• واتساپ و فایبەر
  • 00964770768123
  • kurdistannet@hotmail.com Omar Faris Aziz
  • کوردستان نێت نێتی هەمووانە
Open menu
  • گەڕان
  • العربیة
  • گۆشه‌کان
    • ڕاپۆرت
    • به‌دواداچوون
    • ئه‌ده‌ب و هونده‌ر
    • دیمانـــــــــه‌
    • پارت و ڕێکخراوه‌کان
    • هه‌واڵ
    • کاریکاتێر
    • کامپین
    • پرسه‌کان
    • هه‌مه‌ڕه‌نگ
    • بابه‌تی به‌رجه‌سته‌کراو
    • هۆنراوە
    • تەواوی بابەتەکانی ٢٠١٣
  • په‌یوه‌ندی
  • نووسه‌ره‌ ناسراوه‌کان
    • نووسه‌ره‌ ناسراوه‌کان
    • نووسه‌ری دیکه‌
  • ژنە نووسەرەکان
  • ماڵەوە

زاهیر باهیر

ئایا جیاکردنه‌وه‌ی ئایین له‌ ده‌وڵه‌ت بەسه‌ بۆ ئه‌وه‌ی که‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی سێكیولارت بداته‌ده‌ست؟ ....زاهیر باهیر- له‌نده‌ن

زاهیر باهیر 21 December 2013

جێگەی داخه ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌مڕۆ له‌ نێو نووسەران و ڕۆشنبیرانی چه‌پ وکۆمۆنیستی کورد زماندا، ده‌بینین زیاتر قسە لەسەر‌ دوو پرسه،‌ که‌ یه‌که‌میان حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان و په‌ڕله‌مانتاره‌کانی و گه‌نده‌ڵییه‌کانیان و خۆشه‌ویستیان بۆ نیشتمان و نه‌ته‌وه‌که‌یان و بڕێکی دیكە له‌م به‌زم و بالۆرانه. . . تد‌.   پرسی دووهه‌م ، کێشه‌ی ئیسلام به‌ گشتی و ئیسلامی ڕامیاریی به‌ تایبه‌تی و  پرسی سێكیولاریزم [عەلمانی] و جیاکردنه‌وه‌ی ئایین له‌ ده‌وڵه‌ته‌.

نووسەران و ڕۆشنبیرانی چه‌پ و کۆمۆنیست ئه‌وه‌نده‌یان له‌سه‌ر ئه‌م دوو کێشه‌یه‌ وتوه ‌و نووسیوه‌ تامیان تیادا نه‌‌هێڵاوه‌ته‌وه‌.  من دڵنیام گه‌لێکی دیکه‌ی وه‌کو من ئه‌مه‌نده‌ له‌م باس و خواسانه‌ وه‌ڕس و بێزارن، تاقه‌تی خوێندنه‌وه‌یانیان نه‌ماوه‌.  دیاره‌ هۆکاری بایەخدان به‌م دوو پرسه‌ش لای ئەوان، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چه‌ند هۆیه‌ك، به‌ڵام هه‌ره‌ گرنگه‌که‌یان له‌ پرسی‌ حکومه‌تی هه‌رێم و  ئه‌توار  و ڕه‌فتاره‌کانیدا، کێبڕکێی سۆزداری و خۆشه‌ویستی بۆ " نه‌ته‌وه‌ و  نیشتمان"  و هه‌ڵپه‌ی ده‌سه‌ڵات و موزایه‌ده‌ی ڕامیاریی و دروستکردنی سەرمایەی ڕامیارییه‌ بۆ خۆیان و بۆ ئه‌و لایه‌نانه‌شی که‌ ئینتیمایان بۆیان هه‌یه‌.  هه‌رچیش هه‌ڵوێست و نووسینیانه‌ سه‌باره‌ت به‌ پرسی دووه‌م، شتێک نیییه‌ جگه‌ له‌ ئیسلامۆفیا، واته‌ ترس و خۆفێکی زۆر  له‌ ئیسلام ، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی که‌ ئیسلام به‌ گشتی و ئیسلامی ڕامیاریی به‌تایبه‌تی جێگەی ئه‌م سیسته‌مه‌ی هه‌نووکه‌ی، لای ئه‌م نووسەرانه‌‌ گرتۆته‌وه‌ ، به‌ ئه‌ندازه‌یه‌ك  که‌ هه‌موو شه‌ڕی ئه‌وان و قسه‌و باسی ئه‌وان هه‌ر له‌و دوو بواره‌دایه‌.  

