك- لینین-)***

 

سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیست‌، له‌ روسیا به‌ جۆرێك بزوتنه‌وه‌ی خۆبه‌خۆیی كرێكاران له‌ هه‌ڵكشاندابوو، كه‌ (لینین) ناچاربوو ده‌رباره‌ی ڕاپه‌ڕینی (مۆسكۆ 1905) بڵێت "كرێكاران سه‌د جار له‌ ئێمه‌ چه‌پڕه‌وتر بوون"، له‌ ساڵی1905به‌ دواوه‌، كرێكاران كارگه‌كانیان داگیردە‌كرد، جوتیارانیش زه‌وییه‌كانی خۆیان به‌خۆیان به‌ڕێوهده‌یانبردن ‌**** له‌ولاشه‌وه‌ پارته‌ ڕامیارییه‌كان كه‌روێشكه‌ خه‌ویان ده‌كرد، ئه‌و ده‌مه‌ به‌تایبه‌تی 1917بۆ‌لشه‌ڤیكه‌كان به‌هێزتریین ڕێكخراوبوون و خاوه‌نی ڕێكخستنێكی خاوه‌ن دسپلینێكی پۆڵایین بوون و له‌ هه‌موو ئه‌وانی دیكە ئامادەتربوون و ئاگایان له‌ دۆخه‌ ڕامیاریه‌كه‌ بوو، به‌تایبه‌تی (لینین) و (ترۆتسكی). (بۆلشەڤیكەكانه‌كان) دە‌یانزانی، كه‌وا خه‌ریكه‌ هێدی هێدی كار له ‌كار ده‌ترازێت و تا دێت تینی هه‌ڵكشانه‌ شۆڕشگێڕه‌كه‌ به‌هێزتر ده‌بێت و كۆڕه‌ كرێكارییه‌كان هه‌موولایه‌كیان گرتۆته‌وه‌ و بونه‌ته‌ مه‌ترسییه‌كی گه‌وره‌ له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریی و چاره‌نووسی پارته‌كان، چونكە هه‌لومه‌رجه‌كانی خه‌باتی كۆمه‌ڵایه‌تی، بارێكی ڕامیاریی سه‌یری هێنابووه‌ ئاراوه‌.

 

له‌لایه‌كه‌وه‌ ده‌سه‌ڵات تۆقیبوو، له‌لاكه‌ی تره‌وه‌ پارته‌ ڕامیارییه‌كان، به‌تایبه‌تی له‌ هه‌موویان به‌هێزتر (بۆلشەڤیكەكان) واقوڕماو و داماو به‌ دوای چاره‌ییكی ڕامیارییدا ده‌گه‌ڕان، لەتەك هه‌موو جیاوازییه‌كاندا، ناڕاسته‌وخۆ حه‌ز و ویستێكی ڕامیاریی هاوبه‌ش لایه‌نه‌ ڕامیاریه‌كانی به‌یه‌كه‌وه‌ گرێدابوو، به‌ڵام هیچ لایه‌كیان له ‌ترسا ئه‌و نهێنییه‌ ڕامیاریه‌ی نه‌دە‌خسته‌ ڕوو، جه‌ماوه‌ر خۆی هه‌ستی به‌وه‌ كردبوو، كه‌ ته‌نها باڵه ‌و دەبێت له‌ خۆڕێكخستن و خۆبه‌ڕێوه‌بردندا به‌رده‌وامبێت، جگه‌ له‌ بۆلشەڤیكەكانه‌كان پارته‌كانی دی هیچ سه‌نگێكی ڕامیاری و جه‌ماوه‌ری ئه‌وتۆیان نه‌بوو پارسه‌نگی هێزه‌كان به‌لایه‌كدا بخه‌ن، ئه‌وه‌ی مابوو ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریی و بۆلشەڤیكەكانه‌كان بوو.

 

تا ده‌هات ئامێری داپڵۆسین به‌هێزتر و به‌ زه‌برتر دە‌بوو، خه‌فه‌كردنی بزوتنه‌وه‌ی كرێكاران، به‌شێك بوو له‌ پلانی بۆلشەڤیكەكانه‌كان، ئه‌وان ئه‌وه‌یان دە‌زانی، كه‌ به‌كۆڵی كرێكارانه‌وه‌ نه‌بن ناگه‌نه‌ ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریی، له‌به‌رئه‌وه‌ دە‌بووایه‌ به‌بێ خشپه‌ باره‌ ڕامیارییه‌كه‌ بقۆزنه‌وه‌، دانا و زاناتریین كه‌سی ڕامیاریی ئه‌و كاته‌ (لینین) بوو، ئه‌و دە‌یزانی له‌ كوێوه‌ و چۆنچۆنی بچێته‌ ژووره‌ و چۆنچۆنیش بێته‌ ده‌ره‌وه‌، ئه‌و دە‌یزانی به‌بێ ژێرده‌سته‌كردنی سۆڤیه‌ته‌كان هیچ به‌ هیچ ناكرێت، له‌به‌رئه‌وه‌ له‌وێوه‌ ده‌ستیانپێكرد، لای كه‌سمان شاراوه‌ نییه، كه‌ (لینین) بۆ تێپه‌ڕكردنی هزری (ده‌ستبژێری هۆشمه‌ندی شۆڕشگێڕ) له‌ په‌ڕتووكه‌ به‌دناوه‌كه‌یدا (ماالعمل) چ گاڵه‌یه‌كی به‌ خه‌باتی خۆبه‌خۆیی سه‌ندیكایی كرد، به‌ڵام بۆ ده‌ستبه‌سه‌ركردنی سۆڤیه‌ته‌كان په‌شیمانبوه‌وه‌ له‌ دژیایه‌تیكردنی خه‌باتی سه‌ندیكایی، داوا له‌ بۆلشەڤیكەكانه‌كان ده‌كات بچن له‌ سه‌ندیكاندا كاربكه‌ن، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش بابه‌تی (ئایا دە‌شێت بۆلشەڤیكەكانه‌كان له‌ سه‌ندیكاكاندا به‌شداربن) دە‌نوسێت، ته‌نانه‌ت فه‌توای ئه‌وه‌ش دە‌دات، كه‌ دە‌توانن له‌ كۆنه‌په‌رستریین سه‌ندیكادا كاربكه‌ن. هێنده‌ی نه‌برد، كه‌ بۆلشەڤیكەكانه‌كان له‌ زۆرێك له‌ سۆڤیه‌تی كارگه‌كاندا جێگه‌ی خۆیان خۆشكرد، هه‌نگاوی یه‌كه‌می پلانی پووچه‌ڵكردنی سۆڤیه‌ته‌كان ئە‌وه‌بوو، خۆشی واته ‌(لینین) بۆ ته‌واوكردنی پلانه‌كه‌، واته‌ به‌شی دووه‌می پلانه‌كه‌ له‌ كاتی گه‌ڕاندنه‌وه‌یدا بۆ روسیا له‌ شه‌منده‌فه‌ره‌كه‌دا، ئه‌و دروشمانه‌ی داڕشت "كارگه‌كان بۆ كرێكاران، زه‌وییه‌كان بۆ جوتیاران، ڕاوه‌ستانی جه‌نگو ئاشكراكردنی نهێنییه‌كانی" .

 

ئه‌و كاته‌ زۆر كه‌س به‌تایبه‌تی (ئازادیخوازه‌كان) باشدە‌یانزانی، كه‌ ئه‌و دروشمانه‌ دروشمی بیروباوه‌ڕی نیین، دروشمی تاكتیكیین بۆ نزیكبوونه‌وه‌ له‌ ده‌ستخستنی ده‌سه‌ڵات، با كه‌مێك له‌ نزیكه‌وه‌ بڕوانیینه‌ ئه‌و دروشمانه‌ (كارگه‌كان بۆ كرێكاران و زه‌وی بۆ جوتیاران) ئه‌و دروشمه‌ ته‌واو جێگه‌ی گومانه‌ بۆ له‌و كاته‌دا به‌رزكرایه‌وه‌، مه‌گه‌ر ژماره‌یه‌كی زۆر لە كارگە و كارخانەكان به‌ ده‌ست خۆڕێكخستن و خۆبه‌ڕێوه‌بردنی كرێكارییه‌وه‌ نه‌بوون؟ له‌ بواری كشتوكاڵیشدا، هه‌ر به‌و چه‌شنه‌ نه‌بوو؟ ****

 

ئه‌وان گه‌ر مه‌به‌ستیان به‌ حیزبیكردن، یان به‌ ڕامیاریكردنی كۆڕه‌ كرێكارییه‌كان نه‌بوو ئه‌ی چیبوو؟ به‌ڵێ هه‌ر ئه‌وه‌بوو، چونكه‌ هیچ حیزبێكی ڕامیاری یا ده‌سه‌ڵاتێكی ڕامیاریی، بوونی ده‌سه‌ڵاتێكی ئابووریی كرێكاریی له‌پاڵ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی خۆیدا په‌سه‌ندناكات.

 

به‌داخه‌وه‌ ئه‌و ده‌مه‌، له‌به‌ر كه‌می تاقیكردنه‌وه‌ی هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنی سۆسیالیستی ده‌وڵه‌تییدا و***** له‌به‌ر ده‌ستبه‌رنه‌دان له‌ شۆڕش و وه‌فایی بۆ ده‌ستكه‌وته‌كانی، ئه‌و دروشم و هه‌ڵوێسته‌ی بۆلشەڤیكەكانه‌كانیان به‌ پاڵپشتێكی مه‌زنی پرسە‌كه‌ی خۆیان زانی، له‌به‌رئه‌وه‌ ڕێگه‌یان له‌ بۆلشەڤیكەكانه‌كان نه‌ده‌گرت لەوەی خۆیان نزیكبخه‌نه‌وه‌، ئه‌وه‌ش ھەلێكی گه‌وره‌ بوو بۆ بۆلشەڤیكەكانه‌كان، تا خۆیان بكه‌نه‌ نێواخنی سه‌ندیكاكان و سۆڤیه‌ته‌كان.

 

كرێكاران به‌ گه‌رمییه‌وه‌ پێشوازی دروشمی ڕاگرتنی جه‌نگیان كرد، چونكه‌ جه‌ماوه‌ر ته‌واو هه‌راسان و ماندوو و برسی ده‌ستی ئه‌و جه‌نگه‌ بوو، وه‌هاش ده‌یانڕوانیه‌ ئه‌و جه‌نگه‌، كه‌ مه‌ترسییه‌كی هێكجار گه‌وره‌یە بۆ شۆڕش، ئه‌و دروشمه‌شیان به‌ پشتگیری زانی و قبوڵیانكرد.

 

له‌ڕاستیدا من ئه‌و ڕێگه‌یه‌ به‌خۆم ناده‌موو بڵێم (لینین) و بۆلشەڤیكەكانه‌كان له‌ڕووی تیۆرییه‌وه‌ دژی خودی كۆڕی كرێكاری بوون، به‌ڵام وه‌كو پێشتر وتم، ئه‌وان خوازیاری كۆڕی ڕامیاریی كرێكاریی بوون و حه‌زیان له‌ چاره‌ی كۆڕی ئابووریی كرێكاریی نه‌بوو، ئا ئه‌وه‌یه‌ ڕه‌چه‌ڵه‌كی پرسە‌كه‌، ئه‌وان ئه‌وه‌یان دە‌زانی، كه‌ كۆڕی ئابووریی كرێكاریی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی گۆڕان و شۆڕشی ڕامیاریی نییه‌، به‌ڵكو له‌ به‌رژه‌وه‌ندی شۆڕشی ڕیشه‌ییه ‌(شۆڕشی كۆمه‌ڵایه‌تی). بۆلشەڤیكەكانه‌كان عه‌وداڵی شۆڕشی ڕامیاری بوون، نه‌ك كۆمه‌ڵایه‌تی، ئه‌وان هه‌رچی بۆنی گۆڕانی كۆمه‌ڵایەتیی لێبهاتایه‌ لێیده‌ترسان.

 

جارێكی دی ده‌یڵێمه‌وه‌، كه‌ كرێكاران ئاشنای هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندن و پاشقولی (سۆسیالیستی، كۆمونیستی) نه‌بوون و ساده‌ و ساویلكه و‌ به‌ وه‌فابوون بۆ هه‌ڵكشانی شۆڕشگێڕی و ده‌ستكه‌وته‌كانی،  ئەمانە بوونه‌ هۆكاری سه‌ره‌تایی و سه‌ره‌كییه‌كان بۆ سه‌ركه‌وتنی هه‌نگاوی یه‌كه‌می پلانه‌كه‌ی بۆلشەڤیكەكانه‌كان، ئه‌وه‌بوو بۆلشەڤیكەكانه‌كان خۆیان خزانده‌ نێو سه‌ندیكاكان و سۆڤیه‌ته‌كانه‌وه‌ توانیان ئاڕاسته‌كه‌ كۆمەڵایەتییەیان بگۆڕن به‌ ئاڕاسته‌یه‌كی ڕامیاریی، واته‌ دایانماڵیین له‌ ماهییه‌ته‌ چینایەتییه‌كه‌یان بۆلشەڤیكەكانه‌كان ھەرچیان بۆ دە‌كرا كردیان، به‌شه‌ مه‌ترسیدارتره‌كه‌یان هه‌ڵگرت بۆ دوای ده‌ستخستنی ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریی. بۆلشەڤیكەكانه‌كان هه‌رچی كون و كه‌له‌به‌ری شۆڕشه‌ ڕامیارییه‌كه‌ی خۆیان هه‌بوو، به‌ خه‌تای كرێكارانیان ده‌زانی، له‌به‌رئه‌وه‌ دوای وه‌رگرتنی ده‌سه‌ڵات به‌گیانی تۆڵه‌كردنه‌وه‌ مامه‌له‌یان لەتەك كرێكاران و جوتیاران ده‌كرد.

 

ڕاسته‌و نكۆڵی له‌وه‌ ناكرێت، كه‌ سوپای سپی هێزێكی كۆنەپه‌رستی دڕنده‌ و وێرانكار بوو، به‌كرێگیراوی بۆرسه‌ی (پاریس) و سه‌رمایه‌دارانی ناوه ‌و ده‌ره‌وه‌ بوو، ده‌سه‌ڵات لەتەكیدا له‌ جه‌نگێكی خوێناوی سه‌ختدا بوو، به‌ڵام لەتەك ئه‌وه‌شدا، ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ هه‌رچاوێكی له‌سه‌ر هێزی سۆڤیه‌ته‌كان بوو و لێیان تۆقیبوو، چونكه‌ دە‌یزانی، كه‌ ناتوانێت له‌پاڵ ئه‌واندا مێخه‌كانی خۆی قوڵ دابكوتێت، دە‌بووایه‌ سه‌ریان به‌گۆمدا بكات، ده‌سه‌ڵات زیاتر له‌وانه‌ ده‌ترسا:

- سۆڤیه‌ته‌كانی (مۆسكۆ - كرۆنشتات- پترۆگراد)

- بزوتنه‌وه‌ی ھەرەوەزیی جوتیارانی ئۆكرانیا، ناسراو به‌ بزوتنه‌وه‌ی (ماخنۆڤیستی)

- ئازادیخوازه‌كان (ئه‌ناركیسته‌كان)

- به‌رهه‌ڵستكارییه‌كه‌ی نێو پارت، به‌ پێشڕه‌وی (ئه‌لكسندرا كۆلنتای)

 

لەبەرئەوە به‌ یاسا بنەڕەتییە‌كان سۆڤیه‌ته‌كانی هه‌ڵدە‌وه‌شانده‌وه ‌و له‌ جێگه‌كانیان لیژنەی‌ حیزبی و سه‌ندیكای سووریان دادە‌نا، هه‌ر به‌رهه‌ڵستییه‌ك ببووایه‌ له‌ خوێنی خۆیدا ده‌یانگه‌وزاند، بۆ نمونه‌ قه‌سابخانه‌ی (كرۆنشتاد و پترۆگراد). ‌

 

هه‌رچه‌نده‌ سوپاكه‌ی (ماخنۆ) له‌ پێش سوپای سووره‌وه‌ دژی دژه‌-شۆڕش و ھێزەكانی ئاڵمان و نەمسا ئازایانه‌ ده‌جه‌نگا و قوربانیدە‌دا، به‌ڵام ده‌سه‌ڵات، هه‌ر لێیی ڕازینه‌بوو، چونكه‌ به‌گەلكاریی به‌رهه‌مه‌كانیان به‌رهه‌مدەھێنا و داوای به‌ كۆمونیستكردنی زه‌وییەكان و به‌رهه‌مێنان و دابه‌شكردنیان ده‌كرد.

 

ئازادیخوازه‌كان به‌ ژماره‌ له‌ روسیا هێزێكی مه‌زن نه‌بوون، به‌ڵام كاریگه‌ری گه‌وره‌یان له‌سه‌ر ڕوداوه‌كان دانابوو، تاكه‌ هێزبوون، كه‌ لەتەك بزوتنه‌وه‌ی خۆبه‌خۆیی كرێكاران له‌ سۆڤیه‌ته‌كاندا تێكه‌ڵبوون و ڕۆڵی به‌رچاویان هه‌بوو و له‌ لایه‌نگرانی شۆڕش بوون، له‌ پترۆگراد و كرۆنشتاد لەتەك كرێكاراندا شه‌ونخونیان ده‌كێشا، تا هێزی دژه‌-شۆڕش بۆ لێدانی سۆڤیه‌ته‌كان و په‌كخستنی به‌رهه‌مهێنان ده‌رفه‌تی ده‌ستنه‌كه‌وێت. ئه‌وان لەتەك ئه‌و هه‌ڵوێسته‌شیاندا، له‌ هه‌موولایه‌ك ئاگاداریان ده‌دا و خه‌ڵكیان له‌ مه‌ترسی ده‌سه‌ڵاتی پارتی ئاگاداردە‌كرد، كه‌ شۆڕش به‌ره‌و مه‌رگه‌ساتێكی گه‌وره‌ ده‌بات و ڕۆشنیاندە‌كرده‌وه‌، كه‌ به‌هێزبوونی ئه‌قڵییه‌تی به‌ حیزبیكردنی ده‌سه‌ڵات ده‌بێته‌ هۆی سه‌ره‌كی داكشانی شۆڕش و زیادبوونی ئیمتیازاتی كۆمه‌ڵایه‌تی.

 

بۆلشەڤیكەكانه‌كان له‌نزیكه‌وه‌، به‌تایبه‌تی (ترۆتسكی) ئاگاداری بیربۆچوون و هه‌ڵوێستی ئه‌و ئازادیخوازانه‌ بوو، وه‌ك دوژمن تێیدە‌ڕوانیین و له‌ هیچ جێگه‌یه‌ك بواری مانه‌وه‌یانی نه‌هێشتبووەوه، له‌ كرۆنشتاد ژماره‌یه‌كی زۆری كوشتن و برینداركردن به‌ندیخانه‌كانیشی له‌و ئازادیخوازانه‌ پڕكردبوو، جگه ‌له‌وه‌ به‌ ئاگر و ئاسن په‌لاماری باره‌گه‌كانیانی دە‌دا و به‌ كۆمه‌ڵ ده‌یكوشتن، خوێناویترینیان په‌لاماری باره‌گای مۆسكۆ بوو، تا ڕۆژی ئه‌مڕۆ كه‌س به‌ڵگه‌یه‌كی به‌ ده‌سته‌وه‌ نییه‌ و بڵێت سه‌رانی بۆلشەڤیكەكانه‌كان به‌تایبه‌تی (لینین) ئاگاداری ئه‌و قه‌سابخانانه‌ نییه‌.

 

له‌نێو حیزبی بۆلشەڤیكەكانه‌كاندا ده‌نگ و هه‌ڵوێستێكی كرێكاریی ناڕه‌زا دروستبوبوو (ئه‌لكسه‌ندرا كۆلنتای) یه‌كێك بوو له‌وانه‌ داوای سه‌ره‌كیان دانانی سنوور بوو بۆ ده‌سه‌ڵاتی حیزبی و گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات بوو بۆ سۆڤیه‌ته‌كان، بۆلشەڤیكە‌كان ئه‌وانیشیان پاككرده‌وه‌، زۆریان لێكوشتن، زۆریشیان ده‌ربه‌ده‌ری سیبریا و شوێنه‌ دوورده‌سته‌كانی دیكە كرد و به‌شێكی دیان ڕه‌وانه‌ی خڵه‌فاوخانه‌كانی حیزب كرد، دواتر كه‌سنه‌یزانی لە چ گۆڕێك نران.

 

با ئێسته‌ بزانیین چۆن ڕاگرتنی جه‌نگ، كرایه‌ به‌شێك له‌و قه‌سابخانه‌یه‌. نه‌دە‌بووایه‌ شۆڕشی كۆڕه‌ كرێكارییه‌كانی ئه‌ڵمانیا سه‌ریبگرتایه‌، چونكه‌ دە‌بووه‌ وزه‌به‌خشی كۆڕه‌ كرێكارییه‌كانی روسیا، به‌تایبه‌تی ئه‌و ده‌مه‌ سپارتاكیسته‌كانی ئه‌ڵمانیا وه‌ك بۆلشەڤیكەكان بیریاننه‌دە‌كرده‌وه‌، بڕوایان به‌ هزری (حیزبی پێشڕه‌و) نه‌بوو، زیاتر خۆبه‌خۆیخوازی كرێكاری و ده‌سه‌ڵاتی كۆڕه‌ كرێكارییه‌كان بوون به‌تایبه‌تی (رۆزا لوكسمبورگ) و (كارل لێبكنێشت) (بڕوانه‌ هه‌موو جنێوه‌كانی لینین) كه‌ به‌و دوو شۆڕشگێڕه‌ی ده‌دان.

 

بۆلشەڤیكەكانه‌كان له‌ ڕامیارییدا به‌ سه‌لیقه‌بوون، دە‌یانزانی گه‌ر جه‌نگ ڕابگیرێت، وزه‌به‌خشی كرێكاری ئه‌ودیوو بۆ ئه‌مدیوو، ئه‌مدیوو بۆ ئه‌ودیوو بنه‌بڕدە‌كرێت و قور به‌سه‌ر كۆڕه‌كاندا دە‌كرێت، چۆن؟ له‌به‌ر جه‌نگ له‌ هه‌ردوولا سوپا ده‌ستیگیرابوو و نه‌یدە‌په‌رژایه‌ سه‌ركاروباری نێوخۆ، ئه‌وه‌بوو به‌ گرێبه‌ستێك جه‌نگ ڕاگیرا، له ‌هه‌ردوولا سوپا ده‌ستبه‌تاڵبوو، توانیان بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ناوه‌وه‌ و ئه‌زمونی داپڵۆسین بخه‌نه‌گه‌ڕوو و بكه‌ونه‌ وێزه‌ی كۆڕه‌كان، له‌ ئه‌لمانیا بڵاوه‌ به‌ كۆڕه‌كان كرا، چه‌نده‌ها كادری كرێكاری شۆڕشگێڕ تیرۆركران، بۆ نمونه‌ (رۆزا) و (كارل لێبكنیێشت) له‌ روسیاش ئە‌وه‌ كرا، كه‌ به‌ كورتی باسمكرد. ئه‌و ده‌مه‌ كه‌شێكی وه‌ها دروستكرابوو، كه‌س نه‌یدە‌وێرا له‌ پێستی خۆیدا بجوڵێته‌وه‌، یەكسەر به‌ پیاوی بێگانه‌ و دژه‌-شۆڕش تاوانباردە‌كرا و سه‌ره‌نگوم ده‌كرا.

 

ئا له‌و شه‌ڕه‌ خوێناویه‌دا (ده‌وڵه‌تی سه‌رمایه‌دار) بردیه‌وه‌ و (‌هاوبه‌شی كرێكاران) دۆڕاندی، به‌ واته‌یه‌كی دی شۆڕشی ڕامیاریی گره‌وی برده‌وه‌ و (دیكتاتۆریه‌تی پرۆلیتاریا !! و حیزبی پرۆلتاریا!) باوكران.

 

دیكتاتۆریه‌تی پرۆلیتاریا !! و حیزبی پرۆلیتاریا !!