به‌هه‌رحاڵ ئه‌وان سه‌ربه‌ستن له‌وه‌ی که‌ هه‌ڵیانبژاردوه‌ و کردوویانه‌ به‌ کار و ئامانجی سه‌ره‌کی خۆیان، ئه‌وه‌نده‌ی به‌لایانه‌وه‌ ئاسایی بێت، به‌ چه‌پی کوردایه‌تی و ئۆپۆزسیۆنی ئیسلام/ئیسلامی ڕامیاریی، ناویان بهێنین و بییانناسێنین.  له‌ هه‌مه‌مان کاتیشدا ئه‌م نووسینه‌ی منیش بۆ ئامۆژگارییکردنیان و داخوازی نییه لێیان‌، که‌ چی بڵێن و چی بکه‌ن، به‌ڵکو من ده‌مه‌وێت ئه‌و ڕاستییه‌ به‌رچاوبخه‌م، که‌ جیابوونه‌وه‌ی ئایین له‌ ده‌وڵه‌ت، نه‌ ده‌لاله‌ت له‌ سێكیولاریزمی ده‌وڵه‌ت ده‌کات و نه‌ سێكیولاریزمی کۆمه‌ڵگه‌ش، به‌ وشه‌یه‌کی دیكە ده‌توانین ئه‌وه‌ش ئه‌نجامبده‌ین و هه‌ر به‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی یا ده‌سه‌ڵاتێکی ئایینیش بمێنینه‌وه‌، هه‌ر وه‌کو چۆن تا ڕاده‌یه‌کی زۆر ئه‌مڕۆ له‌ بریتانیا و ئه‌مه‌ریکادا، ده‌یبینین.

گه‌ر تۆزێک قوڵتر بڕوانینه‌ ئه‌م پرسیه‌ ده‌بینین، که‌ ئایین له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردستاندا په‌یوه‌ندییه‌کی دێرینه ‌و قوڵ و ڕیشه‌داری له ‌نێو ته‌واوی سه‌رجه‌می شانه‌ و ده‌زگه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان و ده‌وڵه‌تدا هه‌یه‌.  ڕه‌گ و ڕیشه‌ی ئایین به‌ته‌واوی به‌نێو‌ یه‌که‌کانی خێزان و خوێندن و ڕۆشنبیری و ته‌وای شوێنه‌کانی سه‌ر کار و کەڵچەری کوردی و کۆمه‌ڵگه‌ی کوردیدا شۆڕبووه‌ته‌وه‌ ، هه‌ر بۆیه‌ ئه‌مڕۆ گه‌ر ئایینیش له‌ ده‌وڵه‌ت جیابکه‌ینه‌وه‌ واتای ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێێت، که‌ ئه‌و پایه‌ گرنگانه‌ی که‌ ئایینی له‌سه‌ر ڕاگیراو‌ن، تێشکێنراون و ته‌واو، واتای ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ ئایینمان له‌ کۆمه‌ڵگه‌ ڕیشه‌کێشکرده‌وه‌.  چونکه‌ ئایین وه‌کو پێداویستیییه‌کی گرنگ له‌نێو خێزان و یه‌که‌کانی دیكەی نێو کۆمه‌ڵگه‌دا، خۆی چه‌سپاندوه ‌و گه‌ر له‌ بره‌ویشدا نه‌بێت، ئه‌وا له‌ بنه‌بڕبوونیشدا نییه‌.  ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی گه‌ر ده‌وڵه‌تیش له‌ژێر فشاری مونازه‌ره ‌و دیمانه ‌و مه‌زبه‌ته ‌و ناڕه‌زایی دیکه‌ی خه‌ڵکدا، بڕیاری هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ده‌ستووری ئایینیی ده‌وڵه‌ت، بدات، هێشتا ئه‌و بارودۆخه‌ی که‌ ئایینی هێناوه‌ته‌ ئاراوه‌، ئه‌و ده‌ستمایه‌یه‌ی که‌ ئایینی له‌سه‌ر، یاخوود پێدروستبووه‌ ، ئه‌و پاشخان و بارە‌ مادی و بابەتییه‌ی که‌ ئایینی کردووەته‌ ئەڵتەرناتیڤ و پاش ئه‌م هه‌موو ساڵانه‌ش هێشتا له‌لایه‌ن زۆرێکی خه‌ڵکه‌وه‌ هه‌ر ئەڵتەرناتیڤە، هه‌ر ده‌مێنێت و له‌ نێو نابرێت، بۆیه‌ هه‌موو هه‌وڵێکی ئاوا که‌ له ‌سه‌ره‌وه‌ بدرێت و بەبێ شۆڕبوونه‌وه‌ بۆ خواره‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه ‌و بەبێ کارکردن له‌سه‌ر دروستکردنی کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی مرۆدۆست، کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی بێ‌ سه‌روه‌ر له‌ هه‌موو بوار و شێوه‌کانیدا، ئەستەمه‌ به‌رئه‌نجامێکی ئاوای ھەبێت،‌ که‌ جێگه‌ی دڵخۆشی و ھیوابەخش بێت.