ئه‌و دوو ده‌عبایه‌ ته‌واوكەر و وزه‌به‌خشی یه‌كترن، به‌جیا هه‌ركامیان وه‌ربگریت، له‌ توڕه‌هات زیاتر هیچ واتایه‌كی تریان نییه‌، ئه‌و دووانه‌ موڵكی ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریین، نه‌ك پرۆلیتاریا وه‌ك چینێكی شۆڕشگێڕ، دە‌شێت یه‌ك پرۆلیتار، یان ده‌سته‌یه‌كی ناھوشیار بیانكه‌ موڵكی خۆیان و خۆیانی پێوه‌بابده‌ن، به‌ڵام پرۆلیتاریا وه‌ك (چینێك) هیچ كارێكی به‌وانه‌ نییه‌، پرۆلیتاریا به‌ غه‌ریزه‌ش بێت، كارێك ناكاته‌ ئه‌ركی خۆی، گه‌ر ئه‌ركی مێژویی خۆی نه‌بێت، ئه‌وه‌ له‌ كیوێ و كه‌ی پرۆلیتاریا به‌بێ هوده‌ به‌ دوای حیزێكدا گه‌ڕاوه، تا‌ بیكاته‌ پێشڕه‌وی خۆی؟ له‌ هه‌موو شوێنێك هه‌میشه‌، هه‌ر حیزب به‌بێهوده‌ به‌دوای چینی پرۆلیتاریادا گه‌ڕاوه‌، تا بیكاته‌ پاشكۆی خۆی. ده‌رهه‌ق به‌و دیكتاتۆریه‌ته‌ نه‌فره‌تییه‌ش، پرۆلیتاریا هیچكات كاری پێینه‌بووه‌، تا پراكتیزه‌ی بكات.

 

گه‌ر بتوانرێت دیكتاتۆریه‌ت واتایه‌كی پۆزه‌تیڤ و به‌له‌زه‌تی بده‌یتێ، ئه‌وا دیكتاتۆریه‌تی پرۆلیتاریا خودی شۆڕشه‌كه‌یه‌تی، به‌واتایه‌كی دی كاتێك پرۆلیتاریا به‌ شۆڕشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ی فه‌رشی ئابووری له‌ژێر لاقه‌كانی بۆرژوازی ده‌ردە‌هێنێت و ده‌موده‌ست ده‌یخاته‌ ژێر هاوبه‌شییه‌ كرێكارییه‌ ئازاده‌كان، ته‌نها ئه‌وه‌یه‌ پراكتیزه‌كردنی دیكتاتۆریه‌ته‌كه‌ی، ئەگه‌ر نا پرۆلیتاریا، نه‌ ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریی هه‌یه‌، تا بیكاته‌ ئامرازی پراكتیزه‌كردنی دیكتاتۆریه‌ت، نه‌ خاوه‌نی هیچیشه‌ تا به‌ دیكتاتۆریه‌ت پارێزگاری بكات، پرۆلیتاریا دوای شۆڕشی كۆمه‌ڵایه‌تی، هه‌یه‌تی و نییه‌تی هاوبه‌شیه‌ ئازاد و ئاره‌زومه‌نده‌كانییه‌تی به‌رگریان لێبكات، ئه‌و به‌رگریه‌ش، نە‌ ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریی حیزبییە و نه‌‌ واتای پراكتیزه‌كردنی دیكتاتۆریه‌تیش ده‌به‌خشێت، ته‌نها به‌رگرییه‌كی شۆڕشگێڕانه‌یه‌ له‌ ده‌ستكه‌وته‌كانی شۆڕشی كۆمه‌ڵایه‌تی، له‌و به‌رگریه‌شدا، نه‌ كه‌س، نه‌هیچیش ده‌كاته‌ ئامرازی ده‌ستی خۆی، ته‌نیا خۆیه‌تی خۆی به‌ خۆبه‌خۆیی، كه‌واته‌ پرۆلیتاریا وه‌ك چینێك له‌ موماره‌سه‌كردنی هیچ جۆره‌ ده‌سه‌ڵات و حیزبێكدا ماهیه‌تی خۆی جێبه‌جێ ناكا و ناسه‌لمێنێ، پرۆلیتاریا شۆڕشه‌كه‌ی، یان شۆڕشێكی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌، یان نییه‌، پرۆلیتاریا چینێكی شه‌قاوه‌ نییه‌، خواست و هیوا و مه‌به‌ستی ڕامیاریی نییه‌، خواست و هیوا و مه‌به‌سته‌كانی كۆمه‌ڵایه‌تیی و ئابووریین، تەنیا حیزبی پرۆلیتاریا، خۆڕێكخستن و خۆبه‌ڕێوه‌بردنێكی چینایەتییه ‌و وا له‌نێو چوارچێوه‌ی چینه‌كه‌ی خۆیدا، ده‌ستی ده‌ره‌كی نامۆی تیادا نییه‌، ئه‌و حیزبه‌ی ئه‌و [ڕێكخستنی سەربەخۆیی جەماوەریی] پشتبه‌خۆبه‌ستی چاونه‌ترسه‌ و مێژووی خه‌باتی پڕه‌ له‌ هه‌زان هه‌زار مانگرتن و خۆپیشاندان و ڕاپه‌ڕین و داهێنانی تیۆرییه‌.

 

حیزبی ده‌سه‌ڵاتخوازه‌كان ته‌واو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌یه ‌و ڕامیارییه‌، ده‌سه‌ڵاتخوازان ته‌واو به‌وه‌ هۆشمه‌ندن، كه‌ دەبێت به‌ر له‌ (شۆڕشی كۆشك) پێكهاته‌یه‌كی ڕامیاریی قوچكەیی (هه‌ره‌می/ ھیرارشی) خاوه‌ن دیسپلین هه‌بێت، واته‌ ده‌وڵه‌تێكی بچوكراوه‌ی حازربه‌ده‌ست هه‌بێت، تا له‌ كاتی ده‌ستخستنی ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریدا، هه‌موو كون و كه‌له‌به‌ری به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تییه‌كانیان پێپڕبكرێته‌وه‌ و وابێت كە ده‌وڵه‌ت له‌هیچی كه‌م نه‌بێت، به‌تایبه‌تی له‌بواری داپڵۆسینی جه‌سته‌یی (پۆلیس و سه‌رباز) و داپڵۆسینی هزری و ڕۆسنبیری (میدیا). ئه‌ ئاواهین ئه‌و دوو جۆره‌ حیزبه‌، واته‌ (حیزبی كۆمه‌ڵایه‌تی خۆبه‌خۆیی شۆڕشگێڕ) و (حیزبی هۆشمه‌ندی پێشڕه‌و) لێره‌دا سه‌یر ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و (حیزبه‌ هۆشمه‌نده‌)، دوو په‌ڕتووكی هه‌ن (الدولة و الثورة) و (ماالعمل)، ئەگەر لە دەستی بسێنیت، ئیتر هیچی پێنامێنێ، نه‌ بیڵێت، نه‌ بیكات.

 

شۆڕشی ئه‌ناركی ******

به‌ر له‌ هه‌موو شتێك (باكۆنین) پێماندە‌ڵێت "شۆڕشه‌كان یاری منداڵان نیین" شۆڕش جه‌نگه‌، ئەو جه‌نگە ئه‌هلییە، ڕاسته‌ شكێنه‌ره‌، ته‌نها كاردانه‌وه‌یه‌ و هیچی دی پێویست به‌وه‌ ناكات قسه‌ و قسه‌ڵۆكی دی دوابخرێت، ئه‌و به‌لایه‌وه‌ سه‌یره‌، كە ئه‌و جه‌نگه‌ ئەوەندە نه‌فره‌تی بێت و ھەروەھا ئەو لەوە بێگومانە، كە جەنگ‌ ئەھلی شاڵاوێكی یەكژەمیی رۆماتیكییە و گورجوگۆڵییه‌كی كاریگه‌ری مه‌زن دە‌هوروژێنێت، بۆ ئامانجی سه‌ركی، كه‌ ئه‌ویش تێكوپێكشكاندی هه‌موو جۆره‌كانی سه‌روه‌ریه‌، كه‌ ده‌وڵه‌ت خراپتریین سمبولی هه‌موویانه‌، هه‌موو ڕۆژێك، له‌ هه‌موو شوێنێك دروستكاری خۆبه‌خۆیی جه‌ماوه‌ری، نێوه‌ڕۆكی ستراتیجی ئه‌ناركیسته‌ شۆڕگێڕه‌كانه‌‌، هه‌ر ئه‌وه‌شه‌ ڕاستی گومانلێنه‌كراوی فه‌لسه‌فه‌ی ڕامیاریی باكۆنینی.

 

شۆڕشگێڕان ته‌نانه‌ت بۆ ماوه‌یه‌كی كه‌میش بێت، بۆ سوودگه‌یاندن به‌ ئازادی، پارێزگاری دادپه‌روه‌ری و یه‌كسانی ده‌كه‌ن و به‌بێ هیچ چۆنوچه‌ندییەك له‌سه‌ر ئه‌وه ‌سوورن، كه‌ لایه‌نگرانی یه‌كسانی ئابووریی و كۆمه‌ڵایه‌تین، ئه‌گینا ئازادی ده‌بێته‌ وشه‌یه‌كی بێواتا و دوور لە مۆراڵ و گه‌شه‌كردن، هه‌موو درۆی گه‌وره‌ن (باكۆنین) بلێبڕاوانە ئازادی ده‌خاته‌ ڕیزی پێشه‌وه‌ی نه‌خشه‌، ئه‌و وا بیرده‌كاته‌وه‌، كه‌ "یه‌كسانی له‌ دونیادا له‌ خۆبه‌خۆیی كار و هاوبه‌شییه‌كان و هه‌ره‌وه‌زییه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ره‌ ئازاده‌كانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، نه‌ك له‌ سه‌روه‌ریكاری و ده‌وڵه‌ته‌وه‌.

(باكۆنین) جه‌خت له‌سه‌رئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌، كه‌ ئه‌وه‌یه‌ هۆكاری سه‌ره‌كی كه‌رتبوونی سۆسیالیسته‌كان، واته‌ هه‌ره‌وه‌زیخوازه‌ شۆڕشگێڕه‌كان و كۆمونیسته‌ سه‌روه‌ریخوازه‌كان، دۆستانی ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌های ده‌وڵه‌ت، ئەستەمه‌ به‌بێ بوونی ده‌وڵه‌تێكی سته‌مكار، سه‌روه‌ریخوازیی و چینێكی چه‌وسێنه‌ری خاوه‌ن ئیمتیاز، بوونی ھەببێت.

 

ئێمه‌ ئه‌مڕۆ به‌باشی و به‌ئاسانی له‌ سڵكردنه‌وه‌ی ئه‌و ئه‌ناركیسته‌ روسه‌ (باكۆنین) ده‌گه‌ین، كه‌ به‌رامبه‌ر به‌ بیرۆكه‌ی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌سه‌ڵات له‌لایه‌ن (حیزبێك‌، یان چینێكی شۆڕشگێڕه‌)وه هه‌یبوو، كە‌ له‌ چییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌یگرتووه‌.

 

ده‌رباره‌ی ده‌وڵه‌ته‌ جه‌ماوه‌رییه‌كه‌ی (كارل ماركس) پێماندە‌وترێت، له‌ ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی ئه‌ودا هه‌موومان یه‌كسانیین، به‌ڵێنی ئه‌وه‌ش ده‌ده‌ن، كه‌ نه‌ یاسایی، نه‌ ڕامیاریی، نه‌ ئابووریش چینی خاوه‌ن ئیمتیاز بوونی نییه‌ (. . . )، به‌ڵام حكومه‌تێك هه‌یه ‌" لێره‌دا باش تێبینی ئه‌وه‌بكه‌ن" كه‌ حكومه‌تێك هه‌یه ‌و هه‌موو سامانه‌كانی به‌ ده‌سته‌وه‌یه‌، به‌ڵام به‌ هیچ جۆرێك وه‌ك حكومه‌ته‌كانی دی حكومڕانی ناكات!! شتێكی سه‌یره‌.

 

(باكۆنین) لای خۆی گومانی نه‌هێشتۆته‌وه‌ و ئه‌وه‌ی یه‌كلاكردۆته‌وه‌، كه‌ پێویسته‌ پرۆلیتاریا دوای ئه‌وه‌ی كە دەست به‌سه‌ر ئامێری ده‌وڵه‌تدا دە‌گرێت، بۆ له‌نێوبردنی بۆرژوازی، سوودی لێوه‌ربگرێت. لای (باكۆنین) ده‌وڵه‌ت داموده‌زگایه‌كی دژه‌شۆڕشگێڕیی داپڵۆسێنه‌ره‌، دوای ئه‌نجامدانی شۆڕش، ته‌نها بۆ ساتێكیش ده‌ستیپێوه‌ناگیرێت و له‌نێودە‌برێت، ئا لێره‌دایه‌ كه‌له‌به‌ر و جیاوازی نێوان ئه‌ناركیزمی شۆڕشخواز و ماركسیزم، زۆر ئاشكرایه‌، كه‌ ناته‌بایی (ماركس) و (باكۆنین) ستراتیجی شۆڕشی سۆسیالیستی خستنه‌ بنبه‌ستێكی مه‌زنه‌وه‌، هه‌ڵوێسته‌***** دژ به‌یه‌كه‌كانیان زۆر له‌وه‌ زیاتر بوون، كه‌ ته‌نها ده‌مه‌قاڵێیه‌ك و پێشبڕكێیه‌كی ئایدیۆلۆجی بووبن. پاش 1917ئه‌و گرفته‌ تیۆرییه‌ به‌ جۆرێكی دراماتیكی، به‌ڕاستی پراكتیزه‌كرا، به‌ چه‌شنێك پرۆلیتاریای دونیای دووچاری زنجیره‌یه‌ك قه‌یرانكرد، كه‌ ئه‌مڕۆ زیاتر له‌ هه‌موو كاتێك،  كه‌س پێشبینی تروسكایی ده‌لاقه‌یه‌كی ڕۆشنی قوتاربوون، نابینێت.

 

*********************************************

پەراوێزەكان:

* بڕوانه‌ په‌ڕتووكی (histoire de l’anarchisme‌) لاپه‌ڕه‌٢٤٢

** بڕوانه‌ په‌رتووكی (به‌ره‌و ده‌سه‌ڵات)ی كاوتسكی

*** بڕوانه‌ په‌ڕتووكه‌كانی (ما العمل) و (الدولة والثورة) و (موضوعات نیسان)و (هل یحتفظ البلاشفة بالسلطة)

**** بڕوانه‌ په‌ڕتووكی(la révoulition inconnu)ی ڤۆلین، هه‌روه‌ها نووسینه‌كانی (ئیما گولدمان) و (ئه‌لكسندر بێركمان)

*** بڕوانه‌ په‌ڕتووكی ( شۆڕشی نه‌ناسراو la révollution inconnu) و نووسینه‌كانی ئیما گۆڵدمان و ئه‌لكسندر بیركمان، سه‌رده‌می شۆڕشی ڕوسی.

**** بڕوانه‌ تاقیكردنه‌وه‌ی شۆڕشی ئیسپانی و كۆڕه‌كرێكارییه‌كانی ئیتالیا، كه‌ چۆن له‌به‌ر ڕۆشنایی تاقیكردنه‌وه‌ی ڕوسیدا، بڤه‌یانكرد، بۆلشەڤیكەكانه‌كانی له‌مه‌ڕ خۆیان توخنی كۆڕه‌كانیان بكه‌ون -س-ع

***** په‌ڕتووكی (histoire de l’anarchisme) ل243-244- نوسینی(jean préposiet)

****** به‌م بۆنه‌یه‌وه‌ دە‌مه‌وێت مەتەڵێك هه‌یه‌ ڕۆشنایی بخەمەسەر ( به‌ڕاستی زۆر به‌لامه‌وه‌ سه‌یره‌، كه‌ (كارل ماركس) به‌و هه‌موو توانا زانستییه‌ی خۆیه‌وه‌، چۆن و چی گه‌یاندوویه‌تی به‌و بڕوایه‌، كه‌ دەبێت دوای شۆڕش ده‌وڵه‌ت بهێڵرێته‌وه‌، به‌مه‌رجێك ئه‌و له‌ هه‌موو كه‌سێكی دی باشتر ئه‌وه‌ی زانیوه‌، كه‌ هیچ دیارده‌یه‌كی سه‌رخانی به‌بێ بنه‌مایه‌كی مادی بوونی نییه‌، جا تۆ بڵێی ئه‌و له‌و پرسە‌یه‌دا به‌ پێچه‌وانه‌ی فه‌لسه‌فه‌كه‌ی خۆیه‌وه ‌(ماته‌ریالیزمی دایلێكتك و ماته‌ریالیزمی مێژویی) بیریكردبێته‌وه‌؟! یان له‌و پرسە‌یه‌دا سیله‌ی ڕه‌حمی خۆی له‌ (ده‌وڵه‌ته‌ ڕه‌ها)كه‌ی ھیگڵ نه‌بچڕاندوه‌، تكا دە‌كه‌م، گه‌ر كه‌سێك هه‌یه‌ و دە‌توانێت وەڵامی ئه‌و مەتەڵە‌ پیرۆزه‌م بۆ ده‌ربخات، پێشه‌كی سوپاسی ده‌كه‌م، گرنگیش نییه‌ لام ئه‌و كه‌سه‌ (ماركسی)بێت، یان (ئه‌ناركی)بێت، یان هه‌رچییه‌كی دی بێت. سه‌لام عارف


ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.

(B. 2) بۆچی ئەناركیسته‌كان دژایەتی ده‌وڵه‌ت دەكەن؟ ... و. زاھیر باھیر

زاهیر باهیر 13 June 2013

An Anarchist FAQ(B2) ..

هه‌روه‌كو پێشتر لە (section B. 1) تێبینیكرا، ئەناركیسته‌كان دژ به ‌هه‌موو فۆرمێكی ده‌سه‌ڵاتن، به‌درێژایی مێژووو وزه‌ و توانا و كاتی خۆیان به‌تایبه‌تی دژی دوو فۆرم به‌كاربردووه‌، كه‌ یه‌كێكیان سەرمایەدارییه‌ و ئه‌وه‌ی دیكه‌شیان ده‌وڵه‌ته‌. ئه‌م دوو فۆرمه‌ش به‌یه‌كه‌وه‌ گرێدراون و به‌ئاسانی له‌یه‌كدی جیاناكرێنه‌وه‌.

"ده‌وڵه‌ت . . . و سەرمایەداری ڕاستی و ئایدیایه‌كن، كه ناتوانین له‌یه‌كدی جودایان بكه‌ینه‌وه‌. ئه‌م دەزگانه‌ له‌ ڕێڕه‌وی مێژووودا به‌ره‌وپێشه‌وه‌چوون و كۆمه‌كیان به‌یه‌كدی كردوه ‌و ده‌كه‌ن و یه‌كتر به‌هێزده‌كه‌ن. ئه‌مانە به‌یه‌كه‌وه‌ گرێدراون. . . نه‌ك به‌ ڕێكه‌وت و به‌بێ هۆ، به‌ڵكو به‌ په‌یوه‌ندی نێوانیان و هۆكار و كارایی دانانه‌وه‌یان له‌سه‌ر یه‌كتری، ئەمەش به‌یه‌كه‌وه‌ په‌یوه‌ستیكردوون" كرۆپۆتكین [Kropotkin, Evolution and Environment, p. 94]

له‌م به‌شه‌دا، به‌ زنجیره‌ و بە دوای یەكتردا، باس له‌وه‌ ده‌كه‌ین، بۆچی ئەناركیسته‌كان دژ ی‌ ده‌وڵه‌تن، هه‌ر بۆ ئه‌مه‌ش به‌پێی پێویستی، توێژینه‌وه ‌و لێكدانه‌وه‌ له‌سه‌ر په‌یوه‌ندی ده‌وڵه‌ت به‌ سەرمایەدارییه‌وه‌ ده‌كه‌ین.

ئەی كه‌واته‌ ده‌وڵه‌ت چییه‌؟ هه‌روه‌كو مالاتێستا Malatesta ده‌ڵێت ئەناركیسته‌كان " واژەی (ده‌وڵه‌ت)یان بە واتای كۆی تەواوی دەزگا ڕامیاریی و یاسایی و دادگایی و سەربازیی و دەزگا دارایییەكان، بەكاربردووە‌ و ھێشتاكەش بەكاردەبەن،  كه‌ له‌ نێوه‌ندی ئه‌م دەزگا‌یانه‌وه‌، ده‌وڵه‌ت بۆ به‌ڕێوه‌بردنی كاروباره‌كانی، كۆنترۆڵی هه‌ڵسوكه‌وتی كه‌سایه‌تی و تاكه‌كانی كۆمه‌ڵی، پێدەكات. به‌رپرسیاربوون له پاراستنیان، له‌ خه‌ڵكه‌كه‌ دەسێندرێته‌وه‌ و ده‌درێت به‌ خه‌ڵكێكی تر، كه‌ به‌پێی پله‌و پایه‌كانیان یا له‌ ڕێگای نوێنه‌رایه‌تیكردنه‌وه‌‌، بڕوایانپێدەكرێت و‌ به‌رژه‌وه‌ندییان له‌ ده‌سه‌ڵاتدا هه‌یه و ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌یان ده‌بێت، كه‌ یاساكان بۆ هه‌موو كه‌سێك و بۆ هه‌موو شتێك، هه‌روه‌ها بۆ ملكه‌چپێكردنی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵ، بۆ چاودێریكردنیان یا چاوتێبڕینیان، دابنێن، گه‌ر پێویستیشیكرد، به‌ كۆمەڵ ‌به‌‌كاربردنی زۆریش به‌رامبه‌ریان دەگیردرێتەبەر‌. " [Anarchy, p. 17]

مالاتێستا لەسەر قسەكانی به‌رده‌وام ده‌بێت و ده‌ڵێت:‌

" لای ئێمه‌ حكومه‌ت، یاخود ده‌وڵه‌ت له‌ فه‌رمانڕه‌وا‌یان و فه‌رمانڕەواییكراوان، دروستدەبێت . . . ئه‌وانه‌ن كه‌ ده‌سه‌ڵاتی (پاوه‌ری) دروستكردنی یاساكانیان هه‌یه، بۆ ئەوەی‌ چاودێری و كۆنترۆڵی په‌یوه‌ندییه‌ ناوخۆییه‌كانی نێوان مرۆڤه‌كانیان پێبكه‌ن، تاكو دڵنیابن ئه‌و یاسایانە‌ به‌ڕێده‌كرێن . . . دیسانه‌وه‌ ئه‌وه‌ی ‌كه‌ له‌ ئاستێكی كه‌م یا زۆردا ده‌سه‌ڵاتیان هه‌یه‌، ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌یان له بواری ‌كۆمەڵایه‌تی و له‌ هێزی جه‌سته‌یی و مێشك و ھۆش و ده‌سه‌ڵاتی ئابوورییاندا‌ به‌سه‌ر هه‌موو كۆمۆنێتییه‌كه‌دا‌، به‌كارده‌بەن، تاكو بۆ جێبەجێكردنی ئاره‌زووه‌كانی ئه‌وان، فەرمانڕەوایان، هه‌موو كه‌سێك ملكه‌چ بكه‌ن. به‌بۆچوونی ئێمه‌ ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ش له‌ سەرەتا‌ ده‌ستوورییه‌كانی حكومه‌تی ده‌سه‌ڵاتداردا، به‌رجه‌سته‌ده‌بێت " [Op. Cit. , p. 19]

كرۆپتكین)یش كەم تا زۆر هه‌مان لێكدانه‌وه‌ی بۆ ده‌وڵه‌ت و حكومه‌ت كردووه، مشتومڕی ئەوە ده‌كات، كە دەوڵەت " هه‌ر بەتەنیا دەسەڵاتێك نییە بەڕاسەری كۆمه‌ڵگه‌وە‌، به‌ڵكو چڕبوونه‌وه‌یه‌كی هه‌مه‌لایه‌نه‌یه‌ و ھەروەك چڕبوونه‌وه‌ی زۆرینەی كاروبارەكانی ژیانی كۆمه‌ڵگە لە ده‌ستی هه‌ندێكدا . . . میكانیزمێكی ته‌واوی یاسادانان و جێبەجێكردنە (كاری پۆلیسیی) لە سیستەمێكدا، تاكو هه‌ندێك چین لە پاوانگەریی‌ (دۆمینه‌یت) ئه‌وانی تردا ملكەچبكات" [The State: Its Historic Role, p. 10

لای (باكۆنین)یش هه‌موو ده‌وڵه‌ته‌كان " له‌ ناوه‌ڕۆكدا ماشێنێكن، كە فه‌رمانڕه‌وایی جەماوەره‌كه له ‌سه‌ره‌وه‌، بەھۆی. . . كه‌مایه‌تییه‌كی بەرتەریدار (ئیمتیازدار)ە‌وه‌، ده‌كه‌ن، بەو بیانووەی كه ‌گوایه‌ سوود و به‌رژه‌وه‌ندی ڕاستینەی كەسەكان‌، له‌ خودی كەسەكان‌ خۆیان باشتر ده‌زانن" [The Political Philosophy of Bakunin, p. 211] له‌هه‌مان باسدا Murray Bookchin ده‌نووسێت" به‌لانیكه‌مه‌وه‌ ده‌وڵه‌ت سیسته‌مێكی شارەزایانەیە‌‌ (Professional) له‌ ڕاماڵین و ناچاركردنی كۆمه‌ڵ و كۆمه‌ڵگه‌،  كه‌‌ لە ڕاستیدا سیسته‌می به‌ڕێوه‌بردنی كۆمەڵایەتییانه نییه‌، ‌گه‌رچی تا ئێستاش ساویلكانه‌ له‌لایه‌ن زۆرینەی خه‌ڵك ‌و بیردۆزه‌ ڕامیاره‌كانه‌وه‌، ئاوا دەچوێنرێت و ده‌ناسرێت. لێره‌شدا دەكرێت واژه‌ی شارەزا (پرۆڤێشناڵ) وه‌كو واژه‌ی ناچاركردن "Coercion " لەبەرچاو بگیردرێت . . . . كاتێك كه‌ ناچاركردن "Coercion" له‌ قاڵبی ده‌زگایی ده‌درێت و ده‌ئاخنرێته‌ قاڵبی شارەزایی (پرۆفێشنه‌ڵێتی)یه‌وه‌ و دەزگایی ده‌كرێت و ده‌بێته‌ پڕۆگرامێك (مه‌نهه‌جێك) و فۆرمێكی ڕێكخه‌ر له‌ كۆنترۆڵكردنی كۆمەڵایەتییدا. . . ئه‌و كاته‌ ئه‌و واتایه‌ ده‌گه‌یه‌نێت‌، كاتێك كەسەكان له‌ ژیانی ڕۆژانه‌یان هه‌ڵكه‌نران و له‌ كۆمۆنێتیه‌كه‌یان دابڕان و چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌یان لێنه‌كرێت، كه‌ بەخۆیان كاروباری خۆیان ‌ڕێكبخەن، به‌ڵكو به یارمه‌تی كۆنترۆڵكردنیان به‌ توندووتیژی، ئه‌و كارانه‌ ئه‌نجامبده‌ن . . . ئه‌وا ده‌توانین به‌ته‌واوی قسه‌ له‌سه‌ر ده‌وڵه‌ت بكه‌ین" [Remaking Society, p. 66] .

هه‌روه‌كو بوكچین (Bookchin) ئاماژه‌ی پێكرد، ئەناركیسته‌كان ئه‌و ئایدیایه‌ ڕه‌تده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ ده‌وڵه‌ت وه‌كو كۆمه‌ڵگه‌ یا هه‌ر گروپێك له‌ مرۆڤه‌كان بێت، یاخوود كاتێك كه‌ مرۆڤه‌كان به‌ كۆمه‌ڵ به‌یه‌كه‌وه‌ ژیاون یا به‌یه‌كه‌وه ‌ژیانیان ڕێكخستووه‌، ئه‌وه‌ی گه‌یاندبێت، كه‌ ئه‌وە‌ ده‌وڵه‌ت بێت. وه‌كو كرۆپۆتكین تێبینیكردووه‌ و هۆیەكه‌شی لێكداوەته‌وه‌‌، چەواشەبوونەكە لەوێدایە " ئەناركیسته‌كان به‌گشتی وامامه‌ڵەیان لەتەكدا كراوە و تاوانباركراون، كه‌ ده‌یانه‌وێت 'كۆمه‌ڵگه‌ بڕوخێنن' و لاینگری گه‌ڕانه‌وه‌ن بۆ ' به‌رده‌وامیدان بە جه‌نگی هه‌ر یه‌ك دژی هه‌مووان' " ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ ئه‌و ڕاستییه‌ نابینێت، كه‌ هه‌زاران ساڵ پێش ئه‌وه‌ی‌ ناوی ده‌وڵه‌ت ببیسترێت، مرۆڤ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا ژیاوه‌ و‌ له‌ سه‌رئه‌نجامدا ده‌وڵه‌ت یه‌كێك بووه‌ له‌و فۆرمانه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ له‌ ڕێڕه‌وی مێژووودا ناسیونی" [Op. Cit. , p. 10]

له‌به‌رئه‌وه‌، هه‌ر ئاوا به‌و ساده‌یه، ده‌وڵه‌ت فیدراسیۆنێك له‌ تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ یا له‌ خه‌ڵكه‌كه، نییه‌، به‌ڵكو‌ هه‌ر وه‌ك مالاتێستا جه‌ختی له‌سه‌ر كردۆته‌وه، نابێت ده‌وڵه‌ت به‌وه‌ بچوێنرێت، كه‌‌‌‌‌ " هه‌ره‌وه‌زییه‌كی مرۆڤانه‌یه‌‌ و تێیدا مرۆڤەكان له‌ ناوچه‌یه‌كی تایبه‌تدا به‌یه‌كه‌وه‌ كۆبوونه‌ته‌وه و شتێكیان پێكهێناوه‌، كه‌ ‌یه‌كەیەكی كۆمەڵایەتیی پێیده‌ڵێن. كۆبوونه‌وه‌یان و ژیانیان له‌و یه‌كه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌دا ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت، كه‌ به‌كۆمه‌ڵژیانیان، ژیانێكی هه‌ره‌وه‌زییانه‌یه‌ " هه‌روا به‌و ئاسانییه‌ ناتوانرێت، ئه‌وه‌ به‌كارببرێت كه‌ " ناوێكی دیكه‌ یا واتایه‌كی دیكه‌ بێت بۆ كۆمه‌ڵگه‌" [Op. Cit. , p. 17]. ده‌وڵه‌ت فۆڕمێكی تایبه‌تییه‌ بۆ ڕێكخراوی كۆمەڵایەتیی له‌سه‌ر بناخە‌‌ی دیاریكراوی چه‌ند تایبەتمەندییەكی ته‌واو، ئێمه‌ مشتومڕی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ین، كه‌ " واژه‌ی ده‌وڵه‌ت. . . ده‌بێت بۆ ئه‌و كۆمه‌ڵگانه‌ دابنرێت یا به‌كارببرێت كه‌ سیسته‌مێكی قوچكەیی (ھەرەمی/ هیراشی) و ناوه‌ندگه‌راییان، هه‌یه . [Peter Kropotkin, Ethics, p. 317f]به‌م چه‌شنه‌،  ده‌وڵه‌ت " ده‌زگا‌یه‌كی مێژووویی ڕاگوزه‌ر (ئینتیقالی)ە‌‌، فۆرمێكی كاتیی كۆمه‌ڵگه‌یه، هه‌روه‌ها فۆرمێكه‌ كه‌‌ ئه‌گه‌ری ' ته‌واوی له‌ناوبردن و له‌ ڕیشه‌ده‌رهێنانی' هه‌یه‌‌، هه‌ر وه‌كو چۆن ده‌وڵه‌ت كۆمه‌ڵگه‌ نییه‌" [Bakunin, Michael Bakunin: Selected Writings, p. 151]

به‌كورتییه‌كه‌ی ده‌وڵه‌ت ڕێگایه‌كی دیاریكراوه‌، كە‌ كاروباره‌كانی مرۆڤی له‌ شوێنێكدا تێدا ڕێكخراوه‌، ڕێگایه‌كه‌ له‌لایه‌ن چه‌ند ده‌زگا‌یه‌كه‌وه‌ دیاریكراوه‌، كه‌ هه‌ر یه‌كەیان‌ به‌ ڕۆڵی خۆی چه‌ند كاراكه‌ته‌رێكی هه‌یه. به هە‌رحاڵ ئه‌مه‌ش واتای ئه‌وه‌ نییه‌، كه‌ ده‌وڵه‌ت له‌و ڕۆژه‌وه‌ی‌ ئافەرێنراوه‌ تاكو ئێستا، ڕیزێكی تەنیای گه‌وره‌ی له‌ به‌رد و بلۆك و بوونێكی سه‌ربه‌خۆی هه‌بێت و هەمان فۆڕمی هەبێت. ده‌وڵه‌ته‌كان له‌ زۆر ڕووه‌وه‌ لە یەكدی جیاوازن، به‌تایبه‌تی له‌ ڕاده‌ی ئاره‌زوویانه‌وه‌ بۆ ده‌سه‌ڵات، یا ده‌سه‌ڵاتدارێتییاندا، له‌ قه‌واره‌ و ھێزی بیرۆكراسییاندا، هه‌وه‌ها له‌ چۆنێتی خۆڕێكخستنیاندا. جیاوازی لە شێوه‌ی پاشایەتی و ئۆلیگاركی/ئۆلیگارشی (oligarchy) و تیئۆكراسی [فەرمانڕەوایی ئایین theocracy] و دیكتاتۆریه‌تی پارت و هه‌روه‌ها ( زۆر یان كه‌م) ده‌وڵه‌تی دیمۆكراتی ھەیە. ده‌وڵه‌تی كۆنی كەمتر بیرۆكراسی و ده‌وڵه‌تی ھاوچەرخی زۆر بیروكرات ھەن.

له‌وه‌ش زیاتر ئەناركیسته‌كان مشتومڕ لەسەر ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن " كه‌ ڕژێمی ڕامیاری . . . هەمیشە ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ڕژێمی ئابوورییه، كه‌ له‌ جه‌رگه‌ی كۆمه‌ڵگه‌كه‌دا، بوونی هه‌یه‌". ئه‌مه‌ش واتە ئەوەی كە دەوڵەتەكە هه‌رچۆنێك‌‌ بگۆڕدرێت، "به‌ڵام له‌ به‌خۆوه‌گرتنی شێوه‌ی سیسته‌مه‌ ئابوورییه‌كەیدا ‌به‌رده‌وام ده‌بێت، كه‌ هه‌میشه‌ هێمایه‌كە‌ و له‌ هه‌مان كاتیشدا چه‌قی هێزێكه‌". پێویستناكات‌ بوترێت، كه‌ هه‌میشه‌ وه‌كویه‌كن و هه‌ندێك جار "ڕژێمه‌ ڕامیارییه‌كه‌ی وڵاتێك، خۆی له‌ پاشكۆی ئه‌و گۆڕانكارییه‌ ئابوورییه‌دا كه‌ ڕویداوه‌، ده‌بینێته‌وه‌، هه‌ر له‌به‌رئه‌مه‌ش له‌ناكاو ده‌چێته‌ قوژبنێكه‌وه‌‌ و به‌رگێكی مۆدێلانه‌ی وا دەپۆشێت، كه‌ لەتەك ئه‌و ڕژێمه‌ ئابوورییه‌ی، كه‌ دروستبوووه‌، بێته‌وه‌" [Kropotkin, Words of a Rebel, p. 118]

له‌كاته‌كانی دیكه‌یشدا، ده‌وڵه‌ت‌ ده‌توانێت بۆ پارێزگاریكردن له‌ سیسته‌مه‌ ئابوورییه‌كە، ڕواڵه‌تی خۆی بگۆڕێت، ئه‌مه‌ش ڕەنگدانەوەیەتی‌. هه‌ر به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ ده‌بینین له‌ به‌رامبه‌ر بزوتنه‌وه‌ و هه‌ڵچوونی جه‌ماوه‌ریانه‌دا، دیمۆكراسی ده‌گۆڕێت به‌ دیكتاتۆری. دیارترین نموونەش: نموونەی پینۆشێت (Pinochet)ە‌ له‌ چیلی، فرانكۆ (Franco) له‌ ئیسپانیا، مۆسۆلۆنی (Mussolini) له‌ ئیتالیا، هیتله‌ر (Hitler) له‌ ئه‌ڵمانیا، هەموو ئەمانە پشتڕاستكه‌ره‌وه‌ی سەرنجە‌كه‌ی (باكۆنین)ن‌، كه‌ ده‌ڵێت " هیچ حكومه‌تێك باشتر له‌ كۆمارییه‌كان خزمه‌تی به‌رژه‌وندی ئابووری بورجوازییه‌كان، ناكه‌ن" . . . چینی بورجوازی ‌" له‌ تێكشكانی " هه‌ڵچوون و خرۆشانه‌كانی پڕۆلیتاریادا" گەر پێویستبكات، " دیكتاتۆری سەربازی (military)ی پێباشترە ". [Bakunin on Anarchism, p. 417]

به‌هه‌رحاڵ، ده‌وڵه‌ت هه‌رچۆنێك فۆڕمه‌كانی بگۆڕێت، هێشتاكە هه‌ر چه‌ند كاراكته‌رێكی ئاشكرای خۆی هه‌یه، بەو دەزگا ‌و بەڕێوەبەرایەتییە‌ كۆمەڵایەتیییه‌یدا كە هەیەتی، وه‌كو ‌ده‌وڵه‌تێك ده‌ناسرێته‌وه‌. بەم شێوەیە ده‌توانین بڵێین، كه‌ لای ئەناركیسته‌كان ده‌وڵه‌ت به‌ سێ شت دیاریكراوه ‌:

1-      " مۆنۆپۆلی توندووتیژی" له‌ ناوچه‌یەكی‌ دیاریكراودا.

2-      ‌‌ ئه‌م توندووتیژییه‌ سروشتێكی ده‌زگایانه‌ی پرۆفیشناڵی هەیە‌، لەتەك :

3-   سروشتی قوچكەییانه و‌ ناوەندگەرایی دەسەڵات و چڕبوونەوەی ده‌سه‌ڵات و دەستپێشخەری لە دەستی كەمایەتییەكدا.

دواخاڵی ئه‌و سێ خاڵە‌ی سه‌ره‌وه‌، كه‌ (ناوه‌ندگه‌رایی و سروشتی قوچكەیانە‌)یه‌ هه‌ره‌ گرنگه‌كه‌یانه‌، چونكه‌ چڕبوونه‌وە‌ی ناوه‌ندگەرایی، له‌ ده‌ستی كه‌مایەتییەكدا، دابه‌شبوونی كۆمه‌ڵگه‌ به‌سه‌ر فه‌رمانڕه‌و‌ایان و فەرمانڕەواییكراواندا مسۆگەردەكات (ئه‌مه‌ش پێداویستی خولقاندنی لێژنەیەكی پرۆفێشناڵ دێنێته‌گۆڕێ، تاكو ئەو دابه‌شكردنه‌ بسه‌پێنێت) . ئا لێره‌دا مشتومری باكۆنین ده‌بینین، كه‌ دەڵێت " لەتەك ده‌وڵه‌تدا ده‌بێت هه‌موو ڕێكخراوه‌كانی ژیانی كۆمەڵایەتی له‌ سه‌ره‌وه‌ تا خوارەوە‌ به‌ یاسا و به‌پێی بڕیاره‌كانی حكومه‌ت بڕۆن" [The Political Philosophy of Bakunin, p. 242] به‌واتایه‌كی تر " كەسەكان بەخۆیان فه‌رمانڕه‌وایی خۆیان ناكەن" [Kropotkin, Op. Cit. , p. 120].

ئه‌م لایەنە، بۆ هه‌موویان ده‌ستده‌دات، له‌ ده‌وڵه‌تدا، هەموو دانیشتوانی ناوچه‌كەیەك بۆ دەوڵەت مل كه‌چدەكەن، خۆیان به‌و تاكانه دەسپێرن، كه ده‌زگا بەڕێوەبەرایەتییەكانی ده‌سه‌ڵات، دروستده‌كه‌ن و ئەو ناوچەیە به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن. بۆ سه‌پاندنی ئاره‌زوو و ویستی ئه‌م كه‌مایه‌تییه‌، ده‌بێت هێزێكی قۆرخكراویان له‌ ناوچه‌كه‌دا هه‌بێت. هه‌روه‌كو چۆن ئه‌ندامه‌كانی ده‌وڵه‌ت به‌ كۆمەڵ بڕیاره‌ ڕامیارییەكانیان، كه‌ دەسەڵاتی پێدروستده‌كه‌ن، كۆنترۆڵكردوون، هه‌ر ئاواش لیژنه‌یه‌كی خاوه‌ن بەرتەریینن به‌هۆی پێگه ‌و پله‌یانه‌وه‌ له‌ سه‌رجه‌می خه‌ڵكه‌كه‌، جیابوونه‌ته‌وه‌، به‌واتایه‌كی دیكە واتە له‌ به‌ڕێكردنی ئاره‌زوو و ویستیاندا،  ناتوانن متمانه بە خەڵكەكە بكه‌ن. ئه‌مەش لیژنه‌یه‌كی پرۆفیشنا‌ڵانەی پێویسته‌‌، كه‌ بڕیاره‌كانیان ده‌سه‌پێنێت، جا هه‌ر جۆرێك له‌ هێزی پۆلیس‌، یا هێزێكی سه‌ربازی بێت له‌بری خه‌ڵكانی چه‌كدار.

به‌م شێوه‌یه‌ دابه‌شبوونی كۆمه‌ڵگه‌ به‌ فه‌رمانڕه‌وایان و فه‌رمانپێكراوانەوە كلیلێكه‌ له چۆنێتی دروستكردنی یا پێكهێنانی ده‌وڵه‌ت. به‌بێ دابه‌شبوونێكی ئاوا،  پێویستمان به‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تییه‌كی ئاوا توندووتیژ یا شه‌ڕه‌نگێز، نابێت‌، دەكرێت هه‌ر وا به‌ئاسانی كۆمه‌ڵێكی یه‌كسانمان ببێت، ‌دوور له‌ ده‌سه‌ڵات و ڕێكخستنی قوچكه‌یی‌، (ھەروەك لە زۆرێك لە خێڵە سەرەتاییە بێدەوڵەتەكاندا ھەبووە و لە كۆمەڵگەی ئەناركی داھاتووشدا بوونی دەبێت). ده‌بێت جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ش بكرێته‌وه، كه‌ ئه‌م دابه‌شبوونه‌ هه‌تا له‌ ده‌وڵه‌تێكی دیمۆكراسیشدا، هه‌یه‌ چونكه‌ " له‌ناو ده‌وڵه‌تدا هه‌میشه‌ پێكھاتەی قوچكەیی و باری جیاوازی له‌ نێوان فه‌رمانڕه‌وایان و فه‌رمانپێكراوندا، هه‌یه‌. هه‌تا گه‌ر دیمۆكراسیش بێت، خۆ ئه‌وانه‌ی كه‌ ئه‌مڕۆ فه‌رمانڕه‌واییده‌كه‌ن، به‌یانی نا‌یكه‌ن،  ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ هێشتا هه‌ر جیاوازییه‌كه‌ له باره‌كاندا هه‌یه‌‌. له‌ سیسته‌مێكی دیمۆكراسیشدا، تەنیا كه‌مینه‌یه‌ك هه‌لی فه‌رمانڕه‌واییان، هه‌یه‌، ئه‌مانه‌‌ش قه‌ت ناگۆڕدرێن و سه‌ر به‌ توێژاڵی ده‌سته‌بژێر (نخبە/ئێلیت)ن" [Harold Barclay, The State, pp. 23-4]

ئا ئه‌مه‌یه‌ "كڕۆكی میرایەتی (حكومه‌ت)" كه‌ " له‌م جووداخوازییه‌دا به‌رژه‌وه‌ندییه تایبه‌تییه‌كانی خۆی ته‌شه‌نه‌پێده‌دات و له‌ته‌ك ئه‌و دەزگایانه‌ی بوونیان هه‌یه‌، كه‌ له‌پێناوی خۆی و هێڕشكردنه‌ سه‌ر خه‌ڵك، ھاتوونەتە گۆڕێ (بوون)، تاكو به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ك پێویستبكات، فێریانبكات چۆن پارێزگاریی لە هێشتنه‌وه ‌و ئاساییشی كورسییه‌كه‌ی خۆی بكەن Voltairine de Cleyre, The Voltairine de Cleyre Reader, p. 27 and p. 26] ئا بەم جۆرە ” ئەوەندەی سەركوتگەری بۆ پرنسیپڵ و دەسەڵاتی ڕامیاریی دەگەڕێتەوە، ئەوەندە زۆر بۆ شێوەی ده‌وڵه‌ت و دەسەڵات ناگەڕێتەوە". [Bakunin, Op. Cit. , p. 211]

ئەوەی كە دەوڵەت نوێنەرایەتی دەسەڵات و چڕبوونه‌وه‌یه‌تی لە دەستی كەمینەیەكدا، ئاشكرایە كە لەسەر بنەمای پێكھاتەی قوچكەیی ڕۆنراوە. نوێنه‌رایه‌تیكردنی دەسەڵات سەرەنجامی هه‌ڵبژاردنی كەسانێكه، دووره‌په‌رێزده‌بن له‌و كەسانە‌ی كه‌ هه‌ڵیانبژاردوون و دواتریش له‌ ده‌ره‌وه‌ی كۆنترۆڵی ئه‌وان دەبن. بڕوانه‌ به‌شی (B. 2. 4). زیاتر له‌مه‌ش، ئه‌وانه‌ی كه‌ هه‌ڵبژێردراون دەسەڵاتیان سه‌باره‌ت به‌ ژماره‌یه‌كی زۆر كێشه ‌و پرس‌، ده‌درێتی و پێیانده‌وترێت، كه‌ بڕیاریان له‌سه‌ربده‌ن، به‌م پێیه‌ش هه‌ر زوو بیرۆكراسی له‌ناویاندا گه‌شه‌ده‌كات، تاكو كۆمه‌ك به‌ گه‌یشتن به‌ بڕیاره‌كان، بكرێت و سه‌رئه‌نجامیش سه‌پاندنی ئه‌و بڕیارانه‌ی كه‌ پێیاننه‌گه‌یشتوون. به‌ هه‌ر بارێكدا، به‌ هۆی به‌رده‌وامبوونی ئه‌م بیرۆكراسییه‌‌ و كۆنترۆڵكردنی زانیارییه‌كان له‌لایه‌ن ئه‌وه‌وه، هه‌ر به‌زوویی دەسەڵاتێكی ئاوا پەیدادەكات، كه ‌لە دەسەڵاتی ئەوانەی كە بە فەرمی هەڵبژێرراون، زیاترە. هه‌ر له‌به‌رئه‌مه‌ش " دەزگا‌ی ئاڵۆزی باڵای ده‌وڵه‌ت. . .، بەرەو پێكهێنانی چینێك دەڕوات، كە بەدیاریكراوی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌ت، له‌به‌رچاوبگرن، لەتەك به‌كارهێنانی ئه‌و ئه‌زموونه‌ی كه‌ هه‌یەتی، بۆ‌ هه‌ڵخه‌ڵاتاندنی باقییه‌كه‌ی دیكه‌ی خەڵك له‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خۆیدا، " [Kropotkin, Selected Writings on Anarchism and Revolution, p. 61]. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت، ئه‌وانه‌ی خزمه‌تی خه‌ڵكی ده‌كه‌ن و (وه‌كو پێیانده‌وترێت خزمەتكاریانن)، به‌ به‌راورد به‌وانه‌ی كه‌ خزمه‌تده‌كرێن، ده‌سه‌ڵاتی زۆر زیاتریان هه‌یه. هه‌ر وه‌كو چۆن ڕامیارێك، به‌ به‌راورد به‌وانه‌ی هه‌ڵیانبژاردووه‌، دەسەڵاتی زۆر زیاتری هه‌یه‌. هه‌موو شێوه‌كانی دەو‌ڵه‌ت، وەكو ڕێكخراوێكی قووچكه‌یی ( هه‌ره‌می /هیراشی) بە بێچەندوچوون ده‌بنه‌‌ حه‌وزێكی بیرۆكراسیانه‌، ئه‌م بیرۆكراسییه‌ش له‌و ستراكتووره‌دا، هه‌ر به‌زووی ده‌بێته‌ خاڵێكی په‌یوه‌ندی كرده‌یی بۆ ده‌وڵه‌ت، به‌بێئه‌وه‌ی فه‌رمانڕه‌وایانی فه‌رمی له‌به‌رچاوبگیردرێن.