بۆ ئه‌وه‌ی که‌ به‌ به‌ڵگه‌وه‌ ئه‌وه‌ی که‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ وتوومه‌، بیسه‌لمێنم، حه‌زده‌که‌م په‌نا بۆ هه‌ندێك ئامار و نیشاندانی هه‌ندێك ڕاستی به‌رم ، که‌ له‌ ده‌وڵه‌تێکی سێكیولار و کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی سێكیولاری وه‌کو بریتانیادا ده‌یانبینین، که‌ خوێنه‌ری کورد نه‌ك لێی به‌ئاگا نییه‌، به‌ڵکو ده‌توانم بڵێم هه‌ره‌ زۆرینه‌که‌ی کوردیش، که‌ ساڵه‌هایه‌کی دوور و درێژه‌ له‌م وڵاته‌دا ده‌ژین، لێیان بێخه‌به‌رن‌.  

له‌ سه‌ره‌تادا ده‌بێت ئه‌وه‌ بڵێم ، یه‌کێک له‌و پایه‌یانه‌ی که‌ ده‌سه‌ڵات، ده‌وڵه‌ت و کۆمه‌ڵگه‌ی چینایه‌تی و سه‌روه‌ریی چیانیه‌تی وه‌کو نان و ئاو پێویستن بۆی، ئایین و خورافاتی ئایینیین‌، که‌ ڕۆڵێکی زۆر گه‌روه‌ بۆ پارێزگاریکردن و به‌رده‌وامبوونی ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه ده‌بینن.  هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ش لای من و گه‌لێکی وه‌کو من شیاوی شۆك نییه، که‌ ده‌بینین له‌م وڵاته‌دا هێشتا پارێزگاری له‌ ئایین و بنه‌ما و بنه‌ڕه‌ته‌کانی ده‌کرێت.

گه‌رچی له‌ بریتانیادا ئایین له‌ ده‌وڵه‌ت جیاکراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ڕۆژانه‌ ڕه‌فتاری ئایینی، قسه‌ی ئایینی، ڕاوێژکاری ئایینیانه‌، گوزارشی ئایینییانه‌، به‌رنامه‌ی ئایینیانه‌، هه‌وڵ و کۆششی ده‌وڵه‌ت به‌ ڕاسته‌وخۆ و ناڕه‌سته‌وخۆ له‌ چه‌سپاندنی ئایین وه‌کو پایه‌گایه‌کی پێویسستی کۆمه‌ڵگه‌ی بریتانی، یا ڕاستتر پێویستیپێبوونی ده‌سه‌ڵات، هه‌ر له‌ شانه‌ی یه‌که‌می کۆمه‌ڵگه‌وه‌ که‌ خێزانه‌ هه‌تا سه‌ری سه‌ره‌وه‌ی به‌ڕێوه‌بەرایەتی کۆمه‌ڵگه‌ که‌ ده‌وڵه‌ته‌، به‌ ئاشکرا ده‌بینرێت.   هه‌ر بۆ ئه‌مه‌ش به‌ ته‌نها کارئاسانی بۆ ئایینی مه‌سیحییه‌ت ناکرێت، به‌ڵکو ئایینی ئیسلام و جووله‌کەش، له‌م ڕامیاریی و هه‌وڵ و کۆمه‌که‌ی ده‌وڵه‌تدا، به‌شی شێریان به‌رده‌که‌وێت، هه‌ر هه‌مووشی له‌ژێر ناوی ناسین و بره‌وپێدانی ڕامیاریی " فره‌ که‌ڵچه‌ری " و ئاشناکردنی یه‌کدی له‌ ئایین و کەڵچەری یه‌کدی، له‌ژێر ناوی دیمۆکراسی و ڕێزلێگرتنی كەڵچەر و ئایینی ئیتنه‌کییه‌کانی دیکه‌، تا ڕا‌ده‌ی ڕێزلێگرتن له‌ خه‌ته‌نه‌کردنی کچانیش، ده‌وڵه‌ت به‌ ملیار پاوه‌ند به‌سه‌ریاندا ده‌ڕێژێت، هه‌تا به‌سه‌ر سێنته‌ری کۆمۆنێتییه‌کانیشیاندا، که‌ له‌ کاتێکدا مامۆستایان، کرێکارانی به‌شی ئاگر کوژێنه‌ره‌وه‌، ته‌واوی هاتووچۆ، کرێکارانی پاکردنه‌وه‌ی شه‌قامه‌کان و زبڵفڕێده‌ره‌کان و فەرمانگە‌ی پۆست و. . . .  هتد که‌ چه‌نده‌ها ڕۆژ بۆ زیادکردنی موچه‌که‌یان به‌ بڕی ته‌نها پاوه‌ندێك یا هه‌ر هێچ نه‌بێت وه‌کو ساڵانی پارو پێرار موچه‌کانیان بمێنێته‌وه‌ و دانه‌به‌زێنرێت، له‌ کار مانده‌گرن و خۆپیشاندانده‌که‌ن، که‌چی داخوازییه‌کانیان جێبه‌جێناکرێن و مافه‌کانیان پێشێلده‌کرێن.

هه‌ر به‌ هۆی هه‌وڵه‌ یه‌ك به‌دوایه‌که‌کانی ده‌وڵه‌ت چ پارتی کرێکاران جڵه‌وی بگرێته‌ده‌ست یاخود پارتی پارێزگاران و لیبراڵ، که‌ له‌و باره‌وه‌ ده‌درێت، لەلاتان سه‌یر نه‌بێت ئەگه‌ر بڵێم، به‌پێی ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامه‌ی گاردیانی ٧/١١/٢٠١٢ هێشتا له‌م وڵاته‌ سێكیولاره‌دا ته‌نها له‌ ١٥% خه‌ڵکی له‌ ساڵی ٢٠٠١دا ئایینیان، نه‌بووه‌ و ئه‌م ڕێژه‌یه‌ له‌ ساڵی ٢٠١١ دا پاش دە ١٠ ساڵ چووه‌ته‌ له‌ ٢٥% ، واته‌ له‌ ٧٥%ی خه‌ڵکی باوه‌ڕدارن.  ته‌نها له‌ ١١% خه‌ڵکه‌ کاسۆلیکه‌که‌ی باوه‌ڕێیان به‌ ده‌رهێنان و لەباربردنی منداڵ هه‌یه‌، ئه‌ویش له‌ باری مه‌ترسی مردنی دایکه‌که‌دا.  ٢٦ که‌س له‌ قه‌شه‌ ناوداره‌کانی کڵیساکانی ئینگله‌ندا له پارلەماندا‌ House of Common ئه‌ندامن، واته‌ ئه‌مان له‌ به‌جێگه‌یاندن و به‌ڕێکردنی یاساکاندا یا بۆ سه‌پۆرتکردنی یا نه‌کردنی هه‌ر یاسایه‌ك که‌ ده‌یخوازن به‌شداریده‌که‌ن.  له‌ بواری په‌ره‌وه‌رده‌ و ڕؤشنبیریدا نزیکه‌ی سێیه‌کی قوتابخانه‌ ده‌وڵه‌تییه‌کان له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتداره‌ ئایینییه‌کانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌برێن.  با له‌وه‌ش بگه‌ڕێین، که‌ ڕۆژانه‌ چه‌ند خوله‌کێك له‌لایه‌ن (BBC) وه‌، بۆ ستایشی ئایینی و باس و خواسی ئایینی ، ته‌رخانده‌کرێت.