ئه‌م په‌راوێزخستنه ‌و بێده‌سه‌ڵاتكردنه‌ی كەسەكان (واته‌‌ به‌هێزكردنی بیرۆكراسی) هۆكارێكی سه‌ره‌كییه‌ بۆ ئەوەی كە ئەناركیسته‌كان دووژمنایه‌تی ده‌وڵه‌ت ده‌كه‌ن. ئه‌م جۆره‌ پێكهێنانه‌‌ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كەنه‌وه‌ كه‌ تاكه‌كان بێده‌سه‌ڵات و بێهێزبن، ملكه‌چی بیرۆكراسی بن. ڕۆڵی ده‌سه‌ڵاتدارێتی، مرۆڤ بۆ ئاستی ژماره‌یه‌ك، شتێك، ماتیریاڵێك، داده‌به‌زێنێت، كە لەو باره‌دا تاك یەكسان نییە بە كه‌سێك، كه‌ هیوا و خه‌ون و بیرو هۆش و هه‌ستی هە‌بێت. وه‌كو چۆن پیییەر جۆزیف برۆدۆن به‌توندی پێیداگریی له‌سه‌ر ده‌كات:

" بۆ ئه‌وه‌ی‌ . . . له‌لایه‌ن چه‌ند دروستكراوێكه‌وه‌، ئه‌وانه‌ی نه‌ ڕاستن و نه‌ ئاوه‌زه‌دار و نه‌ خاوه‌نمۆراڵ و نە باشن، نه‌ هیچ باشییه‌كیان تێدایه‌ تاكو ئه‌وه‌ بكه‌ن … فه‌رمانڕه‌وایت به‌سه‌ردا بكرێت، ده‌بێت چاودێری بكرێیت، بپشكێنرێیت، سیخوڕیت به‌سه‌ره‌وه‌ بكرێت، ئاڕاسته‌ بكرێیت، په‌یڕه‌وی یاسا بكه‌یت، ببیته‌ ژماره‌یه‌ك، تۆمار بكرێیت، په‌رجووت بۆ بكرێت، باوه‌ڕت پێبهێنرێت، كۆنترۆڵ بكرێیت، نرخت له‌سه‌ر‌ دابنرێت، چاودێری بكرێیت، فه‌رمانت به‌سه‌ردا بكرێت . . . بۆ ئه‌وه‌ی فه‌رمانڕه‌واییت به‌سه‌ردا بكرێت، ده‌كرێت له‌ هه‌موو چالاكی و كارێكتدا، له‌ هه‌موو كڕین و فرۆشتنێكدا تێبینی بكرێیت، ناونووس بكرێیت، باجت به‌سه‌ردا بسه‌پێنرێت، بپروێنرێیت، بپێورێیت، وه‌كو ژماره‌یه‌ك بژمێردرێیت، هه‌ڵبسه‌نگێنرێیت، مۆڵەتت‌ پێبدرێت، ده‌سه‌ڵاتت به‌سه‌ردا بكرێت، ئاگه‌دار بكرێیته‌وه‌، له‌كردنی شته‌كاندا بوارت پێنه‌درێت، سازبكرێیت، ڕاستبكرێیته‌وه‌، به‌ بیانوی ئه‌وه‌ی بۆ گشت به‌ كه‌ڵك و به‌سوود بیت‌، سزابدرێیت. هه‌روه‌ها به‌ناوی به‌رژه‌وه‌ندی گشتییه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌شداریبكه‌یت ده‌خرێیته‌ شوێنێكه‌وه‌‌، ڕابهێنرێیت، به‌ بێگار( سوغره) بگیردرێیت، به‌كاربهێنرێیت، قۆرخ بكرێیت، به‌زۆر یا به‌ هه‌ڕه‌شه‌ ده‌سگیر بكرێیت، بگوشێنرێیت، چه‌واشه‌ بكرێیت، بڕوتێندرێیته‌وه‌، دواتریش له‌ كه‌مترین به‌‌ره‌نگاربووه‌نه‌دا، له‌ یه‌كه‌م گله‌ییكردندا، ده‌بێت سه‌ركوتبكرێیت، سزابدرێیت، ببوغزێنرێیت، ڕسوابكرێیت، هه‌راسانبكرێیت، دواتبكه‌ون و بدۆزرێیته‌وه‌، به‌خراپی مامه‌ڵه‌ت لەتەكدا بكرێت، لێتبدرێت، بێچه‌كبكرێیت، هه‌ناسه‌ت لێببڕرێت، به‌ندبكرێیت، قسه ‌و كرده‌وه‌ت بێهه‌ند وه‌ربگیرێت، سه‌رزه‌نشتبكرێیت، ته‌قه‌ت لێبكرێت، دیپۆرتبكرێیت، بكرێیته‌ ‌قوربانی، بفرۆشررێیت، خیانه‌تت لێبكرێت، سه‌رباری هه‌موو ئه‌وانه‌ پێتڕاببوێررێت، گاڵته‌ت پێبكرێت، ڕقت لێهه‌ڵبگیرێت، كه‌سایه‌تیت لێزه‌وتبكرێت به‌ ساخته‌چی ناوببرێیت. ئه‌مه‌یه‌ میرایەتی (حكومه‌ت)، ئه‌مه‌یه‌‌‌‌ داوه‌رێتیه‌كه‌ی، ئه‌مه‌یه‌ مۆراڵه‌كه‌ی" . [General Idea of the Revolution, p. 294]

ئه‌مه‌ سروشتی ده‌وڵه‌ته‌ لەتەك هه‌ر یه‌كێك له‌و هه‌وڵانه‌دا، گرنگ نییه‌ چ ئه‌هریمه‌نێكه‌‌، به‌ڵام كاتێك كه‌ به‌رژه‌وه‌ندی ده‌وڵه‌ت و كه‌مایه‌تییه‌كه‌ی ده‌پارێزرێت، باشده‌بێت، وه‌كو‌ باكۆنین ده‌ڵێت:

" ده‌وڵه‌ت . . . ئاشكراترین شتێكە، دزێوترین ده‌زگا‌یه‌كه‌، كه‌ به‌ته‌واوی ڕەتكەرەوەی مرۆڤایه‌تییە. هاوپشتی نێوانی هه‌موو مرۆڤەكان* [پیاوان و ژنان] لەسەر گۆی زەمین تێكده‌شكێنێ و له‌نێویده‌بات، بەمەبەستی وردوخاشكردن و سەركوت و كۆیلەكردنی ئەوانی دیكە [زۆرینە]، ھەندێكیان لە كۆمەڵەیەكدا ڕێكدەخات . . .

ئه‌م ڕەتكەرەوە ئاشكرایەی مرۆڤایەتی، كە ناوەڕۆكی دەوڵەت پێكدەھێنێت، لە ڕوانگەی دەوڵەتەوە ئەركی باڵا و گەورەترین چاكەكاری ئەوە، لەسەر ئەو بنەمایە ئازاردان و ستەم و چەوساندنەوە و چەپاوڵ و تاڵانی و تیرۆری مرۆڤەكان [ژنان و پیاوان] دەكات، كە لە باری ئاساییدا ئەمانە تاوانن. لەلایه‌كی دیكەوه‌ له‌ ‌ژیانی ڕۆژانه‌دا، له‌ ڕوانگەی نیشتمانپه‌روه‌رییەوە، ‌كاتێك كه‌ ئه‌مانه‌ بە شكۆداریی ده‌وڵه‌ت، تەواودەبن، بۆ پارێزگاریكردنی یا بەردەوامیدان بە ده‌سه‌ڵات، هه‌موو ئه‌مانه‌ ده‌گۆڕدرێن بە‌ فه‌رمان و نیشاندانی چاكە و ئه‌م فه‌رمان و چاككارییانە ده‌بنە‌‌ ئه‌ركی سه‌رشانی هه‌موو هاووڵاتییەكی نیشتمانپه‌روه‌ر‌، چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ لە هه‌موو كه‌سێك ده‌كرێت، كه‌ ھەر كات بەرژەوەندی دەوڵەت ئەوە بخوازێت، ئەوا نەك تەنیا دژی كەسانی بیانی، بەڵكو دژی ھاومرۆڤانی (ھاووڵاتیانی)** خۆشی ئەنجامیانبدات.

ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ڕاڤەدەكات، كه‌ بۆچی له‌ سەرھەڵدانی ده‌وڵه‌تەوە، دنیای ڕامیاریی هه‌روابووه‌ و به‌رده‌وامیش هه‌روا قۆناخێكی كۆمەڵایەتی و مرۆڤایەتی بووە بۆ لەخشتەبردن و چەتەگەریی بێسنوور . . . . ئه‌وە‌ش ڕۆشندەكاتەوە، كه‌ بۆچی سه‌رجه‌می مێژوووی ده‌وڵه‌تانی كۆن و ھاوچەرخ تەنیا زنجیره‌یه‌ك به‌گژاچونه‌وه‌ و تاوان بووە، بۆچی پاشاو شالیاره‌كان لە ڕابوودوو لە ئێستادا له‌هه‌موو سەردەمەكاندا و له‌هه‌موو وڵاتێكدا – پیاوانی ده‌وڵه‌ت، دیبلۆماسەكان، بیرۆكراته‌كان، شه‌ڕكه‌ره‌كان -- ئەگه‌ر له‌ ڕوانگەی مۆڕاڵی ئاسایی و دادپەروەریی مرۆییەوە دادگایی بكرێن، سه‌دان و هه‌زاران جار شایانی سزاواربوون (مەحكومبوون) بە كاری سەخت، یاخود له‌ سێداره‌دانن. لێره‌دا هیچ تۆقاندنێك، هیچ دڵڕه‌قییه‌ك، هیچ سووكایەتییەك بە پیرۆزییەكان، یا گەواھیدانی درۆ، ھیچ فریودانێك، ھیچ ھەڵسوكەوتێكی نەشیاو، ھیچ دەستبڕینێك، ھیچ‌ تاڵانكردنێكی ڕووقایمانە، ھیچ خیانه‌تێكی بێشەرمانە، ھیچ یەك له‌مانه ڕۆژانە‌، ئه‌گه‌ر به‌ناو و‌ له‌لایه‌ن نوێنه‌ران و پیاوانی ده‌وڵه‌ته‌وه، نه‌بووبێت، ڕوویاننەداوە. ئه‌مانه‌ی كه‌ كراون‌، له‌ژێر هیچ ناوێكی دیكەدا نەكراون، به‌ڵكو ته‌نیا له‌ژێر ناو و پاساوی وشه‌ ڕازێنراوەكان ‌و دڵخۆشكەرەكان، بەڵام ھاوكات زۆر ترسناكەكاندا، ئەنجامدراون. " 'for reasons of state. '" [Bakunin on Anarchism, pp. 133-4]

 بۆ پاساودانی جه‌نگه‌كان، كه‌مكردنه‌وه‌ی سه‌ربه‌ستییه‌ سڤیلییەكان (مه‌ده‌نییه‌كان) و ئازادییه‌كانی مرۆڤ، (گه‌ر هه‌مووشیان له‌ناونه‌بات) حكومه‌ته‌كان به‌ به‌رده‌وامی درۆ بۆ كەسەكان، ئه‌و كەسانەی كه‌ بانگه‌شه‌ی نوێنه‌رایەتییان دەكەن، ده‌كه‌ن، به‌رده‌وامن‌ له‌ به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌و‌ ڕامیاریانه‌ی كه‌ خزمه‌تی كه‌مینه‌یه‌ك له‌ زۆربه‌ ده‌كات، له‌پاڵ ئەنجامدانی تاوانی دیكه‌شدا. گه‌ر ئه‌م ڕامیاریانه‌ش له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ به‌ده‌ربڕینی ناڕه‌زایی به‌رپه‌رچ بدرێنه‌وه‌، ده‌وڵه‌ت به‌دڵخۆشییەوە ئه‌و هێزه‌ی كه‌ له‌ ده‌ستیدابێت و ئه‌وه‌ی پێویست بكات، به‌كاری ده‌هێنێت، تاكو ناڕه‌زاییكه‌ران بگه‌ڕێنێته‌وه‌ شوێنه‌كانی خۆیان (مۆركردنی ئه‌م سه‌ركوتكردنه‌ش به‌نێوی یاسا و فه‌رمانه‌وه‌ ده‌بێت). ئه‌م سەر‌كوتكردنه‌ش له‌ شێوه‌ی به‌كارهێنای تیمی بكوژ، به‌ده‌ستووریكردن، یا یاساییكردنی ئه‌شكه‌نجه‌دان، سزادانی به‌كۆمه‌ڵ، به‌ندكردنی هه‌میشه‌یی، لەتەك تۆقاندنی دیكه‌دا له‌ شیوه‌ی خراپ خراپدا، به‌ ئه‌نجامده‌گه‌یه‌نرێت.

‌كاتێك كه‌ ده‌وڵه‌ت له‌باری ئاساییدا، كاتێكی زۆر له‌ به‌خراپفێركردن و خراپیپه‌روه‌ردەكردنی كەسەكاندا به‌كارده‌هێنێت. . . كه‌متر جێگه‌ی سه‌ر سووڕمانه‌، ئه‌مه‌ش تەنیا له‌ ڕێگای خود‌ی ده‌وڵه‌ت خۆیه‌وه‌‌‌، (له‌ كاتێكدا كه‌ ناشارێته‌وه‌) ئه‌نجامیده‌دات، ده‌توانرێت ئه‌وانه‌‌ بزانرێت. مێژووی ده‌وڵه‌ت شتێك نییه، جگه‌ له‌ هه‌وڵدانی ڕاهێنانی كەسەكان و چاودێری نه‌زم و یاسا و فه‌رمانه‌كانی، بۆ كۆنترۆڵكردنیان و كردنیان به كەسانێكی‌ ستاندا‌رت ( لە قاڵبدراو) تاكو كەسەكان بەخۆیان، ئەوانە بەسەر خۆیاندا بچەسپێنن و خۆیانی پێوه‌گرێبدەنەوە‌.

ئه‌م هه‌ڵسوكه‌وته‌ی ده‌وڵه‌ت لای ئەناركیسته‌كان جێگای سەرسووڕمان نییه‌، چونكه‌ ئه‌وان ده‌وڵه‌ت وه‌كو هه‌بوونی ماشێنێكی زه‌به‌لاح، لەتەك كۆنترۆڵكردنی هێزێكی بكوژی جێگرەوە بۆ ئه‌و پێكھاتە‌ قوچكەییەكه‌، كه‌ كاراكه‌ته‌رێكی زۆر خراپ و‌ سه‌روبه‌ندی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یه‌تی‌، كه‌ له‌ (دوابه‌ش)دا باسی لێوه‌كراوه‌، ده‌بینن . باكۆنین مشتومڕ له‌سه‌ر " هه‌ر تیئۆرێكی ڕاسته‌وخۆیی یا خۆجێیی (لۆكاڵی) له‌ ده‌وڵه‌تدا" ده‌كات و دەڵێت" لە بنەڕەتدا لەسەر بنەمای سەروەری دامەزراوە، ئەمەش بیرۆكەیەكی خوداوەندیی [لاھوتی]، میتافیزكی و ڕامیارییانەیە، كە پێیوایە جەماوەر توانای نییە فەرمانڕەوایی خۆی بكات، هه‌میشه‌ ده‌بێت ملكه‌چی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی عه‌قڵداران بێت و ئه‌وان دادوه‌ریی به‌سه‌ردا بسه‌پێنن، ئەمەش بەبەكارهێنانی ڕێگایەك یا هەندێك لەو ڕێگایانەی سەرەوە، ده‌بێت " [Bakunin on Anarchism, p. 142]

وه‌ها سیسته‌مێكی ده‌سه‌ڵاتدارێتی‌، به‌ ئاسایی و سروشتی ناتوانێت ببێته‌ سیستەمێكی ناوه‌ندگه‌را و هیراشی و بیرۆكراسی. هه‌ر له‌به‌رئه‌مه‌ش به‌پێی ناوه‌ندگه‌رییه‌ قوچكەییه‌كه‌ی، سروشته‌ بیرۆكراسییه‌كه‌ی، ده‌وڵه‌ت ده‌بێته‌ بارگرانی به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌وه‌، ڕێگره‌ له‌ گەشەكردن و پێشكه‌وتن، له‌و باره‌شدا كۆنترۆڵكردنی هه‌موو شتێكیش ئه‌سته‌مه‌‌. هه‌ر وه‌كو باكۆنین ده‌ڵێت:

" ئه‌وه‌ی كه‌ پێیده‌ڵێن به‌رژه‌وه‌ندی گشتی كۆمه‌ڵگه ‌و گوایه‌ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ نوێنه‌رایه‌تی ده‌كرێت. . . له‌ ڕاستیدا . . . به‌گشتی و به‌ به‌رده‌وامی ڕه‌تكه‌ره‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندییه پۆزه‌تیفه‌كانی ناوچه‌كان‌، شاره‌وانییه‌كان‌، كۆمه‌ڵه‌ هه‌ره‌وه‌زییه‌كانی خه‌ڵكییە. هه‌روه‌ها بەرژەوەندی ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ تاكه‌كان، كه‌ ملكه‌چی ده‌وڵه‌تن . . . . [بەوەی كە] باشترین ھیوا و خەونەكان، ھەموو ھێزە زیندوو و كاراكانی وڵات، كراونەتە قوربانی و لە گۆڕنراون. " [The Political Philosophy of Bakunin, p. 207]

دژایه‌تیكردنی‌ ئەناركیسته‌كان بۆ ده‌وڵه‌ت هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ فۆرمێكی قوچكەیی هه‌یه‌‌، لێره‌دا كۆتایی نایێت‌، به‌ڵكو ئەناركیسته‌كان له‌به‌ر هۆیه‌كی دیكه‌ی گرنگتریش ده‌وڵه‌ت ڕه‌تده‌كه‌نه‌وه‌. ئه‌ویش ڕۆڵی ده‌وڵه‌ته‌ له‌ پارێزگاریكردن و پاراستنی ئه‌و چینه‌ی كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا دژ بە ئەوانی تر( بۆ نموونه‌ چینی كرێكاران)، ئابووری به‌ده‌سته‌وه‌یه‌. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ له‌ژێر ئه‌م سیسته‌مه‌ی ئێستادا، سه‌رمایه‌داره‌كان " ده‌یانه‌وێت ده‌وڵه‌ت، بۆ پارێزگاریكردن له‌ سیسته‌می سه‌رمایه‌داری، شێوازه‌ ڕاووڕوتییه‌كانیان یاسایی بكات. " [Berkman, What is Anarchism? p. 16] . هه‌روه‌كو له‌ (به‌شی  B. 2. 1) قسه‌ی له‌سه‌ر ده‌كه‌ین، ده‌وڵه‌ت به‌رگریكه‌ره‌ له‌ خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی. بۆ لێدوان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئەناركیسته‌كان مه‌به‌ستیان له‌وه‌ چییه ‌و چۆن له‌ خاوه‌ندارێتییه‌كانی تاكی جیاده‌كه‌نه‌وه‌، ئه‌وا سەیری‌ (به‌شی  B. 3 ) بكه‌.

ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت له‌ ده‌وڵه‌ته‌ سه‌رمایه‌دارییه‌كاندا، میكانیزمی پاوانكردنی (هه‌یمه‌نه‌كردنی) ده‌وڵه‌ت‌ له‌لایه‌ن گروپێك له‌ ده‌سته‌بژێره‌وه‌یه‌ و هه‌ر بۆ ئه‌وانیشە ( سه‌رئه‌نجامیش كۆمپانییه‌ گه‌وره‌كان به‌ره‌و ئه‌وه‌ ده‌ڕۆن، كه‌ ببنه‌ به‌شێك له‌ به‌شه‌ به‌رینه‌كانی ده‌وڵه‌ت). له‌ ڕاستیدا هه‌روه‌كو له‌ (به‌شی  F. 8 ) زۆر به‌ قووڵی گفتووگۆی له‌سه‌ر ده‌كه‌ین " ڕاستەوخۆ و ناڕاسستەوخۆ، دەوڵەت سەرەكیترین پایە و ئافەرێنەری سەرمایەداری و دەسەڵاتەكەی بەسەر خەڵكیدا بووە و ھێشتاكەش ھەروایە. [Kropotkin, Evolution and Environment, p. 97]. به‌شی  B. 2. 3 ئەوە نیشاندەدا، كە لە دێمۆكراسیی نوێنەرایەتییدا، ئەم پاوانكردنە، چۆن به‌ده‌ستده‌هێنرێت .

سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش ئه‌مه‌ به‌و واتایه‌ نییه، كه‌ ئەناركیسته‌كان ئاوا بیربكه‌نه‌وه‌، كه‌ ده‌وڵه‌ت ده‌قاودەق‌ ئامرازێكی ئابووریی چینی فه‌رمانڕه‌وایه‌. وه‌كو Malatesta مشتومڕی له‌سه‌ر ده‌كات و ده‌ڵێت له‌ كاتێكدا " چینێكی تایبه‌ت (میرایەتی/حكومه‌ت)، لەپێناو‌ دەستەبەركردنی ئامرازە‌ پێویستە‌كانی سه‌ركوتكردن و یاساییكردن و پاراستنی‌ چینی‌ داراكان، لە بەرامبەر داخوازییه‌كانی كرێكاران . . . له ‌هه‌مان كاتدا ھێزەكانی بەردەستی وه‌كو ئامرازێك بۆ ئافراندنی بەرتەری بۆ خۆیی به‌كارده‌هێنێت، ئەگه‌ر بیشتوانێت ھەروا ژێرڕكێفخستنی چینی داراكانیش. [Errico Malatesta: His Life and Ideas, p. 183] . بەو جۆرە دەوڵەت بەرژەوەندی تایبەتی خۆیشی ھەیە، جیاوازە و ھەندێك جار دژی فەرمانڕەایی دەستەبژێری ئابوورییە. ئەمەش بەو واتایەیە، كە دەبێت ھەردووكیان؛ چ دەوڵەت و چ سەرمایەداری ھەڵبوەشێنرێنەوە. ده‌وڵه‌ت وه‌كو ده‌زگا‌یه‌كی ناسراو، سه‌ركوتكه‌ر، چه‌وسێنه‌ر وه‌كو چینێك. ئه‌م شێوازانه‌ی ده‌وڵه‌ت له‌ section B. 2. 6 مشتومڕیان له‌سه‌رده‌كرێت.

داكۆكیكاری لە سەرمایەداری وەك بەشێك لە ئەركەكانی، كە دەوڵەت تێیدا بەشدارە تەنیا پاوانكردنی ڕامیاریی نییە، بەڵكو لە پاوانكردنی ئابوورییشدا بەشداردەبێت. ئەم پاوانكردنە بۆی ھەیە شێوەی جیاواز لەخۆی بگرێت، ھەر لە پاراستنی ئاسایی مافی خاوەندارێتی سەرمایەداری لە شوێنەكانی كاردا و تا دەگاتە بەھرەكێشیی ڕاستەوخۆی كار، دەگرێتەوە . لە كاتێكدا كە لە باری ئاساییدا ڕۆڵی دەوڵەت بۆ مەیسەركردنی پاوانگەریی ئابووریییە، ھەروا بۆی ھەیە ھەوڵی كەمكردنەوەی سروشتی دژەكۆمەڵایەتییانەی بازاری سەرمایەداری و شێوازبەندی خراپەكارییەكانی بدات. ئه‌م لایەنە‌ی ده‌وڵه‌ت له‌ به‌شی  B. 2. 2. باسده‌كین.