شالیاری په‌روه‌ده ‌و ڕۆشنبیری بریتانی، مایکڵ گۆڤ، و ڕاوێژکاره‌کانی و هه‌ندێک له‌ شالیارەکانی ناو پارته‌که‌ی (پارێزگاران) به ‌به‌رده‌وامی و به‌ ئاشکرا له‌ هه‌وڵی بره‌ودان و چه‌سپاندنی ئاییندان له‌ قوتابخانه‌کاندا.  ئه‌م هه‌وڵه‌شیان له‌ چه‌ند بوارێکدا خستۆته‌ گه‌ڕ بۆ شۆردنه‌وه‌ی مێشکی منداڵان، که‌ یه‌که‌م هه‌وڵیان له‌م یه‌ک دوو ساڵانه‌ی پێشوودا ویستی‌ هه‌موو قوتابخانه‌یه‌ك کۆپییه‌ بنەڕەتییەکه‌ی (ئینجیل)ی بۆ ڕه‌وانه‌بکرێت، به‌ پاساوی " تاکو هه‌وڵبدرێت ‌هه‌موو قوتابییه‌ك به‌ قوڵی له‌ ھەژموونی ئینجیلە‌که‌ی پاشا (جه‌یمس تێبگات)" که‌ خەرجی ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر باجده‌ری ئه‌م وڵاته‌ ده‌گەییشتە‌ (٣٧٠) هه‌زار پاوه‌ندی بریتانی.  به‌ڵام له‌به‌ر زۆری خەرجە‌که‌ی و ناڕه‌زایی خه‌ڵکی و ڕێکخراوە سێكیولاره‌کان، پلانه‌که‌ی جێبه‌جێنه‌بوو.  هه‌وڵی دووهه‌می ئه‌م شالیارە‌ و حکومه‌ته‌که‌ی یا خود ئه‌و بواره‌ی که‌ کاری تیاداده‌که‌ن، ده‌رهێنانی قوتابخانه‌کانه‌ له‌ چنگی (کۆنترۆڵی) دەسه‌ڵاتی شاره‌وانییه‌کان و کردنیان به‌ فێرگە‌ی تایبه‌تیی و ئه‌کادێمی و فێرگە‌ی ئازاد Academic Schools, Free Schools،Private تاکو بکه‌ونه‌ ده‌ستی دوڵه‌مه‌ند و بازرگان و کۆمپانییه‌کانه‌وه‌ یا ئایینییه‌کان ‌و به‌ناوی فێرگەی ئایینی Faith Schools که‌ ئه‌م ڕامیارییه‌ به‌رده‌وامدانی ڕامیاریی حکومه‌تی پێشووی پارتی کرێکارانه، به‌ڵام له‌ شێوه‌یه‌کی چڕوپڕ و ‌خێراتریش، که‌ سه‌رجه‌می ئه‌م جۆره‌ فێرگانه‌ که‌" ئازاد" کراون گەییشتووە‌ته‌ (٢٠) هه‌زار.  له‌ ئێستادا زیاتر له‌ (٣٠٠)  فێرگە‌ به‌ ته‌واوی له‌ کۆنترۆڵی شاره‌وانییه‌کان " ئازاد" کراون.  ئه‌مه‌ش واتە هه‌ر یه‌ک له‌م فێرگانه سه‌ربه‌ستن له‌وه‌ی که‌ کێ بۆ وانه وتنه‌وه‌ ده‌هێنن، چ پڕۆگرامێکی خوێندنیان هه‌یه‌، خواردنی فێرگە‌ چۆن ده‌بێت. .  گه‌لێک له‌م شتانه‌.  ئه‌مه‌ش له‌ کاتێکدا ئاماره‌کان نیشانیانداوه‌ که‌ له‌ ٤٧% فێرگە‌ " ئازاده‌کان" بڕوانامەی وانه‌وتنه‌وه‌یان نییه‌، هه‌روه‌ها ته‌نها له‌ ٢٧%ی خه‌ڵکیش باوه‌ڕی وایه‌، که‌ ئه‌مه‌ ڕێگایه‌که‌ بۆ پێشه‌وه‌چوونی فێریاران.  دیسانه‌وه‌ش به‌ پێی ٢ توێیژینه‌وه‌ش که‌ له‌م دوایانه‌دا کراون‌، پێمانده‌ڵێن که‌ فێریارانی فێرگە ده‌وڵه‌تییەکانی ئاستی ڕۆشبیریی و خوێندنیان له‌ فێرگە‌ تایبه‌تییه‌کان زۆر باشترە.   له‌مه‌ش زیاتر،ئێستا ده‌رکه‌وتووه‌ که‌ تێکڕای فێرگه‌ ئازاده‌کان پتر له‌ 6. 6 ملیۆن زیاتریان پێویسته‌ له‌وه‌ی که‌ له‌ سه‌ره‌تادا پێشبینیده‌کرا، به‌م شێوه‌یه‌ هه‌تا کۆتایی مانگی ئازاری ساڵی داهاتوو، 2014، تێجوونی سه‌رجه‌می ئه‌م جۆره‌ فێرگانه‌ ده‌کاته‌ 1 ملیار پاوه‌ند.  به‌ پێی تازه‌ترین ڕاپۆرتیش فێرگه‌ ئازاده‌کانی که‌ له‌ مانگی سێبته‌مبه‌ری ئه‌مساڵه‌وه‌ کراونه‌ته‌وه‌ تا هه‌نوکه‌ به‌ رێژه‌ی له‌ %60 فێریارییان هه‌یه‌ ، واته‌ له‌ لایه‌ن خه‌ڵکه‌وه‌ داخوازییان له‌سه‌ر نییه‌.

به‌پێی وتارێکی گاردیانی ڕۆژی ٢٦/٩/٢٠١٣ له‌ ٣٥% فێرگە‌ "ئازاده‌کان" فێرگەی ئایینیی Faith School ن.  ئه‌م فێرگە‌ ئایینینیانه‌ش گه‌ر کۆمپیته‌ر و وتنه‌وه‌ی هه‌ندێك وانه‌ی زانستیانه‌ و جل و به‌رگی خوێندکاران و مامۆستاکانی لێده‌رکه‌یت، حوجره‌کانی جارانن‌، هه‌ر بۆیه‌ش ناو به‌ناو ڕووی ڕاستیان ده‌رده‌که‌وێت.  بۆ نموونه‌ له‌ مانگی ئۆكتۆبەری ئه‌م ساڵدا، ڕۆژنامه‌ی گاردیان ته‌واوی ڕاپۆرتی سه‌رپه‌رشتیار و چاود‌ێری فه‌رمی په‌روه‌رده‌ی خسته‌ ڕوو، که‌ یه‌کێك له‌ فێرگە‌کانیان به‌ ناوی "فێرگە‌ی مه‌دیینه‌"‌ که‌ له‌ شاری داربی ئه‌م وڵاته‌یه‌ و ٤١٢ فێریاری له‌ ته‌مه‌ن ٤ ساڵه‌وه‌ تاکو ١٦ ساڵ، هه‌یه‌.  ڕاپۆرته‌که‌ ده‌ڵێت که‌ کوڕان و کچان به‌ جیاو له‌ شوێنی جیادا خوانی نیوه‌ڕۆیان ده‌خۆن، کوڕ له‌تەك کوڕ داده‌نیشێت و کچ له‌گه‌ڵ کچ، مامۆستای بێئه‌زموون وانه‌ ده‌ڵێته‌وه‌، هه‌موو فێریارانی پۆل هه‌ر هه‌مان ئه‌رکیان ده‌درێتێ، گه‌رچی ئاستی توانا و لێهاتوویی هه‌ر یه‌که‌یان جیایه‌، مامۆستا ئافره‌ته‌کان ده‌بێت سه‌ریان داپۆشن، فێریارە تەمەن گه‌وره‌كان له‌ هه‌ر دوو ڕەگەزەكە له‌ دوو ڕیزی جیاجیادا دانیشتوون، مه‌ترسی له‌سه‌ر هه‌مووان دروستبووه‌، که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی کۆنترۆڵن، ئازادن، ستافه‌کان ئه‌زموونیان نییه ‌و خاوه‌نی بڕوانامە نین، ته‌نانه‌ت به‌ڕێوه‌به‌ری فێرگە‌که‌ش ، ته‌نها ئه‌زمونی فێرگە‌ی ئاماده‌یی هه‌یه‌.  ئه‌مه‌ به‌شێکی ڕاپۆرته‌که‌ بوو.

‌ ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدا که‌ ئه‌م فێرگە‌یه‌ بۆ هه‌ر منداڵێک بڕی (٣٥٠٠) پاوه‌ندی پێدراوه،‌ سه‌رباری ئه‌مه‌ش (٧٠٠) پاوه‌ندی دیكەیش بۆ هه‌ر فێریارێک، که‌ له‌ خێزانێكی ھەژارەوە هاتبێت و بارێکی ناهه‌مواری هه‌بێت، که‌چی ئه‌وه‌ش خوێندنه‌که‌یه‌ له‌و فێرگە‌یه‌دا.

ئێستاش له‌ زۆربه‌ی فێرگە‌کاندا به‌یانیان بۆ چه‌ند خولەكێك  له ‌ڕیزدا ڕێنوێنی و ستایشی ئایینی هه‌یه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی که‌ وانه‌ی ئایین له‌ زۆربه‌ی  فێرگە‌کاندا وانه‌یه‌کی سه‌ره‌کییه‌.  هه‌روه‌ها له‌ هه‌ندێك له‌ شاره‌وانییه‌کاندا له‌ کۆبوونه‌وه‌ی لیژنه‌ی شاره‌وانیییه‌کاندا، پێش کۆبوونه‌وه‌که‌ نوێژده‌کرێت و ستایشێکی ئایینی ده‌وترێت، به‌ڵام هه‌رچی جووله‌که‌ و موسڵمانه‌کان هه‌یه،‌ ده‌توانن ئه‌و چه‌ند خولەكه‌ بچنه‌ ده‌ره‌وه ‌و هه‌تا ئه‌مه‌ ته‌واوده‌بێت و ده‌ست به‌ کۆبونه‌وه‌که ‌ده‌کرێت.

وه‌کو پێشتر وتم، هه‌موو ئه‌مانه‌ له ‌ژێر ناوی فره‌که‌ڵچه‌ری و ئیتنکه‌تیدا ده‌کرێن، گوایه‌ ده‌ڵێن هه‌موو منداڵان یه‌کسانن، ئه‌ی ئه‌گه‌ر یه‌کسانن بۆ به ‌ئایین جیایانده‌که‌ینه‌وه‌؟!! له‌ کاتێکدا ئه‌و ڕاستییانه‌‌ ده‌زانین، که‌ یه‌که‌م، منداڵ ئایینی نییه ‌و نابێت بیبێت، دووهه‌میش په‌یوه‌ندییه‌کی پته‌و و به‌هێز له‌ نێوانی سه‌رجه‌می ئایینه‌کان و توندووتیژیدا، هه‌یه‌.

نمونه‌یه‌کی دیكەی فێرگە‌ی " ئازاد" ئه‌ویش که ‌هه‌ر له‌ مانگی ئۆكتۆبەری ئه‌م ساڵدا ده‌رکه‌وت The Kings Science Academy که‌ فێرگە‌یه‌کی تایبه‌تییه‌ و‌ لێره‌دا چۆن گه‌نده‌ڵی کراوه ‌و به‌بڕی ٧٩٩٣٣ پاوه‌ند بۆ مه‌به‌ستی جیاجیا، که‌ په‌یوه‌ندی به‌و پرۆژانه‌وە نییه، ‌که‌ پاره‌که‌یان بۆ دانراوه‌، خەرجکراوه‌.  ئه‌م فێرگە‌یه‌ فێرگە‌یه‌کی ئاماده‌ییه‌ له‌ ساڵی ٢٠١١ وه‌ کراوه‌ته‌وه‌ و ژماره‌ی فێریارانی (٨٠٠) فێریار و ته‌مه‌نیان له‌ نێوانی ١١ و ١٦ ساڵیدایە.  