پێویست به‌وه‌ ناكات، كه‌ بڵێێن ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ی كه‌ نیشانه‌ی ده‌وڵه‌تن‌، به‌هۆی ڕێكه‌وته‌وه‌ په‌ره‌ناسێنن. هه‌ر وه‌كو له‌ به‌شی section H. 3. 7 له‌باره‌یه‌وه‌ دواوین، ئەناركیستەكان ڕوانگەیەكی كراوەیان بۆ دەوڵەت ھەیە. ئەمەش بەو واتایەیە كە ده‌وڵه‌ت لەپێناو ئاسانكردنی ڕۆڵگیران و بەجێگەیاندنی ئەركەكانیدا، سروشتێكی قوچكەیی ھەیە. هه‌ر وه‌ك له‌ ( بەشی B. 2. 4) و (بەشی B. 2. 5)دا خراوەتەڕوو، خوازراوی ناوه‌ندگه‌رایی له‌ ده‌وڵه‌تدا بۆ ئه‌وه‌یە، كه‌ ڕۆڵی سه‌روه‌رێتی ده‌سته‌بژێر بپارێزرێت، كه‌ ئه‌مه‌ش چالاكانه‌ و به‌ هوشیارییەوە ئافەرێنراوه‌، تاكو ئه‌مه‌ ئه‌نجامبدات. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ نیشانده‌دات كه‌ ده‌وڵه‌ت بەپێی‌ سروشتی له‌ سه‌ره‌وه‌ تاكو خواره‌وه‌ی‌ ده‌زگا‌كانی، ھێز له‌ ده‌ستی چەند كەسێكدا ناوه‌ندییدەكاتەوە، سه‌رئه‌نجامه‌كه‌ش، ده‌وڵه‌ت " لەتەك ڕێساكە (سو‌نه‌ت‌كەی)، پێكھاتە قوچكەییه‌كه‌ی و هه‌روه‌ها تاڕاده‌یه‌كیش بەرتەنگییە نه‌ته‌وه‌ییەكەی ‌‌. . . ناتوانرێت وەك‌ ئامرازێك بێت بۆ ڕزگاری بەكارببرێت". [Kropotkon, Evolution and Environment, p. 78] هه‌ر لەبەرئەمەیە‌، كه‌ ئەناركیسته‌كان ئامانجدارانه‌ دەیانەوێت شێوازێكی نوێ بۆ ڕێكخستنی كۆمەڵایەتی و ژیان، بئافرێنن، شێوازێكی ناناوه‌ندگەرایانە (ناسێنتراڵانە)، له‌سه‌ر بنەمای بڕیاردان له‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌ و لەنێوبردنی پێكھاتە و پلەبەندی قوچكەیی.

له‌ كۆتاییدا ده‌بێت ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌ین، كه‌ له‌ كاتێكدا كه‌ ئەناركیسته‌كان جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌و شتانه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ ده‌وڵه‌ته‌كان تیایاندا هاوبه‌شن و خاڵی ناوكۆییانن، ئه‌وه‌ش ده‌زانن، كه‌ هه‌ندێك فۆرم له‌ ده‌وڵه‌ت، له‌وانی دیكه‌یان باشترن. بۆ نموونە، دیمۆكراتییه‌كان پێده‌چن له‌ دیكتاتۆره‌كان یا پاشاییه‌كان، كه‌متر سه‌ركوتكه‌ر بن. ئه‌مه‌ هه‌ڵه‌ ده‌رده‌چێت، ئەگه‌ر سه‌رئه‌نجامێكی وه‌كو ئه‌وه‌ وه‌ربگیردرێت كه‌ " له‌ ڕه‌خنه‌ گرتندا له‌ میرایەتییەكی (حكومه‌تێكی) دیمۆكراتی ئه‌وه‌ نیشانبدات، كه‌ ئێمه‌ خۆشیمان له‌ میرایەتییەكی پاشایی دێت. ئێمه‌ بڕوای ته‌واومان بەوە هه‌یه‌، كه‌ میرایەتییەكی كۆماریی هه‌ره ناته‌واو هه‌زار جار له‌ باشترین میرایەتی ڕۆشنبیرانه‌ی پاشایی باشتره‌". [Bakunin, Bakunin on Anarchism, p. 144] سەرەرای ئەوەش، ئه‌مه‌ سروشتی یاخود ڕۆڵی ده‌وڵه‌ت ناگۆڕێت. له‌ڕاستیدا، ئه‌و ئازادییانه‌ی كه‌ هه‌مانن، په‌یوه‌ندیان به‌ باشیی هه‌ڵوێستی ده‌وڵه‌ته‌وه نییه‌‌، به‌ڵكو سه‌رئه‌نجامی بەرھەڵستی و به‌گژداچوونه‌وه‌ی خه‌ڵكین دژی ده‌وڵه‌ت و بەكاربردنی سەربەخۆیی خودی خەڵكییە. ئەگەر بواری پێبدرێت، ده‌وڵه‌ت بەزوویی ئازادییەكان و مافەكان ڕه‌تده‌كاته‌وه‌و دەگۆرێتەوە بە یاسا مردووەكانی پێداگری، شتگەلێك كە بە چاپكراوی زۆر جوان دەردەكەون، بەڵام لە كەتواری ژیاندا، ھەرگیز كردەیی ناكرێنەوە

بەم جۆرە لە درێژەی ئەم بەشەدا مشتومر لەسەر دەوڵەت، ڕۆڵ و كاراییەكانی لەسەر ئازادی كۆمەڵگە و ئەوەی كە كێ لە بوونی سوودمەند دەبێت، دەكرێت. بۆ خوێندنەوەی زیاتر لەسەر ئەم بابەتە، خوێنەوەی وتارێكی كلاسیكی كرۆپۆتكین، The State: It’s Historic Role ,Kropotkin، دەوڵەت و ڕۆڵە مێژوووییەكەی، بەسوود دەبێت. ھەروەھا خوێندنەوەی (دەوڵەت، سەرنجدانێكی نوێ لە پێشینەكانی دەوڵەت، چۆنیەتی گۆڕانی لە ماوەی ھەزاران ساڵدا و سروستی دەوڵەتی نوێ، نووسینی ھاروڵد باركلی Harold Barclay's The State، سوودبەخش دەبێت.


ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.

دەوڵەت؛ بابەتێك بۆ گفتوگۆ لە نێوان مارکسیستەکان و ئەنارکیستەکانی کوردستان .. بەشی دوازدەھەم ... زاهیر باهیر

زاهیر باهیر 21 May 2013

هاوڕێ تاهیر دووبارە سڵاو:  لەسەر دوا سەرنجت کە بەشێکی زۆری لەسەر پارتی بەلشەفیک و مەنشەفیک و شووراکانی ئەو سەردەمەی ڕوسیاو هەروەها ئەوەی کە باست کردوە سەبارەت بە مێژوی  قۆناغە جیاجیاکان و مل ملانێی نێوانی پەیوەندی بەرهەمهێنانان و شێوەی بەرهەمهێنان و بابەتەکانی تر ،  من کێشەیەکم لە سەریان نییە ڕامان تا ڕادەیەک وەکو یەکە.

 

تەنها من لە سەر دوو مەسەلە سەرنجی خۆم دەدەدەم و دوواتریش ئەنجامگیرییەک بۆ پو ختەی ڕاو بۆچوونی خۆم لەسەر ئەوەی کە باسمان کردووە ، دەکەم.  یەکەمیان:  ....کە تۆ دەڵێیت " ئەزمونی کۆمۆنەی پاریس ئەم ڕاستییەی سەلماند. کۆمۆنەی پاریس، هیچ شتێک نەبوو جگە لە دەوڵەتی پرۆلیتاریا. دەوڵەتێک کە پایەی سەرەکی خۆی لەسەر دیکتاتۆری بۆ سەرمایەداران و دیموکراسی بۆ زۆرینەی کۆمەڵگە داڕشت بوو. دووبارەبوونەوەی کۆمۆنەی پاریسێکی دیکە لە هەرشوێنێکی دنیادا، بە ناچاری هەمان تایبەتمەندی [ دەوڵەت بوون و دیکتاتۆری پرۆلیتاریا بوون] لەخۆی دەگرێت. ڕێگای دووەم بۆ گواستنەوە لە قۆناغی سەرمایەدارییەوە بۆ قۆناغی کۆمۆنیزم، جگە لە [دەوڵەتی پرۆلیتاریا ؛ یان دیکتاتۆری پرۆلیتاریا]بوونی نییە [ ئەگەر هاوڕێیان ئانارکیست ڕێگەی دووەمیان لایە، با پێشنیاری بکەن، ڕێگایەک کە جیاوازتر لە ئەزمونی کۆمۆنەی پاریس بێت ]".

 

سەرەتا من ئەوە دەڵیم کە من ناتوانم پێشبینییەکم بۆ چونێتی پێکهاتە و پێکهاتنی کۆمەڵگەی ئایندە ( ئەنارکستی-سۆشیالیستی) هەبێت، لە هەمان کاتیشدا من ناتوانم پێشبینی ئەوەش بکەم کە ئەوەی بە دەوڵەتی پرۆلیتاریا یا دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا ناو دەبرێت، کڵێشەو شێوەیەکی شیاوو بێت و دەستبدات بۆ کۆمەڵگەی داهاتوو.  وەکو خۆتیش دەزانیت ئەوە سەدەو نیوێک لەمەوبەر بووەو کەسێکیش نییە کە پێشبینی کاتی هاتنی کۆمەڵگەی داهاتوو بکات،  ئەمە جگە لەوەی کە سەرجەمی شتەکان گٶڕاون و بەردەوامیش لە گۆڕاندان.  هەر لەبەر ئەمەش بەڕای من پێداگرتن لەسەر ئەوەی کە قۆناغی گواستنەوە بۆ کۆمەڵگەی سۆشیالیستی یا کۆمۆنیستی دەبێت دەوڵەتی پڕۆلیتاری ، دیکتاتۆریەتی پڕۆلیتاری ، یاخود کڵێشيیەکی تر ،بەخۆیەوە بگرێت، ڕەنگە لە جێگەی خۆیدا نەبێت.  خودی مارکسیش خۆی زۆر ڕەخنەی هەبوو لە کۆمۆنە،  لەوانەش تێنەشکانی تەواوی دەسگە بیرۆکراتییەکان سەرتاپای دەسگەکانی تربوو لەپاڵ پێداگرتن بوو لەسەر ئەوەی کە کۆمۆنە و کۆمۆنەی ئایندە دەبوایەو دەبێت پارێزگاری لەخۆی بکات،  کە ئەم پارێزگاری کردنەش کە لە چەکداربوونی خەڵکەکەکەدا خۆی دەبینییەوە.  هەتا گەر ئەمەش ڕویبدایە پاشەڕۆژێکی ڕووناک لەبەردەم کۆمۆنەدا نەدەمایەوە ، مەگەر شٶڕسی جیهانی ڕویبدایە و ڕزگاری بکردایە، کە ئەمەش ئەوکاتەش و ئێستاش کارێکی مەحاڵ بوو، مەحاڵیشە،  بۆیە تێشکانی کۆمۆنە چاوەڕوانکراوو حەتمی بوو.  وەکو پێشتریش وتم ژیان بواری مارکسی نەدا تاکو فکری خۆی بەڕوونی لەسەر مەسەلەی دەوڵەت ساغبکاتەوەو هەر لەبەر ئەمەش بوو جارێک کۆمۆنەی بە دەوڵەتی پڕۆلیتاریاو جارێکی تر بە دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا ده‌چواند، کە ئەم دووانەش بەڕای من لەیەکتری جیاوازن،  هەر ئەمەش وای دەکرد کە جەدەلێکی گەرم لە نێوانی مارکس و هاوڕێکانی لە لایەک و باکۆنین و هاوڕێکانی لە لایەکی ترەوە ، دروست ببێت.

 

لێرەدا لای من  لێدوانەکە ئەوەندەی لەسەر ئەو ڕێگایەی کە دەمانگەیەنێتە کۆمەڵگەی ئایندە (دوا قۆناغ)، کە هەردوکمان لە شێوەو ناوەرۆکیدا ، هاوڕاین ،   گرنگتره‌ تاکو  خودی ئایندەکە . ئەم ڕێگایەش پێشتر من ئیشارەتم پێکردوە لە ڕێگەی ناسوڵتەییەوە دەگەیتە ئایندەی ناسوڵتە، بەواتایەکی ترلە ڕێگایەکەوە کە بەدوور بێت لە ناوەندگەریی و هەبوونی سەرکردەو بنکردە،  لە ڕێگایەکەوە کە تەواوی تاکەکانی نێو کۆمەڵگه‌ ئازادانە، بێ بەرگرتن بە پێشنیارو داهێنان و تواناو سکییڵیان و نەبەستنەوەیان بە مەرکەزیەت و دەسەڵاتی پارتێک ڕێکخراوێکی سیاسیانەوە، لای من ئه‌وه‌ ڕێگای گوێزه‌ره‌وه‌یه‌ بۆ ئه‌و‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌ی که‌ له‌ زهنمدا هه‌یه‌ ، وه‌ ئه‌و‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌ش و ڕیگاکه‌ش که‌ ده‌مان گه‌یه‌نێت پێی، له‌ ڕێگای نوێنه‌رایه‌تی کردنه‌وه‌  نابێت.  ئێمە باوه‌ڕمان بە نوێنەرایەتی کردن نییە کە شێوەیەکە لە دیمۆکراسی باوو بورجوازیانە، کە هەبوونی نوێنەرایەتی سابت  ( چه‌سپیو) و بەردەوامدان پێی، بناغەی دروستکردنی توێژاڵێکی تایبه‌تییه‌  لەسەرو باقییەکەی تریەوە دەبێت، ئەمەش کانێک دەبێت بۆ دروستبوونی گەندەڵی.  ئیمە باوەڕمان بە دیمۆکراسی ڕاستەوخۆ هەیە  کە تاکەکانی کۆمەڵگە لە شوراکاند، لیژانە لۆکاڵییه‌کاندا ( ناوی هەرچی بێت لە جەوهەرەکەی ناگۆڕیت) ئازادن لەوەی کە دەنگ بۆ کێ دەدەن و بۆ چی دەدەن کە بەردەوامیش کەسەکان و شتەکان دەگۆڕین و لە گۆڕاندا دەبن.  گەیشتن بەو کۆمەڵگەیەی کە باوەڕمان پێی هەیە " کاری خۆجێی و بیرکردنەوەی جیهانییی یا جیهانیانەنه‌" بناغه‌ داڕێژاوه‌که‌یه‌تی و ده‌بێت کاری بۆ بکرێت و له‌سه‌ری کار بکرێت، بۆیە گرنگە کە ئەمڕۆ خەڵکی لە گروپە خۆجێیەکاندا  - تۆ دەتوانیت ناوی بنێیت شووراکان، کۆمۆنه‌کان، یا هەر شتێکی تر-  لە نێو هەموو دەسگەکانی کۆمەڵگە : دەسگە کۆمەڵایەتییەکان، سۆشیاله‌کان،  ئەکادیمیەکان، خوێندن و پەروەردە و بەشەکانی تەندروستی خەستەخانەکان، کەرتەکانی گواستنەوەو ڕێگاو بان، بەشی پیشەسازی و کشتووکاڵی و زەوی و زارو  بیناسازی و سەرجەمی بەشەکانی تر هه‌م ده‌وڵه‌تی و هه‌م  که‌رتی تایبه‌تی،  تاکو بتوانن کاروبارەکانی خۆیان و کۆمۆنێتییەکەیان لەو بوارانەی کە کاری تیادا دەکەن ، ببەن بەڕیوە بە هەرەوەزی بڕیارەکانیان بدەن و بەهەرەوەزیش کاری لەسەر بکەن. ئه‌مه‌ش یانی گێڕانه‌وه‌ای پلانه‌کان و بڕیاره‌کان له‌ ده‌سگه‌یه‌کی بیرۆکراتی ده‌وڵه‌تییه‌وه‌ یا کۆمپانیانو خاوه‌ن کارگه‌و ده‌سه‌ڵاتداره‌کانه‌وه‌ ، بۆ خودی خه‌ڵکه‌که‌ خۆیی و کۆمۆنێتییه‌که‌یان   ئەمە جگە لەوەشی کە هەموو ئەم کۆمەڵانە لەگەڵ کۆمەڵەکانی تردا لە شاردا لە لاذیدا لەسەر ئاستی "وڵاتدا" جۆرێک لە تەنسیق و پێکەوەکارکردن، ده‌بێت هەبێت ( بۆ زانیاریت لەو گروپانەی کە من کاریان لەگەڵدا دەکەم کە زیاتر لە ١٠ گروپن هەر لەم شارەوانییەی ئێمەدا، ناڵێم لەسەر ئاستی لەندەن بەڵام بەشیکی باشی لەندەن ، گەرچی لە بوارێکی کەم و بازنەیەکی زۆر بچوکدایە، ئێمە ئەم کارە دەکەین و تەنسیقیش دەکەیین لە  کردنی چالاکی ڕاستەوخۆدا لە یەک ڕۆژو یەک سەعات و بۆ یەک مەبەست، ئەمەش لە برەودایەو خەریکە زۆر شوێن دەگرێتەوە، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی که‌ Uk Uncut, Anti Poverty Campaign, Disable people against cuts in benefits له‌ سه‌ر ئاستی بریتانیادا له‌ زیاتر له‌ 30 تا 40 شار له‌ یه‌ک کاتدا چالاکی ڕاسته‌وخۆ بێ هه‌بوونی سه‌رکرده‌و‌ بنکه‌رده،‌ ڕووده‌دات،  (من دڵنیام که‌ زانیاری ته‌واوت له‌م باره‌یه‌وه‌ هه‌یه‌ ) .   ئەوەی کە من دەیڵێم پرۆسەیەکی خاوو دووروو درێژە بەڵام ئەنجامی هەیەو لای من ڕێگایەکە بۆ گەیشتن بە ئایندەو خۆپاراستن لە بیرۆکراتییەت و دووبارە نه‌بوونه‌وه‌ یا نەکردنەوەی تێشکانەکانی ڕابووردوو هەنوکە.  بە کورتییەکەی ئەمەی کە دەکرێت لە بنی کۆمەڵگەوە دەکرێت و گۆڕانکارییەکان لەوێوە دەست پێدەکه‌ن و خۆی دەگرێت و هەڵدەکشێت بۆ دەسگەکانی سەرووتر، واتە بنکەن کردنی دەوڵەت و دەسەڵات.  سەر ئەنجام دوو دەسگە دوو دەسەڵات لەشانی یەکترییەوە دەبینیت ڕاوه‌ستاون یەکەمیان دەسەڵاتی دەوڵەتی بیرۆکراتییەو کە ڕۆژ بەڕۆژ کنەی لێدەکرێت لاواز دەکرێت لەبەرامبەر دەسەڵاتی یا دەسگەی دووهەمدا کە دەسەڵاتی دەسگەکانی خەڵکییە کە هەرە هەرە زۆرەکەن، ئیدی شوورا بێت ، گروپ بێت، هەرناوێکی هه‌بێت  وەکو وتم گرنگ نییە. ئەو دوو دەسگەیە ڕەنگە بۆ ماوەیەکی درێژ له‌شانی یەکەوە بڕۆن بەڵام ئەوەی گرنگە دەسەڵاتی دەوڵەت وردە وردە شەرعیەتی خۆیی و دەسگەکانی خۆیی و دەسەڵات و هەیبەتی خۆی لەدەست دەدات و بەرەو پوکانەوەو نەمان بۆ هەمیشە دەڕوات. ئه‌مه‌ زۆر به‌ کورتی لای من ئه‌و ڕیگه‌یه‌یه‌ که‌ ده‌سته‌به‌ری هاتنه‌ دی ئه‌و کۆمه‌ڵگه‌یه‌ی هه‌ردووکمان ده‌کات.  گه‌ر پێوویست بکات له‌ کاتێکی تردا ده‌توانم تیشکی زیاتری بخه‌مه‌ سه‌ر.  به‌ڵام هاوڕێم من ڕێگاکه‌ی یاخوود ئامرازه‌که‌ی تۆم به‌رچاو نه‌که‌وت ، که‌ من دیسانه‌وه‌ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌که‌مه‌وه‌ که‌ ئه‌مه‌ لای من به‌ردی بناغه‌ییه‌. چا نازانم تۆ ڕێکخراوێک ، پارتێک ده‌که‌یته‌ به‌رده‌بازی په‌ڕینه‌وه‌مان بۆ گه‌یشتن به‌ کۆمه‌ڵگه‌ی ئاینده‌، یاخوود ته‌رحێکی ترت له‌لا هه‌یه‌.‌

 

دووهه‌م:  من دوو بڕگه‌ له‌ سه‌رنجه‌کانت ده‌گوێزمه‌وه‌  ئێره‌و‌  له‌ دێڕێکدا ئه‌وه‌ی که‌ تۆ وتووته‌  له‌و دوو بڕگه‌یه‌دا، من کورتی ده‌که‌مه‌وه‌ و سه‌رنجی خۆمیان له‌سه‌ر ده‌گرم:

"... ئەو چینە کۆمەڵایەتییەی کە پایەی بابەتی تیۆری " دیکتاتۆری پرۆلیتاریا " و "شۆڕشی کۆمۆنیستی " مارکس و ئەنگڵسی لەسەر بنیاتنراوە، لە ڕوسیای سەردەمی قەیسەر تا ڕوخانی ئەو ڕژێمە لە ١٩١٧دا، ئەو چینە تا ئەو ئاستە گەشەی کۆمەڵایەتی نەکردووە کە بتوانێت وەک چینێک پەیامی مێژوویی خۆی بەسەرئەنجام بگەیەنێت و شۆڕشی کۆمۆنیستی بەرپابکات. ئامارەکانی ئەو سەردەمە لەلایەک و دەقی نووسراوەکانی لینین، ترۆتسکی، بوخارین، پراوپراژنیسکی و باسەکان دەربارەی سیاسەتی ئابوریی نوێ " نیپ " و پرۆژەی پیشەسازیکردنی سۆڤیەتی ساڵانی ١٩٢٨ و بۆ سەرەوە، هەموویان پێمان دەڵێن کە چینی کرێکار، لەڕووی کۆمەڵایەتی و چەندایەتییەوە لەو ئاستەدا نەبووە کە بتوانێت " شۆڕشی کۆمۆنیستی " بەرپا بکات.

"..شۆڕشی ئۆکتۆبەری ١٩١٧ نەیدەتوانی دەسەڵاتی سیاسیی بخاتە دەستی چینێک کە هەم لە ڕووی پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و چینایەتییەوە کەمایەتییەکی کۆمەڵگەی ڕوسیای ئەو سەردەمەی پێکهێناوەو گەشەی مێژوویی نەکردووەو هەم هوشیاری دەربارەی شۆڕشی کۆمۆنیستی نەبووە.

حیزبی بەڵشەفیک، ئەگەرچی توانی لە پێوەرێکی بەرینی کۆمەڵایەتیدا، چینی کرێکاری ساوای ڕوسیا لە دەوری سیاسەت و ئامانجەکانی کۆ بکاتەوە، بەڵام سەرەڕای هەموو نییەت پاکی، سەمپاثی و دڵسۆزییەکی ڕابەرانی بۆ ڕزگاری چینی کرێکار و دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی کۆمۆنیستی، نەیدەتوانی حیزبی ئەو چینە بێت و بە ناچاری دەبووایە خۆی تەسلیم بە ڕەوەندێکی مێژوویی بکات کە لەدەرەوەی، مەیل و خواست و ئیرادەی ئەو، یاساکانی گەشەکردنی هێزەکانی بەرهەمهێنان و پەیوەندییە ئابوریی و ژێرخانییەکانی کۆمەڵگەی ڕوسیا بەسەریدا دەیسەپاند"

 

هاوڕێم ، من کورته‌ی ئه‌و دوو بڕگه‌یه‌ له‌ دوو مه‌سه‌له‌دا ده‌بینم که‌ یه‌که‌میان نوێنه‌رایه‌تییه‌ که‌ پارتی به‌لشه‌فیک نه‌یانتوانی نوێنه‌رایه‌تی پڕۆلیتاری بکه‌ن.  دووهه‌میشیان ئه‌وه‌ی که‌ بینای ته‌حتی و بینای فه‌وقی ئه‌و‌ کاته‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی ڕوسی بۆ دروستکردنی کۆمه‌ڵگه‌ سوشیالیستی/کۆمۆنیستی له‌بار نه‌بوو. ( به‌هیوام مه‌به‌سته‌که‌تم پێکا بێت، گه‌ر وانییه‌ تکایه‌ بمبه‌خشه‌ و واتێمه‌گه‌ که‌ ویستوومه‌ مه‌به‌سته‌که‌ت به‌ چه‌واشه‌یی بگه‌یه‌نم به‌ خوێنه‌ر).