حه‌زده‌که‌م سه‌رنجی خوێنه‌ری کورد بۆ ئه‌وه‌ ڕاکێشم که‌ له‌  "پرنسپه‌کانی کۆمیسۆنی مافی مرۆڤ و یه‌کسانێتی" که‌ بووه‌ته‌ ده‌لیلێکیش (سه‌رخه‌ت) بۆ  زانکۆکانی بریتانی، واهاتووه‌ " یاسای یه‌کسانێتی ڕێگای جیاکردنه‌وه‌ی جێنده‌کان له‌ شوێن و بیناکاندا ده‌دات  ئیدی دائیمی بێت یا بۆ کاتی (مۆقه‌ت) که‌ به‌کار دهێنرێت بۆ مه‌به‌ستی ڕێکخستن و کۆبوونه‌وه‌ی دینییانه‌ ، له‌ هه‌رکاتێکدا که‌  دۆکته‌رینی ئه‌و ئایینانه‌  بیخوازێت" ئه‌مه‌ش مه‌زهه‌بی و دیینیییه‌کان به‌ تایبه‌ت ئیسلامه‌کان به‌ لایه‌نی به‌رژه‌وه‌ندی خۆیاندا ده‌یشکێننه‌وه‌ که‌ گوایه‌ له‌ کاتی وانه‌ وتنه‌وه‌ی‌ زانکۆکانا یا له‌ بۆنه‌ تایبه‌تییه‌کاندا که‌ له‌  هۆڵه‌کانی زانکۆدا ده‌گیڕرێت، وانه‌بێژ‌  ده‌توانێت داوای جیابوونه‌وه‌ی کچان و کوڕان، ژنان و پیاوان ، بکات.   ئه‌م دیارده‌یه‌ ماوه‌یه‌که‌  له‌ خوێندنی باڵا و زانکۆکانی بریتانییدا به‌رده‌وامه‌، له‌ هه‌نووکه‌شدا ئه‌مه لێدوان و گفتووگۆیه‌کی گه‌رمی له‌ میدیادا به‌ هه‌موو به‌شه‌کانییه‌وه‌، دروستکردوه‌ ، که‌ زۆر نزیکه‌ ده‌سه‌ڵات و سیاسییه‌کان چۆک بۆ ئیسلامه‌کان دابده‌ن  به‌هۆی پێویستی بوون به‌ ده‌نگیان و پاره‌ی خوێندکارانی وڵاتانی دیکه‌وه‌و  هه‌روه‌ها  به‌ هۆی گوایه‌ هه‌بوونی دیمۆکراسێت و  سه‌ربه‌ستی قسه‌کردن و یه‌کسانێتی و ڕێزگرتن له‌ به‌های دین و که‌ڵچه‌ره‌کانی دیکه‌و ئه‌م توڕه‌هاتانه‌.   پرسیاری لۆجکیان لێره‌دا ئه‌مه‌یه‌: ‌ له‌ کاتێکدا هه‌ڵاواردن و جووداخوازی له‌ نێوانی ڕه‌نگ و ڕه‌گه‌زی جیاو دینی جیاو ئیتنیکه‌تی جیاو ڕێگه‌ گرتن یا سوکایه‌تیکردن به‌وانه‌ی که‌ مه‌یلی هاوڕه‌گه‌زه‌کانی خۆیانیان هه‌یه‌ نایاسیی و قه‌ده‌غه‌یه‌؟ ئه‌ی بۆچی جووداخوازی  نێوان جێنده‌کان ( کچان و کوڕان/ ژنان و پیاوان)  له‌ زانکۆکاندا  نایاسایی نه‌بێت؟!!!!

بواری سێهه‌م، که‌ شالیاری په‌روه‌رده‌ و ڕۆشبیری لەتەك شالیاری به‌رگرییدا، کاری له‌سه‌ر ده‌که‌ن، ٤ پرۆژه‌ن،‌ که‌ ڕاهێنه‌ری هێزی سەربازیی بۆ فێرگە‌کان ده‌هێنن، تاکو سه‌باره‌ت به‌ گرنگێتی سه‌ربازی و به‌رگریکردن له‌ نیشتمان و ئه‌م جۆره‌ شته‌ بێ واتایانه، ‌قسه‌ بۆ فێریاران بکه‌ن.  بۆ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ش ١،٩ ملۆێن پاوه‌ندیان ته‌رخانکردوه‌، هه‌ر که‌سێك له‌ کۆنه‌ قه‌ڵتاخشڕه‌کانی هێزی سه‌ربازی (٩٠٠٠) پاوه‌ندی پێده‌درێت، ئەگه‌ر بییه‌وێت له‌ فێرگە‌کاندا ئه‌م کاره‌ بکات.  هه‌ر له‌و کاته‌وه‌ی که‌ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ له‌ ئارادایه‌ ساڵانه‌ هێزی سەربازی په‌یوه‌ندی به‌ (١٠٠٠) فێرگە‌وه‌ ده‌کات، له‌مه‌شدا (٩٠٠) هه‌زار منداڵی ته‌مه‌ن نێوان ٨ بۆ ١٨ ساڵ ده‌بینن و قسه‌یان له‌تەكدا ده‌که‌ن، به‌م شێوه‌یه‌ سەربازییکردنی فێرگە‌کان لێره‌ به‌رده‌وامه‌.