 

سه‌باره‌ت به‌ یه‌که‌میان، وه‌کو له‌سه‌ره‌وه‌ش ئاماژه‌م پێکرد من باوه‌ڕم به‌ نوێنه‌رایه‌تی کردن نییه‌ ، پێموایه‌ به‌ ڕه‌غمی پرژو بڵاوی ڕه‌وه‌نده‌کانی ئه‌نارکسته‌کان ، به‌ڵام هێشتا له‌سه‌ر هه‌ندێک پرسی بناغه‌یی هاوڕاو کۆکن که‌ له‌وانه‌ ده‌وڵه‌ت و نامه‌رکه‌زیه‌ت و هه‌روه‌ها نوێنه‌رایه‌تی کردنه‌. ڕاڤه‌کردنه‌که‌ی سه‌ره‌وه‌ت ‌ ده‌قاو ده‌ق قسه‌که‌ی من ده‌سه‌لمێنێت ، که‌ نوسیومه‌ نوێنه‌رایه‌تی ده‌بێته‌ هۆی دروستکردنی توێژاڵێکی جیا و کانێک بۆ گه‌نده‌ڵی و بیرۆکراتییه‌ت.  بنچینه‌ی دروستبوونی پارتی به‌لشه‌فی هه‌ندێک کێشه‌ و گیروگرفتی ئه‌ساسی به‌خۆوه‌ گرتوه‌ که‌ ناوه‌ندێتی مه‌رکه‌زی ( بیرۆکراتییه‌ت)، گواستنه‌وه‌ی هۆشمه‌ندی بۆ ناو کرێکاران، هه‌روه‌ها نوێنه‌رایه‌تی کردنیان، به‌شێکن له‌و کێشانه‌.  دیاره‌ ئه‌م 3 مه‌سه‌له‌یه‌ زۆر په‌یوه‌ستن به‌یه‌که‌وه‌ و یه‌ک ته‌واوکه‌ری ئه‌وی تریانن و به‌ بێ یه‌کدی ناژین ، هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ش کزبوون و خاوبوونه‌وه‌ی یه‌کێکیان، هێواشبوونه‌وه‌و  سستبوونی ئه‌وانی تریانه‌.  من دلنیام که‌ تۆش ئه‌مه‌ ده‌سه‌لمێنێت  چونه‌که‌ من باوه‌ڕم وایه‌ منیش و تۆش و مارکسیش و سه‌رجه‌می ئه‌نارکسته‌کانیش (  ببوره‌ مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ ئێمه‌ خۆمان به‌رینه‌ ئاستی مارکسه‌وه‌ گه‌رچی ته‌قدیسیشی ناکه‌ین) باوه‌ڕمان وایه‌ که‌ کرێکاران ده‌بێت خۆیان خۆیان ڕزگار بکه‌ن ، جا له‌ حاڵه‌تێکدا که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆیان یا خوود هه‌ت له‌ ناو خۆشیاندا نوێنه‌رایه‌تییان کراو شتیان به‌سه‌ردا فه‌رزکراو له‌ دیمۆکراسی ڕاسته‌وخۆ مه‌حرومکران، ئه‌وه‌ سه‌رئه‌نجامه‌که‌ی به‌ بارێکی تردا ده‌شکێته‌وه‌ که‌ به‌ قازانجی  کرێکاران ناگه‌ڕێته‌وه‌ ‌.  نوێنه‌رایه‌تی کردن شتێکه‌و به‌شداریکردنی ڕاسته‌وخۆ شتێکی تره‌ ، ئیدی ئه‌مه‌ له‌ بڕیاره‌کاندا بێت یاخوود له‌ ده‌سه‌ڵاتدا ( مه‌به‌ستم ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ت  یا ده‌سه‌ڵات له‌ ده‌وڵه‌تدا ،نییه‌) ، بۆ ئه‌وه‌شی که‌ سیاسه‌تی نوێنه‌رایه‌تی کردن پشتگوێ بخرێت و کاری پێنه‌کرێت ده‌بێت پارت و ڕێکخراوه‌ سیاسییه‌کان ، هه‌ر هه‌موویان پشتگوێ بخرێن و کاریا پێنه‌کرێت.   شتێکی تر لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ که‌ من و تۆ چۆن چاوه‌ڕوان بکه‌ین گه‌یاندن به‌ ئامانجێک که‌ کۆمه‌ڵگه‌ی ئاینده‌یه‌ که‌ ده‌سه‌ڵاتی تیادا ون ده‌بێت، له‌ حیزبێکه‌وه‌ که‌ ده‌سه‌ڵاتی هه‌یه‌و باوه‌ڕی به‌ ده‌سه‌ڵات هه‌یه‌و مه‌رکه‌زییه‌ت تیایدا به‌رقه‌رارو یه‌کێکه‌ له‌ خاڵه‌ بناغه‌ییه‌کانی که‌ له‌ بازنه‌یه‌کی زۆر که‌م و ته‌سکدا به‌کاری ده‌هێنێت‌،  چۆن که‌ ئامانجه‌که‌ی به‌ده‌ستهێنا خۆی له‌و ده‌سه‌ڵاته‌ داده‌ماڵێت و بانگه‌شه‌ی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی خۆی ده‌کات؟ !!! وه‌کو ێشتر وتم له‌ ڕێگه‌ی سوڵته‌وه سوڵته‌ دروستده‌که‌یت نه‌ک هه‌ڵی بوه‌شێنیته‌وه‌، لۆجك پێمان ده‌ڵێت سوڵته‌ به‌ره‌و سوڵته‌ی زیاترت ده‌بات.

 

سه‌باره‌ت به‌ خاڵی دووهه‌میان:  که‌ باروو دۆخ و بونییه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوری ڕوسیا له‌بار نه‌بووه‌ بۆ دروستکردنی سوشیالیزم.  ئه‌مه‌ باسێکی زۆر سه‌رنجڕاکێش و دووروو درێژه‌ ، له‌ ئاینده‌یه‌کی نزیکدا دوای ئه‌م پرۆژه‌یه‌ ده‌توانین بێینه‌وه‌ سه‌ری.  به‌ڵام من هه‌ر زۆر به‌ کورتی لێره‌دا ده‌ڵێم، ئه‌م مه‌قوله‌یه‌ ڕیشه‌که‌ی زۆر کۆنه‌و چه‌قبه‌ستنی ئه‌م تیوره‌ش‌ بناغه‌که‌ی دابه‌شکردنی قۆناغی مێژوویی به‌شه‌رییه‌ته‌ بۆ 5 قۆناغه‌که‌و که‌ ئا لێره‌شدا به‌ پێی ئه‌م تیوره‌ سوشیالیزم ناتوانرێت دروست بێت هه‌تا کۆمه‌ڵگه‌ به‌م قۆناغانه‌دا تێنه‌په‌ڕن و نه‌گه‌نه‌ قۆناغی کاپیتاڵیزم .  ئه‌و‌ خاوه‌نڕایانه‌  وای ده‌بینن که‌ کۆمه‌ڵگه‌ی سوشیالیزم/کۆمینیزم به‌تێپه‌ڕبوونی به‌ قۆناغی کاپیتاڵیزمدا پێداویستییه‌کانی درستبوونی خۆی ده‌سته‌به‌ر ده‌کات.  که‌ خودی ئه‌م ڕایه‌ به‌ سوودی بورجوازی و سیسته‌مه‌که‌یان گه‌ڕاوه‌ته‌وه، ‌ به‌ درێژه‌دان به‌ ته‌مه‌نیان و نه‌هێڵانه‌وه‌ی ده‌ورێک بۆ خه‌ڵکانی به‌شخوراوو زه‌حمه‌تکێشه‌، جا ئیدی له‌ هه‌ر یه‌کێک له‌و قۆناغانه‌دا بووبێتن،  ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی شه‌هاده‌و ئیمتیازی شؤڕشگێڕێتی دانه‌ به‌ بورجوازی و پته‌وکردنیانه‌ به‌ لێخوڕینی باقیه‌که‌ی تری کۆمه‌ڵگایه‌ به‌و ئاقاره‌ی که‌ خۆیان ده‌یانه‌وێت.  وه‌کو وتم من لێره‌دا نامه‌وێت له‌سه‌ر ئه‌م باسه‌ بدوێم ده‌یهێڵمه‌وه‌ بۆ هه‌لێکی تر ، به‌ڵام ئه‌وه‌ سه‌رنجی منه‌ له‌سه‌ر ئه‌و پرسه.

 

ئه‌نجامگیری

 

هه‌وڵده‌ده‌م هه‌ر زۆر به‌کورتی ئه‌نجامگیریییه‌ک له‌سه‌ر پوخته‌ی ڕاوبۆچوونه‌کانم بکه‌م.

زه‌مان و زه‌مینه‌کان له‌ گۆڕانکارییه‌کی زۆر به‌په‌له‌و گه‌وره‌دا بوون به‌ تایبه‌ت له‌ دوای شه‌سته‌کانی چه‌رخی ڕابوردوه، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ش گه‌لێک له‌ سه‌رجه‌می مه‌سه‌له‌کانی گۆڕیوه‌و داخوازییه‌کانی کرێکاران و زه‌حمه‌تکێشان هه‌ر له‌و ڕه‌وته‌دا له‌ گۆڕانێکی سه‌رو مڕدا بوون.  کرێکاران ، پڕۆلیتاریا یا گه‌ر هه‌ر هه‌مووی ناوی له‌ سه‌دا 99 که‌ی لێبنێن وه‌کو چینێکی موته‌جانس نه‌ماونه‌ته‌وه‌ ، گه‌رچی هه‌ر هه‌مووی گیرۆده‌ی ده‌ستی نه‌گریسی ڕژێمی سه‌رمایه‌داریه‌و هه‌ر هه‌مووشیان به‌رژه‌وه‌ندیان له‌ نه‌مان و له‌ناوچوونی ئه‌و سیسته‌مه‌دایه‌ ، به‌ڵام له‌ هه‌مان کاتیشدا چاوه‌ڕوانکردنی مانگرتنێکی سه‌رومڕی دررێژخایه‌نی هه‌ر هه‌موو خه‌ڵککه‌ نه‌ک له‌سه‌ر ئاستی ئه‌وروپا ، ناوچه‌و چه‌ند وڵاتێک، به‌ڵکو له‌سه‌ر ئاستی وڵاتێکی ئه‌وروپیش ، کارێکی تا ڕاده‌یه‌ک ئه‌سته‌مه‌.  دیاره‌ ئه‌مه‌ش هۆوهۆکاری خۆی هه‌یه‌ که‌ باسکردنیان  لێره‌دا جێگای  نابێته‌وه‌.  له‌و کاته‌وه‌شی وه‌کو ده‌ڵێن بیرو هزری سوشیالیزم/کۆمۆنیزم بووه‌ته‌ پرسێکی زانستیانه‌و‌ به‌دیلێکی ته‌واوی ژیانی ڕۆژانه‌ی خه‌ڵکییه‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی ئاینده‌دا، هه‌وڵ و کۆششێکی یه‌کجار زۆری بۆ دراوه‌و هه‌ر له‌ و ڕۆژه‌شه‌وه‌ گه‌رچی ئامارێکی فه‌رمیمان له‌به‌رده‌ستدا نییه‌ به‌ڵام ده‌توانرێت مه‌زه‌نه‌ی ئه‌م ژماره‌ی قوربانییه‌کانی،‌ به‌ سه‌ده‌ها ملیۆن بکه‌ین هه‌ر له‌ زه‌ره‌ری ڕۆحی و جه‌سه‌دی و تیاچوون و زه‌ده‌بوون و هه‌ڵکه‌نران له‌ شوێنی خۆو ڕه‌وکردنی زه‌رووری و ئیباده‌کردنی زینده‌وه‌رو گیانله‌به‌روو سروشت و ....له‌گه‌ڵ به‌راورد به‌هه‌موو ئه‌مانه‌ش کێشه‌که‌مان ، ئاینده‌ی گه‌یشتنمان به‌و کۆمه‌ڵگه‌یه‌، له‌بری نزیکبوونه‌وه‌ی، دوور که‌وتۆته‌وه‌،  دیاره‌ ئه‌مه‌ش هۆی خۆی هه‌یه‌.

 

له‌ هه‌مان کاتیشدا له‌ ماوه‌ی ئه‌م سه‌ده‌و نیوه‌ی ڕابوردووه‌وه‌ ‌ ڕوداوه‌کان، ئه‌زموونه‌کان، به‌سه‌رهاته‌کان هه‌ر هه‌موویان ئه‌وه‌یان بۆ سه‌لماندین که‌ هه‌ر هه‌موو ئه‌و ڕێگایه‌نه‌ی که‌ گیراونه‌ته‌ به‌ر بۆ باشکردنی ژیانی خه‌ڵکی ، یا هێنانی کۆمه‌ڵگه‌ی ئاینده‌مان ،  یا هه‌ر هیچی نه‌گۆڕیوه‌ یا شتێکی زۆر که‌م.  هه‌ر بۆیه‌ ڕێگاکانی کوده‌تای سه‌ربازی ، میلیته‌ری ، مه‌ده‌نی ، په‌ڕله‌مانتاری ، جه‌نگی پارتیزانی، کارو چالاکییه‌کانی پارت و حیزبه‌کان به‌هه‌موو چه‌شنه‌کانیانه‌وه‌  - که‌ من هه‌ر هه‌موویان به‌ کوده‌تا ده‌زانم- زیاتر بۆ له‌باربردنی ڕاسه‌وخۆ یا ناڕاسته‌وخۆی ڕاپه‌ڕینه‌کان ، هه‌وڵه‌ شۆڕشگێڕییه‌‌کان بووه‌ ، نه‌ شتێکی تر.

 

  به‌ڕای من له‌ چه‌رخی ڕابوردوودا دوو ڕه‌ده‌ی گه‌وره‌  ( دژه‌ شۆڕش، به‌رپه‌رچدانه‌وه‌) ڕویدا که‌ یه‌که‌میان ڕه‌ده‌ی به‌لشه‌فیکه‌کان بوو که‌ تا ئیشتاش ئاسارو شوێنه‌واری هزری و عه‌مه‌لیشیان له‌سه‌ر جیهان هه‌ر ماوه‌.  دووهه‌مه‌میان ڕوودانی "شۆڕشی" ئێران بوو که‌ نه‌ک هه‌ر سه‌رتاپای وڵاتێک یا ناوچه‌یه‌ک به‌لكو هه‌موو دنیای گۆڕی ،  که‌ بووه‌ بنکه‌یه‌ک له‌ سه‌رکه‌وتنی موجاهیدین له‌ ئه‌فغانستان، ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی " شۆڕش" ، دروستبوونی حیزبه‌ ئیسلامییه‌کان له‌ ناوچه‌که‌داو هه‌ڵسانی  ئه‌میرو مه‌لیکی وڵاتانی میرنشینه‌کان، له‌ مقابیلی ئێراندا، به‌ زیندووکرده‌نه‌وه‌ی سه‌له‌فی  و وه‌هابی و ئیسلامی تووندڕه‌و و به‌هێزکردنیان.  ئه‌مه‌ش نه‌ک هه‌ر ئێستاو زیاتر له‌ چاره‌که‌ سه‌ده‌یه‌که‌ پێوه‌ی ده‌ناڵێنین ، به‌ڵکو له‌وه‌ ده‌کات که‌ تازه‌ له‌سه‌ره‌تادا بێت.

 

ئه‌و سه‌ره‌تایه‌ی سه‌ره‌وه‌ من ده‌گه‌یه‌نێته‌ ئه‌و سه‌رئه‌نجامه‌ی که‌ دوو پرس، دوو کێشه‌ له‌ خلالی ئه‌م ماوه‌ دووروو درێژه‌دا فه‌شه‌لیان هێنا به‌ڵام کاره‌ساته‌ جه‌گبڕاوه‌که‌ لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ ، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا که‌ ئه‌م حه‌قیقه‌ته‌ ده‌زانیین که‌چی هه‌ر له‌ سه‌ری ده‌ڕۆین و دووباره‌و‌ سه‌دباره‌ی ده‌که‌ینه‌وه‌ (  ببورن هاوڕێیان ڕوی ده‌مم له‌ ئێوه‌ نییه‌).  یه‌که‌میان کارکردنی حیزبیانه‌  یا ئامرازی حیزب هه‌ر جۆرێک بێت فه‌شه‌لی هێناو دڵنیایی ئه‌وه‌ی کردم که‌ کۆمه‌ڵگه‌ی ئاینده‌ له‌و ڕێگایه‌وه‌ دروست نابێت،  بگره‌ کۆسپێکی گه‌وره‌شه‌ له‌به‌رده‌میا.  دووهه‌میشیان "ده‌وڵه‌ت" هه‌ر چه‌شنێک ببێت ، هه‌ر ناوه‌رۆکێکی هه‌بێت،  ده‌توانرێت بیبێت، به‌ڵام ناتوانێت له‌ ڕێگایه‌وه‌ بگه‌ینه‌ کۆمه‌ڵگه‌ی سۆشیالیزم/کۆمۆنیزم.  ئه‌زموونه‌کان ئه‌مه‌شی سه‌لماند ، گه‌رچی هاوڕێ مارکسیه‌کانمان ، خاڵی تێشکانی ئه‌مه‌ بۆ جۆرو ناوه‌رۆکی پارته‌ سیاسییه‌کان ده‌گێڕنه‌وه‌، نه‌ک خوودی ده‌روڵه‌ت و سروشته‌ فاشی و توندوو تیژییه‌که‌ی.

 

هه‌موو ئه‌مانه‌ ئه‌و په‌یامه‌ به‌من ده‌ده‌ن که‌ ڕێگه‌ی سێهه‌م هه‌یه‌ بۆ گه‌یشتن به‌و کۆمه‌ڵگه‌یه‌ ، که‌ ڕێگه‌ی ناسوڵته‌وییه‌ (نه‌گرتنه‌به‌ری ده‌سه‌ڵاته‌) ‌که‌ گرتنه‌به‌ری  ئه‌م ڕێگایه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ زه‌رووره‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانج.  لۆژک و به‌سه‌رهاته‌کان ، ئه‌وه‌یان نیشانداوه‌ تووندوتیژی توندوتیژی زیاتر به‌ دوی خۆیدا ده‌هێنێت،  ده‌وڵه‌تێک له‌ ده‌سه‌ڵاتی مه‌رکه‌زی  و زه‌بت و ڕه‌بتی حیزبیانه‌وه‌ دروست ببێت،  گه‌ر به‌ره‌و ده‌سه‌ڵاتێکی تووندوتۆڵ تر و زه‌بت و ڕه‌بتێکی زیاتر نه‌ڕوات، هه‌رگیز به‌ره‌و نه‌هێڵانی ده‌سه‌ڵاتی نابات جا له‌م حاڵه‌ته‌شدا،  هه‌موو هه‌وڵ و ئامانجه‌کان له‌بار ده‌بات.  باشترین ڕێگای ناده‌سه‌ڵاتی، ناناوه‌ندگه‌رایی:  گروپه‌ لۆکاڵییه‌کانه‌، شووراکانه‌، کۆمۆنۆکانه‌، له‌ناو هه‌ناوی ئۆرگانه‌ جیا جیاکانی کۆمه‌ڵگه‌دا. دیمۆکراسی ڕاسته‌وخۆو ئه‌نجامدانی چالاکی ڕاسته‌وخۆ (Direct Action ) بناغه‌و ڕۆحو هزری ئه‌و لیژانانه‌یه‌،  که‌ ڕۆژگارو ڕووداوه‌کان کارایی چالاکی ڕاستوخۆیان نیشان داوه‌  تا  ڕاده‌ی  ئه‌وه‌ی له‌ ئه‌نجامدانی کارێکی ڕاستوخۆدا که‌ له‌ ماوه‌یه‌کی کورتدا ئامانجێکی به‌جێ هێناوه‌،‌ لانیکه‌م له‌ سیسته‌می په‌ڕله‌مانتاریدا ، وه‌ختی نێوانی په‌ڕله‌مانێک و په‌ڕله‌مانێکی تر ده‌خایه‌نێت بۆ گه‌یشتن به‌ هه‌مان ئامانج.

 

یه‌کخستنی یا یه‌ککه‌وتنی خه‌ڵکانی ناو گروپه‌کان، لیژانه‌کان ، شووراکان مه‌سه‌له‌یه‌کی تیوری هزری نیه‌و له‌سه‌ر ناوه‌ڕۆکی کتێبه‌کان و پرسه‌ تیورییه‌کان و شته‌کانی که‌ له‌ ئاسامندا باسی لێده‌کرێت،  ئه‌وان له‌سه‌ر  ئه‌وانه‌ یه‌کناگرن، به‌ڵکو له‌ سه‌ر بناغه‌ی پێداویستییه‌کانی ڕۆژانه‌یان ، داخوازییه‌کانیان هه‌رچی که‌ خۆیان بزانن بۆیان باشه‌ و ده‌بێت بکرێت یه‌کده‌گرن.   ئه‌مه‌ش کارێکی زۆر عه‌مه‌لیانه‌یه‌و هه‌ره‌ زۆره‌که‌مان له‌ ده‌وری خۆی کۆده‌کاته‌وه‌،  به‌رژه‌وندییه‌کانیشی که‌ دواتر ده‌چنرێته‌وه‌ بۆ هه‌مووانه‌ وه‌کو چۆن برێاره‌کان له‌ ڕێگای هه‌مووانه‌وه‌ دراوه‌و ده‌درێت که‌ دیاره‌ لێره‌شدا ئیمتیازاتی تاک و ئه‌شخاس ون ده‌بێت، هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ش بیرۆکراتییه‌تیش له‌نێوده‌چێت.

 

دیاره‌ ئه‌مه‌ سه‌ره‌تای ئه‌نجامدانی چالاکییه‌کان و خۆڕێکخستنیانه‌ له‌ گروپێکی ، لیژانێکی ، نا قوچکه‌یی، ناهیراشی بێ سه‌رکرده‌ییدا. هه‌نگاوی ئاینده‌ داگیرکردن و ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی ئه‌وه‌ی که‌ له‌و کاته‌دا ده‌توانرێت بکرێت و زه‌روره‌ی ئه‌و کاته‌یه‌، تاکو بخرێته‌‌ ژێر ‌ده‌سه‌ڵاتی کۆمۆنێتییه‌که‌وه‌ ، ئیدی ئه‌و شوێنانه‌ی که‌ ده‌ستیان به‌سه‌ردا ده‌گیرێن ده‌وڵه‌تی بن یاخوود ئه‌هلی.  هه‌موو ئه‌مانه‌ش به‌ دیمۆکراسی ڕاسته‌وخۆ بڕیاری له‌سه‌ر ده‌درێت، کردنی کاره‌کانیش خۆبه‌خشانه‌و دوور له‌ ده‌رکردنی ئه‌وامیر و کردنی ئامۆژگاری و ئیرشاداته‌.  له‌ هه‌مان کاتیشدا ته‌نسیقکردنی کاری ناوکۆییه‌ له‌گه‌ڵ گروپ، لیژانه‌کانی تردا له‌ گه‌ڕه‌که‌کانی تر، هه‌موو شاره‌که‌ به‌ ده‌ره‌وه‌شیان،  ناوچه‌که‌ تا ده‌گاته‌ ئاستی ئه‌وه‌ی که‌ پێی ده‌ڵێن وڵات.

 

به‌م شێوه‌یه‌ کاره‌کان  له‌ بره‌وو پێشه‌وه‌چووندا ده‌بێت و سه‌رئه‌نجامێکی باشی ده‌بێت و ئه‌مه‌ش له‌ خۆیدا ده‌بێته‌ ده‌سه‌ڵاتێک و ورده‌ ورده‌، ڕۆژ به‌ڕۆژ جێ پێێ ده‌سگه‌ بیرۆکراتییه‌کان شلۆق ده‌کات و خۆیان جێگایان ده‌گرنه‌وه‌، واته‌ کۆمۆنێتییه‌که‌ ، خه‌ڵکانی ناو کۆمۆنێتییه‌که‌ هه‌مو شته‌کان ، بڕیاره‌کان هی خۆیان ده‌بێت.  هه‌ر شادوو سه‌رکه‌وتوو بیت.

 

 

 

 

***********************************************************************************************************

خوێنەرانی ھێژا، لێرەدا كۆتایی ئەو بەشەی مشتومڕەكە دێت، كە ھاوڕێیانێك بەشدارییان تێداكردووە، بەڵام مشتومڕەكە كراوە دەمێنێتەوە و ھەر خوێنەرێك دەتوانێت لەسەر بۆچوونی بەشداربووان، ڕەخنە و سەرنج و پێشنیاری خۆی بدات و درێژە بە مشتومڕەكە بدات.

***********************************************************************************************************

بۆ خوێندنەوەی بەشەكانی پێشووتر، كرتە لەسەر ئەم بەستەرانە بكە :

بەشی یەكەم : http://wp.me/pu7aS-18f

بەشی دووەم : http://wp.me/pu7aS-18m

بەشی سێیەم : http://wp.me/pu7aS-18E

بەشی چوارەم : http://wp.me/pu7aS-18J

بەشی پێنجەم : http://wp.me/pu7aS-18N

بەشی شەشەم : http://wp.me/su7aS-4397

بەشی حەوتەم : http://wp.me/pu7aS-19a

بەشی ھەشتەم : http://wp.me/pu7aS-19t

بەشی نۆھەم : http://wp.me/pu7aS-19y

بەشی دەھەم: http://wp.me/pu7aS-19D

بەشی یازدەھەم: http://wp.me/pu7aS-19H

 

دەوڵەت؛ بابەتێك بۆ گفتوگۆ لە نێوان مارکسیستەکان و ئەنارکیستەکانی کوردستان .. بەشی یازدەھەم - زاهیر باهیر

زاهیر باهیر 18 May 2013

 

ھەژێن :

 ھاوڕێ تاھیر، لەبارەی ئابووری سۆشیالیستییەوە لە ڕوانگەی (ماركس و ئەنگلس)ەوە، بەو پێیەی تۆ ئاماژەت پێداوە و خۊشیان نكۆڵی لێناكەن و بۆلشەڤیكەكانیش ھەر ھەمان پلانیان پیادەكرد، واتە نێوەندیانەی ڕێكخستنی ئابووری وەك ژێرخان و نێوەندیانەی ڕێكخستنی ڕامیاریی وەك سەرخان، ھەر پێداویستی وەڵامدانەوە بەو نێوەندگەراییەیە، كە دەوڵەت دەكاتە ناچاریی و  ماركس و ئەنگڵس ھەرچی دەكەن، وەك تەوقێك لە ملیان نابێتەوە و  ھەر ئەمەشە ئاوایان لێدەكات، كە بەناچاریی دەبێت سۆشیالیزمەكەیان شێوە بەرھەمھێانی پێش خۆی (بۆرجوازیی) لە بۆرجواكان بەقەرزوەربگرێت.  بێجگە لەوەی كە من باوەڕم بەوە نییە و  سەرلەبەری بەنادروست و ناپێویست دەزانم، بەڵام پرسیارێك كاتێك كە ئابووری كۆمونیستی مۆركی سەرمایەداری پێوەبێت، ئیدی چۆن كۆمونیستییە؟ كەواتە بەناچاریی لەبەر مۆركە سەرمایەدارییەكەی، پەیوەندییە سەرمایەدارییەكانی بەرھەمھێنانیش لەخۆدەگرێت، چونكە مۆرك بەبێ بوونی كرۆك ناتوانێت بوونی ھەبێت یا بمینێت! كاتێك كە ئەو ئابوورییە بەناو كۆمونیستییە مۆركی سەرمایەداری و پەیوەندی بەرھەمھێنانی سەرمایەداری ھەبێت، كەواتە بۆ پاڕاستن و گەشەپێدانی پێویستی بە ڕێكخستن و سەرخانی سەرمایەدارییش دەبێت، وەك ھەموومان دەزانین پەیوەندی و گونجانی ژیرخان و سەرخانی كۆمەڵگە (بەرھەمھێنان و بەرێوەبردن) ڕانكوچۆخەی  كوردی نییە، كە سەرەوەی ڕەنگێك بێت و بنەوەی ڕەنگێكی دیكە بێت. كەواتە دەوڵەتەكەش بەناچاری و ھەر بەپێی ئەو یاسا كوێرانەیەی كە مێژوو ئاراستە دەكات، دەىێت بۆرجوازیی بێت. دەكرێت جۆرێكی دیارێكراو یا ڕواڵەتجیاوازی بۆرجوازی بێت وەك لە ڕوسیەی بۆلشەڤیكیدا بینیمان،بەڵام كڕۆكی چینایەتی ڕێكخستنی ئابووری و  پەیوەندییەكانی بەرھەمھێان و دەوڵەت، ھەر ھەمان كرۊكی پێش خۆی بوو. ئەمەش بۆ نەزانی بۆلشەڤیكەكان ناگەرێتەوە، بەڵكو بۆ ھەڵەبوونی تێزەكەی ماركس و ئەنگلس دەگەڕێتەوە. كاتێك كە لە ڕاپەڕینی ١٩١٧دا كرێكاران كارخانەكان و جوتیاران زەمینەكان لە داگیركەرە بۆرجوا و خانزادەكان دەستێننەوە و لە شێوەی خۆبەڕێوەبەرایەتی كارخانەكان لەڕێگەی كۆمیتەكانی كارخانە و خۆبەرێوبەرایەتی ھەرەوەزیی زەمینەكان كە سوونەتیكی ھەرە كۆنی ڕوسیا بوو، لێنین ددان بەوەدا دەنێت، كە لەبەرئەوەی ئابووری سۆشیالیستی بەپێی تێزەكانی ماركس و ئەنگلس و پلانەكانی خۆی، ھێشتا مۆركی سەرمایەداری ھەیە و ناكرێت لە شەوڕۆژێكدا ھەموو شت كۆمەڵایەتی (سۆشیالیزە) بكرێت، بۆیە ناچارە بەڕێوەبەرانی جاران بگیڕێتەوە و  لەجێی خۆبەرێوەبەرایەتی كرێكاران گەشە بە ئابووری و پلانە ئابوورییەكانی ئەوان بدەن. ئایا ئەمەی ئەو كردی ھیچ جیاوازی لە تەك تێزەكەی ماركس و ئەنگڵس ھەبوو؟ ئەگەر وەڵام ئەرێێیە و بەبۆچوونی ھەر ھاورێیەك جیاوازی ھەبووە و ھەیەتی، دەی با وەك ماركسیستێكی سەدەی بیست و یەك خۆی بخاتە شوێنی لێنین و  پێمانبڵێت، ئەو [بێجگە لە ئەڵتەرناتیڤی كۆمونیستەكانی كڕۆنشتات و ئەناركییەكانی ئۆكرانیا و پترۆگراد] چیدەكات، بۆئەوەی ڕاپەڕینی ئۆكتۆبەر و  سۆشیالیزم لەو ناوچەیە ئاوای بەسەردا نەیێت یا ھەر ڕاپەڕیننیكی ئەگەریی دیكە، كە لە ئێستادا ڕووبدات، چۆن لەو چارەنووسە شكستاوییە ڕزاگار دەكات، بەواتایەكی دیكە تێزەكەی ماركس و ئەنگڵس لەمەڕ ئابووری سۆشیالیستی نێوەندگەرای سایەی دەوڵەت، چۆن كردەییدەكاتەوە، بەبێ ئەوەی ناچار بە كوشتوبری ناڕازییە كۆمونیست و ئەناركییستەكان ببێتەوە ؟

 

با ئاوا وێنای ئەمڕۆ بكەین، كە ھیچ ئەناركییەك و ئەڵتەرناتیڤێكی ئەناركی و نائەناركی بوونی نییە و تەنیا دەنگێك لە كۆمەڵگەدا بۆ سۆشیالیزم، ھەر دەنگی ماركسیستەكانە، دەكرێت بزانین چۆن سۆشیالیزم لەسایەی دەوڵەت و نێوەندگەرایی ئابووریی، بەبێ دووبارەكردنەوەی ھەڵەی بۆلشەڤیكەكان ڕۆدەنێن و ئەوە چییە كە ئەوان دەیكەن، كە بۆلشەڤیكەكان نەیانكرد یا ئاوەزییان بەسەریدا نەشكا، ئایا ڕێگە و شێوازی ئابووری و  ڕامیاریی جیاواز لەوەی بۆلشەڤیكەكانیان پێیە و شكدەبەن، كامەیە و چۆن ؟

 

ھاوڕێ گیان، شۆڕش لەسەر ڕەچەتەی نێو پەرتووكەكان ڕوونادات، بوونێكی زیندووی نێو كەتوارە و  كۆمەڵێك ھۆكار، كاراییان لەسەر ھەنگاوە كردەییەكانی ھەیە؛ لەوانە ھوشیاری شۆڕشگێڕانە كە بەرھەمی خەباتی ڕۆژانەیە، ئامادەیی بۆ ژیان بەبێ سەروەریی، كە بەرھەمی ھوشیاری شۆڕشگێڕتانەیە، ڕێكخستنی شۆڕشگێڕانە، كە ئامراز و پێویستی و وەڵامدانەوەیە بەسەركەوتنی خەباتی سەربەخۆی ڕۆژانە، شكانەوەی ھاوسەنگی ھێز بەلای بەرەی دژە سەروەرییدا و نەمانی پێویستی مانەوەی دەزگە و  سیستەمی سەروەری بۆرجوازیی و كەتوارییبوونەوەی ژیانی ھەرەوەزیی لەسەر بنەمای خاوەندارێتی گشتی و بەرھەمھێنان و دابەشكردنی كۆمەڵایەتی (سۆشیالیئستی)، دیسانەوە ڕەوتی پێگەیینی ئەمانەش لەژێر كارایی ھۆكارە دەرەكییەكانی وەك دەسەڵاتی كولتووری و  بەكولتووربوونی  ژیانی بۆرجوازی، مێنتاڵیتیبوونی سەروەریی چینایەتی و  ڕاھاتن لەسەر نادەربەستبوون و زۆر شتی دیكەی كۆمەڵگەی چینایەتی، كە وەلانانیان تەنیا لە گرەوی ویستی ھوشیارانەی سوشیالیستیی تاكەكان وەستاوە.  شۆڕش بوونێكی لەو جۆرەیە و لە پرۆسێسێكی مێژووییدا دەبێتە كەتوار و بەسەر كەتواری (ناكۆك بەژیان و ناكۆك بە پێداویستی و ناكۆك بە ئازادی تاك)دا زاڵدەبێت، نەك شەڕە تفەنگی میلیشیا و كودەتای سەربازیی و پارەلەمانیی و ھەلقۆستنەی پارتەكان بۆ بەدەسەڵاتگەیشتن. شۆڕشێك كە ئەو ئامادەییانە و ئەو  ھەنگاوانەی نابێت و تاكی ئاوای پەروەردەكردبێت، بەدڵنییاییەوە زەمینەكانی ھەڵوەشاندنەوەی پەیوندی سەرمایەدارانەی بەرھەمھێان و ڕێكسختنی بۆرجوازییانەی ئابووری و  قوچكەیییانەی بەڕێوەبەرایەتی، ئافراندووە و  ھیچ پێویستی بە قەرزكردنی ڕێكخستنی ئابووری و بەڕێوەبەرایەتی كۆمەڵگە و كولتوور و پەیوەندییە كۆمەڵاویەتییەكان و شێوازی بەرھەمھێنان لە دوژمنەكانی، نابێت.

 

وەك پێشتر وتم، لەبەرئەوەی لە شوێنی دیكەدا لەسەر دیكتاتۆری بەناو پرۆلیتێری وەستاوم، لێرەدا ناگەرێمەوە سەر ئەو بابەتە، بەڵام دیكتاتۆری بەناو پرۆلیتاریا بەپێی تێزی پێشڕەوبوونی كۆمونیستەكان و باشتردەركردنی بەرژەوەندییەكانی پرۆلیتاریا لەلایەن مامۆستاكانییەوە : كۆمونیستەكان لە مانیفێستی پارتی كۆمونیستدا، كە ئایدیالیسترین تێزی سەردمی خۆیەتی و ھوشیاری بۆ دەرەوەی چین و بۆ دەرەوەی كار  دەگێڕێتەوە، ئەوا بۆلشەڤیكەكان بەشی پێشرەوبوون  و ئاوەزی پرۆلیتاریا بوون، كەواتە بەپێی ئەو تێزە دیكتاتۆری بەناو پرۆلیتاریاش دیكتاتۆری ئەو پێشڕەوانە دەبێت و بۆلشەڤیكەكان ھەر ئەوەیان كرد و دەسەڵات و بەڕێوەبردنیان لە سۆڤیەتەكان سەندەوە، چونكە بەپێی تێزەكەی نێو مانیفێستی پارتی كۆمونیست ئەوان (پڕۆلیتێرەكان) بە قەد مامۆستاكانیان نەیاندتوانی دەركی ئەركە مێژووییەكانی خۆیان بكەن، ھەر بۆیەش سەركوتی پڕۆلیترە كۆمونیستەكان لە كڕۆنشتات، ئاسایی بوو، چونكە ئەوەی ئەوان داوایاندەكرد، دژی ئاوەز و تێزی پێشروان بوو. ئیدی كاتێك ئەمە دەبینین، ئەوەمان باشتر بۆ ڕوندەبێتەوە بۆ ئەناركیستەكان دژی پێشڕەوایەتی كۆمونیستەكانن و بۆچی پارت ڕەتدەكەنەوە. چونكە وەك لە نێونەتەوەیی یەكەمدا پێداگرییان لەسەر دەكرد، ھوشیاریی چینایەتی لە دەروونی خەباتی ڕۆژانەی چینەكەوە سەرھەڵددات نەك لەلایەن ڕۆشنبیرانی وردەبۆرجوازییەوە بەدیاری بۆیان ببرێت، ئیدی پێشڕەوایەتی و دیكتاتۆرییش لێرەوە دەچنە ژێر پرسیار. بۆیە جارێكی دیكە ناچارم بپرسمەوە؛ بە چ پێوەرێك دەوڵەتی بۆلشەڤیكی، ئەو دەوڵەتە نەبوو، كە ماركس و ئەنگلس مەبەستیان بووە، ئەو چینە كرێكارە چۆن ئەو چینە كرێكارە نەبووە، كە ماركس و ئەنگلس مەبەستیان بووە، ئایا چینی كۆمەڵایەتی لەسەر ڕەچەتەی ئایدیۆلۆجیی دروستدەبێت؟

 

بەڵام ئەگەر تۆ شۆڕشی كۆمونیستی بە شتێكی دیكە بزانیت، لەوەی بۆلشەڤیكەكان كردیان، ئەوەیان شتیكی دیكەیە و من لەو بارەوە ھەم حەزدەكەم بزانم ئەو شۆڕش چۆنە  و چۆن ڕوودەدات، بۆ ئەوەی ڕوسیا ئەوە نەبوو؟ بۆیە ناتوانم لەو بارەوە زۆر قسە بكەم، ئیدی ناچاردەبم لەوەشدا بوەستم، كە جارێكی دیكە قسە لەسەر ئەو دەوڵەتە بكەمەوە، چونكە تۆ ھەم ئەوەی ڕوویدا بە شۆڕشی كۆمونیستی نازانیت و بە لۆجیكی تیڕوانینەكەشت بەرەھەمەكەشی دەوڵەتی ڕاگوزەری كۆمونیستی نابێت. كەواتە تۆ ڕەخنەی پەیگیرانەت لە بۆلشەڤیزم و ئۆكتۆبەر ھەیە و لەم بارەوە ئەگەر لە وەڵامەكانی داھاتوودا كەمێك قسەی لەسەر بكەیت، سوپاسگوزار دەبم، چونكە تاكە ڕەخنەیەكی ماركسیستی كە بۆلشەڤیزم ڕەتبكاتەوە و ڕەخنە لەوە بگرێت، كە لێنین كردی و تا ئێستا من خوێندبێ‎تمەوە، ڕەخنەی ھاوڕێیانی كۆمونیزمی شوراییە، بەدیارێكراوی ئەنتۆن پانەكۆك و  كایو براندل. بەڵام دەتوانم بڵێم ھاوڕێ ئەگەر واز لەوەش بھێنم، كە دروست نییە لە پەرتووكان و كەلێنی ئادیۆلۆجییەكاندا بۆ دروستی و نادروستی و شۆڕشبوون و كۆمونیستبوون و بوونەكانی دیكە بگەڕێین، ئەوا دەبێت ئەوە بڵێم، كە یەكەم ناتوانین كەتوارێكی زیندوو لە قاڵبی تیئۆری بدەین و دووەم، ناتوانین ئەوەی لە ڕستەیەكدا ھاتووە دەقاودەق لە كەتواری ژیان و كۆمەڵگەدا كۆپی/ پەیست بكەین و تەنانەت ناتوانین مەبەستی نووسەرێك لە دیالۆكێكدا، دەقاودەق لەسەر شانۆیەك یا لە فیلمێكدا وێنا بكەین. بەڵام دیسانەوە ناچارم بە پرسیارێكی وەرسگەر  ڕوو لەو ھاوڕێیانەی كە ئەو بۆچوونەی تۆیان ھەیە، بنێمەوە و بپرسم، ئەی ئەو دەوڵەتە چۆنە و چۆن دەبێت، جیاوازی لەتەك دەستكردەكەی لێنیبن چییە؟

 

وەك پێشتر وتم، من بەپێچەوانەوە، ڕادەیەك لە تەكنۆلۆجیا و گەشەی بەرھەمھێنان و  ژێرخانی ئابووریی و  زۆری و كەمی و ساوایی و پیری چینی كرێكار  بە مەرجی شۆڕش و سەركەوتن و سەرنەكەوتنی نازانم. ھەروەھا بەپێچەوانەی ھەموو ئۆروپاوە، ڕوسیا تەنیا وڵاتێك بوو، كە بە سوونەتی كۆمەڵایەتی، ھەرەوەزییە كشتكارییەكان بەشێك بوون لە كولتووری و ھەروەھا ناڕەزایەتی و خەباتی ژنان ئەوەندە لە ئاستێكی بەرزدایە، كە مانگرتنی ژنان دەبێتە ھەوێنی ڕاپەڕینی ١٩١٧ و یاخیبوونی سەربازان و دەریاوانان بە ڕادەیەكە، كە لەھیچ وڵاتێكی ئەوروپی ئەو سەردەمەدا ئەو ھەڵچوونە شۆڕشگیرانەیە نابین، بە ئێستاشەوە لەھیچ وڵاتێكی ئەوروپی تۆپ پێشكەوتوودا، وێڕای پیربوونی چینی كرێكار و تەنانەت ئەو ورە و یاخیبوونە شۆڕشگێرانەیە نابینین و بە ئێستاشەوە توێژی كرێكار نەك چینی پڕۆلیتاریا، لەھیچ وڵاتێكی تۆپ پێشكەوتوودا ئەو مەرجانەی تێدانییە، كە لە كڵێشەكەی (ماركس و ئەنگلس)دا جێگەی ببێتەوە. بەداخەوە ئەو ئامارگیرییە و پەنابردنی ھاوڕێیانی ماركسیست بۆیان، لە گشت سەردەمەكاندا تەنیا توانیویەتی پاساوی شكست و تاوانەكانی دەسەڵاتی بۆلشەڤیكەكان بێت.

 

بەبۆچوونی من وێرای ھەموو دواكەوتووییەكی پێشەسازی و وێرانی پاش جەنگ و فشار و  ھەڕەشەی دەوڵەتانی ئەوروپی و ئەمەرێكا، ھێشتا دەكرا بەڕێوەبەرایەتی سۆڤیەتی لەجێی دیكتاتۆری پارت بێت و ئەوەی لە بەروبووم و بەرھەم و سامان و ھەژاری ھەیە، دادپەروەرانە دابەشبكرێت و جیاوازی سۆشیالیزم و سەرمایەداری بەكردەوە بۆ پرۆلیتێرەكان بخرێتەرەڕوو. بمبوورن، كە ناچارم بگەڕێمەوە سەر ناوچەی كەتەلۆنیای ئیسپانیا، كە ئەناركستانە بەڕێوەدەبرا، ئەوەی بەرھەمی ھەرەوەزییانەی ھەمووان لەسەر بنەمای یەكسانی و دادپەروەریی كۆمەڵایەتی دابەشدەكرا و بڕیاردان ھەمووانی بوو و بەرەنگاری دوژمن ھەمووانی بوو، بێجگە لەوەی كە توانیان لە بوون و نەبوون، لە ئازادی بڕیاردان و بەڕێوەبردن، لە دڵخوازانە بەشداری جەنگ و كۆمەكردن، بەھرەمەندبن، ھەروا وەك پێشتر وتم، كاتێك كە سەرمایەدارەكان بە پێشلەشكری فاشیستەكان پاش تێكشكانی سەربازیی ھەرەوەزییەكان و بەشەكانی دیكەی ئیسپانیا، گەڕانەوە، نەك كارخانەكان و كێڵگەكان ئاوەدانبوون، بەڵكو بەروبوومیش لەچاو پێش ھەرەوەزییەكان زیاتر بوو. ئێستاش ئەوانەی كە لەو سەردەمەدا ژیاون، بەتامەزرۆییەوە ئەو ڕۆژانە دەگیرنەوە. ئایا نەدەكرا لە (ڕوسیە)ش ئەوە بكرێت؟ باشە، با ئاوای دابنێین كە پێش و  پاش ١٩١٧ تا ١٩٢٨ [ھەرچەندە من ئەو ساڵە ١٩٢٨ بەدروست نازانم، تەنیا ھەوڵێكە بۆ دەركیشانی لاقی لێنین لە لیتەكەدا] لە ڕوسیە پیشەسازی ھاوچەرخ وەك بنەمای ئابووریی پێشكەوتوو، زۆر دواكەتوو بووبێت، ئەدی لە ساڵانی سییەكان بەملاوە، مەگەر ڕوسییە نەبووە وڵات و ھێزێكی ئابووریی و سەربازیی جیھانخۆر و  مەگەر نەك ھەر چینی كرێكار بە ئاستی ڕەچەتەكەی ماركس و ئەنگلس گەییشت، بەڵكو ھەموو كۆمەڵگە لەژێردەستی سەروەری پارتی بۆلشەڤیكدا نەبوو بە كرێكار و لەھیچ جێییەكی دونیا ھێندەی ڕوسیە كرێكار ی پێشەسازیی بوونی ھەبوو؟ مەگەر لە چاینی پاش سەركەوتنی ماوییەكان ئەوەندە كرێكاری پێشەسازیی ھەبووبێت، ئەدی بۆچی كلیشە كۆمونیستییەكان، كەتواریی نەبوونەوە ؟

ھاوڕێ گیان ناو و ناتۆرە دۆزینەوە بۆ خەڵكی ڕاپەڕیوی ڕوسیە لە ١٩١٧دا ھیچ لەوە ناگۆڕێت، كە جەماوەری ڕاپەڕیو بەڕێوەبەرایەتی سۆڤیەتی (شورایی)یان دەویست، ئازادی و یەكسانی ئابووریی و دادپەروەرییی كۆمەڵایەتییان دەویست. پاشان ئەگەر ڕاپەڕینی گشتی یا گەلیی خراپ و بێكەڵك بێت، ئەدی ڕاپەڕین و دەسەڵاتی چەند ملیۆن كرێكارێك نابێتە سەروەریی كەمینە بەسەر زۆرینەدا؟

 

بەبۆچوونی من درەخشانترین خاڵی ئەو ڕاپەڕینە، گەلییبوونی بوو و تەنیا توێژێكی وردەبۆرجوازی، كە بەناوی كۆمونیزم و سۆشیالیزم و سۆڤیەتەكانەوە قسەی دەكرد و كۆمونیزمی كردبووە دێوجامەی شاردنەوەی خەونە ناسیونالیستییەكانی بۆ گەیاندنی ڕوسیە بە ئاستی وڵاتانی ئۆروپا و ئەمەریكا، ئەوە پارتی بۆلشەڤیك [سەرانی پارت نەك ئەندامانی دڵسۆز و كۆمونیستخواز] بوو، ھەر بۆیە بەبۆچوونی من نەك پیادەكردنی ئەڵتەرناتیڤە كۆمونیستییەكانی كرۆنشتات و ئەناركییەكانی ئۆكرانیا، بەڵكو ئەگەر تەنیا ئەڵتەرناتیڤی نادرۆنیكییەكانیان پیادەبكردایە، زۆر لە دەسەڵاتی پارت و دیكتاتۆریی پارت بەناوی پرۆلیتاریاوە باشتربوو، چونكە بەلایەنی كەم، ھەنووكە نەك تەنیا چارەنووسی ڕوسیە، بەڵكو  چارەنووسی تەواوی جیھان شتێكی دیكە دەبوو. ھەرچۆنێك بووایە، ھەنووكە واژەی كۆمونیزم ئەوەندە ڕسوا نەبووبوو و خەونە بەرزەكان نەدەبوونە كەرەستەی گاڵتەی ڕۆشنبیرانی وردەبۆرجوا و قسەكەرانی نیئۆلیبرالیزم. ھەرچەندە لەو ئەزموونەدا ئەناركیستەكان قوربانی بوون، بەڵام دوژمنانی چینایەتی ئەو ڕاستییە دەشارنەوە و شكست و تاوانەكانی بۆلشەڤیزم بەڕووی ئێمەشدا دەدەنەوە !

 

ھاوڕێ، دیسانەوە جارێكی دەگەرێیتەوە سەر بڕیاردانی یاسای كوێرانەی گەشەی ئابووریی كۆمەڵگە و دەیكەیتە بەردەبازی ڕزگاركردنی پارت و سەرانی بۆلشەڤیك لە خنكان لەبەردەم ڕەخنەكانی خۆتدا و دەیانكەیتەوە بە ڕۆبۆت و  ئاراستەكردنی ڕەوتی رووداوەكان بەھێزێكی درەوەی ئەوان دەسپێریتەوە.  " حیزبی ئەو چینە بێت و بە ناچاری دەبووایە خۆی تەسلیم بە ڕەوەندێکی مێژوویی بکات کە لەدەرەوەی، مەیل و خواست و ئیرادەی ئەو، یاساکانی گەشەکردنی هێزەکانی بەرهەمهێنان و پەیوەندییە ئابوریی و ژێرخانییەکانی کۆمەڵگەی ڕوسیا بەسەریدا دەیسەپاند." بەڵام ھاوڕێ، كەتواری ئەو كات شتێكی دیكەمان نیشاندەدات.

 

كاتێك كە تۆ باس لە شۆڕشبوونی ڕاپەڕینی ١٩١٧ دەكەیت و  ددان بەوەدا دەنێیت، كە كرێكاران و سەربازان و خوێندكاران ئەو شۆڕشەیان كردووە، باشە سەربازان كێن و پێش سەربازی كێبوون، مەگەر ڕۆلەی كرێكار و زەحمەتكێش نەبوون، ئەی خوێنداكاران كێن، مەگەر بەپێی زۆریەنبوونی كرێكار  و زەحمەتكێش، زۆرینەی خوێندكاران سەر بە بنەماڵەكانی ئەو چینە نەبوون؟ باشە ئەگەر شۆڕش ئەوان كردبێتیان، ئیدی چ پێویست دەكات، لە كەسی دیكە وەریبگرنەوە؟ ئایا من بەرەنجامی كارێك كە بەخۆت ئەنجامتداوە، چۆن لە كەسێكی دیكە وەریدەگریتەوە و پێشكەشت دەكرێتەوە؟ ئەمە ڕاستییەكی شاراوەی تێدایە؛ یا شۊرش كەمینەی بۆلشەڤیك كردوویەتی و بەپێی تێزەكانی مانیفێستی پارتی كۆمونیست و بۆچوونەكەی تۆ، دەبوو بیداتە دەست كرێكاران ! یا خودی كرێكاران و بەشە ژێردەستەكانی كۆمەڵگە كردوویانە و  بۆلشەڤیكەكان لێیاندزیون و دەبوو بیگێرنەوە بۆ خاوەنەكەی؟ بەبۆچوونی من، ئەوەی دووەم بوو، وەك دەبینین تا  ساڵی ١٩١٨ بەجۆرێك سۆڤیەتەكان ڕۆڵیان ھەیە و دەتوانن بەجۆرێكی لاوەكی بڕیار بدەن، بەڵام لە پاش ١٩١٨- ١٩٢١ ەوە ئیدی سۆڤیەتەكان تەنیا ناوی سەركاخەز بوون و  ئەگەر وەك ڕێكخراویش ھەبووبن، ئەوا تەنیا مەقاشی پارت بوون و بۆ سەركوتی ناڕەزایەتی خەڵك بەكاریھێناون!

 

ئاخر ھاورێ، كاتێك پارت وەك پێشڕەو باڵاترین ئۆرگانی ڕێكخستنی چینایەتی بێت، كاتێك كۆمونیستەكان ڕۆڵی پێشڕەوایەتیییان ھەبێت، ئیدی چۆن بزووتنەوە لە قاڵبنادرێت، یا ئیدی ڕۆڵی پارت چییە؟ بەڵێ یەكێتی كۆمونیستەكان وەك پارت، سەرچاوەی لێڵبوونی ئاوەكەیە و ھەر ئەوەش بووە ھۆی ئەوەی، كە ماركس و ئەنگلس سكتاریستانە لە نێونەتەوەیی یەكەمدا بە پیلانگێڕیی، باكونین و  ھاوڕێكانی بە تۆمەتباركردن و  سووكایەتی بكەنە دەرەوە. ھەڵدانەوەی ئەم پەڕە ڕەشانە لە مێژووی نێونەتەوەیی یەكەمدا زۆر ئازارم دەدات، بەڵام ھەندێك جار ناچاردەبم و ناكرێت بازی بەسەردا بدرێت. ھەروا بەداخەوە دەبێت ئەوە بڵێم، یەكێتی كۆمونیستەكان و مانیفێستەكەی سەرچاوەی سروشتوەرگرتنی لێنین و ئەوانی دواترن، ھەروەھا پیلانگێڕییەك كە بۆلشەڤیكەكان لە خۆزاڵكردن بەسەر سۆڤیەتەكاندا و دواتر پووچەڵكردنەوەیان و پیلانگیرێیەك كە چەپەكانی ھەرێمی كوردستان لەنێو یەكێتی بێكاران و ڕێكخراوەكاندا بۆ دەرپەڕاندنی سۆشیالیستە نا حیكمەتیستەكان، سروش لە یەكەمین  پیلانگێریی نێو نێونەتەوەیی یەكەم وەردەگرن و وەریانگرتووە، كە بۆ یەكدەستیكردنەوەی نێونەتەوەیی یەكەم و دەرپەڕاندنی سۆشیالیستە دژە دەوڵەتییەكان، گیرایەبەر. من ئاوای دەبینم، بەداخەوە، بەپێی بەڵگە مێژووییەكان لەلای من، شتێكی دیكە، جیاواز لەوەی لەلای تۆ گەلاڵە دەبێت، دەسەلمێنن. ئەمەش ئاساییە و دەكرێت ھەڵەشبم. بەڵێ من ئەوەی لێنین، بە گەشەی ئەوەی پێشووتری خۆی دەبینم، بەڵام دەقاودەق ھەوڵەكانی حیكمەتیزم لە ئێران و كوردستاندا، بە دووبارەكردنەوەی ھەوڵەكانی لێنین و بۆلشەڤیكەكان دەزانم.

 

ھاوڕێ گیان، سروشتی پێكھاتە و ڕێكخستنی قوچكەیی و دەسەڵاتخواز ئاوایە، كە وەك ئەم ڕۆژانە دەبینین حیكمەتیستەكان لەسەر  ڕابەرڕابەرانێ و ئەوەی كێ باشتر دەروێشی حیكمەت بووە، كەوتوونەتە گیانی یەكتر، لە ڕێكخستنی ڕامیارییدا ناو و  دەسەڵاتی ڕابەر/ لیدەر لەپێش پارتەوەیە، ھی پارت لە پێش چینێكەوەیە كە پاگەندەی دەكات، پاشان وڵاتەكی لە پێش وڵاتەكانی دیكەوەیە و  بەم شێوەیە ...تد  كایەكە بەردەوام دەبێت. ھاوڕێم، حەزدەكەم بگەڕێتەوە سەر پێداگرتنە مەزھەبییەكانی لێنین لەسەر  ماركسیستبوون، پاشان سوێندخواردنەكانی ستالین لەسەر تەرمەكەی لێنین و  پێشبركێی ستالین و ترۆتسكی و ئەوانی دیكە لەسەر ئەوەی كە كێ زیاتر و باشتر لێنینیست بووە و ژەیە. لە ئەمڕۆدا دەقاودەق ئەمە دەبینین، مەنسووری حیكمەت لە دەورانی فراكسیۆنەكەی نێو (حكا)دا ئۆرتۆدۆكسبوونی كردە سوونەت، پاش جیابووەنەوەی لە ستوونی یەكەمی، یەكەم ژمارەی بڵاوكراوەی (انترناسیونال)دا بە "من لێنینیستم" پەیامی خۆی بە لایەنگرانی دەدات، كە ئەو مرد، بە شێوەی ستالین، پاشڕەوانی كەوتنە سوێندخواردن بۆ مەیتەكەی و ئینجا پێشبڕكێی ئەوەی كە كێ حیكمەتیستترە دەستیپێكرد و درێژەی خۆتان باش دەیزانن. ئەم وەرەمە كە ئەمڕۆ سەراپای كۆمونیستەكانی گرتووەتەوە و لەوێشەوە بزووتنەوەی كرێكاری و سۆشیالیستی ئالوودەكردووە، سەرچاوەكەی بۆ نێونەتەوەیی یەكەم دەگەرێتەوە و  سۆشیالدێمۆكراتەكان گواستییانەوە نێو نێونەتەوەیی دووەم و  لێنین  گواستییەوە نێو سەدەی بیست و ھەوڵەكانی دواتر. بەبۆجوونی من، ئەو وەرەمە، كە تۆش بەجۆرێك ڕۆشنایت خستووەتەسەر، تەنیا بە پاكژكردنەوەی كۆمونیزم و ماركسیزم لە مەزھەبگەرایی و ئایدیالیزم بنەبڕ دەكرێت، ھەرچەندە لە ئوروپا كۆمونیستە شوراییەكان بەجۆرێك بەو كارە ھەستاون، بەڵام بەداخەوە لە خۆرھەلاتی ناوین و  كوردستاندا ھەوڵی ئاوا جێگەی خاڵییە.

 

دەستخۆش ھاوڕێ، لەپێش دوا پەرەگرافدا، زۆر بەجوانی وێنای یا وێنەیەكی پڕاوپڕت لەسەر چۆنیەتی سەركەوتنی بۆلشەڤیكەكان و دەوڵەتەكەیان، خستووەتەڕوو، كە بەداخەوە، كەم كۆمونیست لە خۆرھەڵاتی ناوین و  ھەرێمی كوردستاندا بوێری ئەوەیان تێدایە. بەڵام داخەكەم، لەبەرئەوەی تۆش پاش ئەوە، جارێكی دیكە دەبیتەوە بە تاھیری نێو پەرتووكەكان، ناتوانیت واوەتر برۆیت و ئەو دەرگە كڵۆڵمكراوە بشكێنیت، كە لەسەر بابەتی دەوڵەتینەبوونی سۆشیالیزم و كۆمونیزم، داخراوە. بەبۆجوونی من، گرفتەكە لە ناتوانایی یا نەزانینی لێنین و پاشڕەوانی ئەودا نەبوو، كە ئەو دەوڵەتە نەبووە، كۆمونیستی، بەڵكو لەوەایە، كە كۆمونیزم وەك ئایدیای كۆمەڵگەی ئازاد، دژ و ناتەبایە بە دەوڵەت، ئەوەش لەبەرئەوەی كە دەوڵەت دژی ئازادییە و  كۆمونیزمیش بەبێ ئازادی، تەنیا دێوجامەیەك دەبێت، لەو دێوجامانەی كە لێنین  و مائوتسیتۆنگ و  كاسترۆ و  ئەوانی دیكە پۆشییان.

 

بەڵام ھاوڕێ گیان، ئەوەندەی من بزانم و تێگەییشتبم، خودی ماركس ڕەخنە لەوە دەگرێت، كە بتوانرێت ھەر كەس بەقەد بڕی كارەكەی وەربگرێت، چونكە بێجگە لە پێداویستییە ڕۆژانەییە ڕاستەوخۆكانی تاك، بەشێك لە بڕی كاری تاك بۆ پێداویستییە گشتییەكانی كۆمەڵگە دەبێت بخڕینەلاوە. ھەڵبەتە من نامەوێت، پاساو بۆ چەتەگەریی جەنەراڵ و سەرانی پارتی بۆلشەڤیك بەسەر ڕەنج و بەرھەمی ژێردەستانی كۆمەڵگەوە، بھێنمەوە، نەخێر، مەبەستم ئەوەیە، كە نە لە كۆمەڵگەی كۆمونیستی و  نە لە كۆمەڵگەی ئەناركیدا ناتوانرێت تاك  ١٠٠%ی بڕی كارەكەی ڕاستەخۆ وەربگرێت، بەڵام دەبێت ئەوەی ھەیە و نییە، بە یەكسانی و دادپەروەریی كۆمەڵایەتییانە دابەشبكرێت و ھەمووان لێی بەھرەمەندبن، چ كەسانێك كە توانای كاركردنیان ھەیە، چ ئەوانەی كە توانایان نییە.

 

بەڵام ھاوڕێ گیان، وەك لە سەرەتادا وتم، ھەرچەندە دژایەتی بەستنەوەی ئەو دوو واژەیە بەیەكەوە دەكەم، ئەگەر ئەوەی لە ڕوسیە بەرپاكرا، ئەوە نەبووە، ئەدی دیكتاتۆری بەناو پڕۆلیتاریا چییە و چۆن دەبێت و چۆن پیادەدەكرێت؛ ئەگەر سبەینێ لە عیراقدا ھەلێك لە چەشنی ئەوەی ئۆكتۆبەر ھەڵكەوێت و  پارتێكی كۆمونیست لەو چەشنەی كە ماركس و ئەنگلس دەیانخواست، ھەبێت و ھەموو ئەو  زەمینە و مەرجانەی كە تۆ بۆ سەركەوتنی شۆڕش و كۆمونیزم بەپێویستی دەزانیت، لەئارادابن، بەڵام پاش سەركەوتنی، خەڵكی بادینان، داوای جیابوونەوە و  پەیوەستبوون بە ھەرێمی كوردستانی توركییە یا سوریە بكەن، شیعەكان داوای ئۆتۆنۆمییەك بكەن، كە لە لە سایەیدا بەز ۆرینەی دەنگ خوازیاری میرایەتی ئایینی بن، دانیشتوانی ناوچەی ھەولێر، بە زۆرینەی دەنگ خوازیاری كۆمونە كشتكارییەكان بێت، دانیشتوانی ناوچەی ھۆرامان بە زۆرینەی دەنگ، خوازیاری خوێندن و بەكاربردنی زمانی دایكی خۆیان بن، ئایا  وەڵامی پارتی پێشرەو و دیكتاتۆری پڕۆلیتاریا لەسەر ڕەچەتەی ماركس و ئەنگلس، بەچوونی ھاوڕێییانی ماركسیست – كۆمونیستی ئەم سەردەمە، دەبێت چۆن بێت یا چۆن دەبێت ؟

 

تێبینی، مەبەستم لەم پرسیارە یا پرسیارەكانی پێشووتر، تەنگەتاوكردنی ھیچ ھاوڕێیەك نییە، بەڵكو تەنیا بۆ تێگەییشتنی خۆمە، كە بەداخەوە ھەرچەندی دەكەم و تێدەكۆشم، من جیاوازی لە ڕەچەتەكانی ماركس و لێنین و  پاش ئەوانیش نابینم. ھەر بۆیە وەڵام بەو پرسیارانە كۆمەكێكی زۆر بە ڕەخنەگرانی كۆمونیزمی ماركسیستی بەھەموو لك و پۆپەكانیەوە دەكات و ئاسانكاریی تێگەییشتنی ئەوەیان بۆ دەكات، كە دەركی جیاوازییەكە لەسەر زەمینەی كەتوار بكەن. ھەروەھا نامەوێت سووچی درێژبوونەوە و ھاتنەناوەوەی باسی لاوەكی دیكە، بخەمە سەر ھیچ ھاوڕێییەك، بەڵكو بۆ ئەوەی دەگێڕێمەوە، كە مشتومڕەكەی ئێمە لە سەرەوە دەستیپێكرد و ئەگەر لە خوارەوەڕا دەستیپێبكردایە، واتە لە بابەتەكانی قۆناخبەندی مێژوو و ھۆی دروستبوونی چینەكان و پاشان ناچاریی بەرەنگاریی و ئینجا پێداویستی ڕێكخستن و كامە ڕێكخستن و ئەگەری ڕاپەرینەكان و ھۆی تێكشكانیان و شۆڕش و ئینجا سۆشیالیزم و دەوڵەت، كاتێك كە مشتومەكەی ئێمە بازدانێك دەبێت بەسەر ئەو بابەتانەدا، ئیدی بمانەوێت و نەمانەوێت، بابەتەكانی دیكە دێنەپێشەوە و ناكرێت ھیچ یەك لە ئێمە خۆی لە لێدوان لەبارەیانەوە لابدات  و ئەگەر كارێكی ئاوا بكەین، تەنیا ناڕۆشنی لەلای خوێنەر دروستدەكات.

 

 

ھاوڕێیان، لە كۆتاییدا تەنیا ئەوە ماوە بڵێم، كە مشترومڕ لەمەڕ پرسەكانی سۆشیالیزم، بۆ من ھەوڵێكە بۆ پەیبردن بە لاوازییەكانی تێڕوانینی خۆم لە خوێندەوەی بۆچوون و دیتنی ھاوڕێیانی سۆشیالیستخوازدا، بۆیە ھەم كاتێكی زۆری بۆ تەرخاندەكەن و ھەم بەسوودی دەبینم، بەدڵنیاییەوە لەسەر ئەم بنەمایە، لە مشتومڕی تەندروست و ھاوڕێیانەدا، براوە و دۆراو بوونی نییە، چونكە ئەوە تەنیا لە فەرھەنگی كەسانی ڕامیار و پارتیبازدایە، كە مشتومڕ دەبێتە شەڕەدەنووكی كەڵەبابان و دەبێت یەكێكیان ئەوی دیكەیان بكوژێت یا لە خوێندا بگەوزێنێت. بەداخەوە زۆرجار لەو فەرھەنگە دواكەوتووەدا كەسایەتی خاوەنی بۆچوونی ڕەخنەلێگیراو و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی دەكەونە بەرھێرشی كینەدۆزانە و تەنانەت لە فەرەھەنگی گروپە چەپە میلیشیاكاندا زۆرجار كاركێشاویەتە گولـلەبارانكردنی یەكدی، خۆشبەختانە ئەمڕۆ ئەمە نەماوە، بەڵام ھێشتاكە لە شێوازی ڕەخنەی نووسراودا، تیرۆری كەسایەتی و دەوروبەری ڕەخنەلێگیراو، پارێزراو نییە.

 

بۆیە من زۆر دڵخۆشم و بە ئارەزوومەندییەوە بەشداری ئەم مشتومڕانە دەكەم، چونكە ئەم ھاوڕێیانە یا لەبنەڕەتەوە ھەڵگری وەھا فەرھەنگێكی دواكەوتوو نەبوون یا سەردەمانێكی زۆر دوورە پشتیان لەو فەرھەنگە كردووە. سوپاس بۆ بەشداری و ئامادەییتان، بەھیوای یەكگرتنەوە لە مشتومڕێكی دیكەدا، ئەگەر بشكرێت بەشێوەی زنجیرەیی و لەسەر پێشنیاری ھەمووان، ناوبەناو لێرەولەوێ بەردەوام بین. ھەڵبەتە بۆ خوێنەری ھێژا نەوتراو نەمێنێتەوە، من بۆخۆم ئامانجم لەم مشتومرانە، لەنێوبردنی جیاوازی بۆچوون و بیركردنەوە نییە، بەڵكو ئامانجم دەوڵەمەندكردنی جیاوازییەكانە و ھیچ شتێك بەبێ جیاوازی بۆچوون و بیركردنەوە، ناتوانێت بەرەوپیشەوە بڕوات، جیاوازییەكان لەبیركردنەوەدا، زیندوویەتی بە ھزر و فیلۆسۆفی و ژیان بەگشتی، دەبەخشن.

 

 

 

درێژەی ھەیە ....

خوێنەری ھێژا، بۆ خوێندنەوەی بەشەكانی پێشووتر، كرتە لەسەر ئەم بەستەرانە بكە :

بەشی یەكەم : http://wp.me/pu7aS-18f

بەشی دووەم : http://wp.me/pu7aS-18m

بەشی سێیەم : http://wp.me/pu7aS-18E

بەشی چوارەم : http://wp.me/pu7aS-18J

بەشی پێنجەم : http://wp.me/pu7aS-18N

بەشی شەشەم : http://wp.me/su7aS-4397

بەشی حەوتەم : http://wp.me/pu7aS-19a

بەشی ھەشتەم : http://wp.me/pu7aS-19t

بەشی نۆھەم : http://wp.me/pu7aS-19y

بەشی دەھەم: http://wp.me/pu7aS-19D

 

  1. دەوڵەت؛ بابەتێك بۆ گفتوگۆ لە نێوان مارکسیستەکان و ئەنارکیستەکانی کوردستان ..بەشی دەھەم ...زاهیر باهیر
  2. دەوڵەت؛ بابەتێك بۆ گفتوگۆ لە نێوان مارکسیستەکان و ئەنارکیستەکانی کوردستان ...زاهیر باهیر - بەشی نۆھەم
  3. دەوڵەت؛ بابەتێك بۆ گفتوگۆ لە نێوان مارکسیستەکان و ئەنارکیستەکانی کوردستان ...زاهیر باهیر - بەشی ھەشتەم
  4. دەوڵەت؛ بابەتێك بۆ گفتوگۆ لە نێوان مارکسیستەکان و ئەنارکیستەکانی کوردستان ... زاهیر باهیر - بەشی حەوتەم

Page 2 of 3

  • 1
  • 2
  • 3
© kurdistan Net 2026

میوانی سەرخەت

We have 362 guests and no members online

  • گەڕان
  • العربیة
  • گۆشه‌کان
    • ڕاپۆرت
    • به‌دواداچوون
    • ئه‌ده‌ب و هونده‌ر
    • دیمانـــــــــه‌
    • پارت و ڕێکخراوه‌کان
    • هه‌واڵ
    • کاریکاتێر
    • کامپین
    • پرسه‌کان
    • هه‌مه‌ڕه‌نگ
    • بابه‌تی به‌رجه‌سته‌کراو
    • هۆنراوە
    • تەواوی بابەتەکانی ٢٠١٣
  • په‌یوه‌ندی
  • نووسه‌ره‌ ناسراوه‌کان
    • نووسه‌ره‌ ناسراوه‌کان
    • نووسه‌ری دیکه‌
  • ژنە نووسەرەکان
  • ماڵەوە