ئه‌مه‌ی سه‌ره‌وه‌ به‌شێکی زۆر که‌می ئه‌و بوار و پرۆژانه‌یه،‌ که‌ کاریان له‌سه‌ر ده‌کرێن هه‌م له‌ بواری ئایینی و بزنس و هه‌م له‌ بواری میلیته‌ریدا، که‌ هه‌رسێکیان به‌ڕۆڵی خۆیان ‌ بۆ کۆمه‌ڵگه مه‌ترسیدارن.  ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێت، که‌ جیاکردنه‌وه‌ی ئایین له‌ ده‌وڵه‌ت له‌ سه‌ره‌وه‌، هه‌تا به‌ فه‌رمیش، شتێك ناگۆڕێت.  که‌واته‌ گه‌ر گۆڕانکاری بنه‌ڕه‌تیمان ده‌وێت، هه‌ر وه‌کو له‌ بواری ڕامیاریی و ئابوورییدا، ده‌بێت‌ له‌ بنه‌وه‌ ده‌ستپێبکه‌ین، بۆ هه‌ڵته‌کاندنی ئایین و فه‌رمییبوونیشی به‌ هه‌مان شێوه‌ ده‌بێت له‌ بواری کۆمه‌ڵایه‌تیی و كەڵچەری و فه‌رهه‌نگی و به‌شه‌کانی دیكەی کۆمه‌ڵگه‌وه‌ بکرێت، به‌ڵام له‌ بنی کۆمه‌ڵگه‌وه‌ له‌ تاکی نێو کۆمه‌ڵگه‌وه‌ ده‌ستی پێبکرێت.  

15/12/2013

 

له‌ یادی تیرۆری کاوه‌ گه‌رمیانی و کاوه‌کانی دیکه‌دا ... زاهیر باهیر- له‌نده‌ن

زاهیر باهیر 20 December 2013

خه‌ڵکان و لایه‌نێکی زۆر له‌سه‌ر تیرۆری " کاوه‌ گه‌رمیانی " نوسیوییانه‌ و ھاوڕێیانی سەكۆی ئەناركیسته‌کانی کوردستان بە وتارێکی چڕوپڕ له‌ ژێر ناوی "نا بۆ تیرۆر، هه‌نگاو به‌ره‌و ئازادی" بەشداری ناڕەزایەتی و بەرەنگاربوونەوەی تیرۆری كرد، بێجگە له‌مه‌‌ش هه‌ندێک له‌ هاوڕێیان له‌ تۆڕی فه‌یسبووکدا وه‌کو بۆچوونی که‌سیی خۆیان، دیسانه‌وه‌ له‌ بەرامبەر ئەو کاره‌ساته‌ جه‌رگبڕه‌دا، ھەڵوێستیان وه‌رگرتووە . . .

ئه‌وه‌ی که‌ ماوه‌ته‌وه‌ لێره‌دا من بیڵێم ده‌رککردنه‌ به‌و ڕاستییه‌ مێژووییه، که‌ کار و کرداری تیرۆریستیانه‌ به‌ هه‌موو چه‌شنه‌کانییه‌وه‌ له‌و کاته‌وه‌ دروستبووه‌، که‌ کۆمه‌ڵگه‌ی چینایه‌تی هاتۆته‌ کایه‌وه ‌و ده‌سه‌ڵاتی یه‌کێک له‌ چینه‌کان یاخود توێژه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان له‌ ڕێگەی پارتێکی ڕامیارییه‌وه‌، جه‌نڕاڵێکی سەربازییه‌وه‌، سه‌رۆكخێڵ و ناودارێکی ناوچه‌ییه‌وه‌، یا کابرایه‌کی ئایینییه‌وه‌، ده‌سه‌ڵاتدار بووه‌ یا ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی گرتۆته‌ ده‌ست، که‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ش له‌ پێناوی ده‌سه‌ڵاتدا : ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریی، ئابووری، ئایینیی، که‌ پلانی ئه‌وان و کێشمه‌کێشی نێوانیان له‌ سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌ جیاوازه‌کان، به‌ ڕق و به‌ ته‌ماحی ده‌سه‌ڵات، تیرۆری چ له‌سه‌ر ئاستی تاک، به‌ کۆمه‌ڵکوژی، چ به‌ هه‌ڵگیرسانی جه‌نگ، ئافراندووه‌.

چاوگێڕانه‌وه‌یه‌ك به‌ مێژووی مرۆڤایه‌تیدا، نه‌ك هه‌ر له‌ وڵاتی ئێمه‌دا، به‌ڵکو له‌ سه‌رانسه‌ری جیهاندا، ئه‌م ڕاستییه‌مان بۆ ده‌رده‌که‌وێت و قوربانییه‌کانیشیان، بۆ به‌دبه‌ختی، ئه‌وه‌نده‌ گه‌وره‌ و زۆر بوون، له‌ ئه‌ژماره‌ نایه‌ن. هه‌ر له‌ کوردستاندا به‌ ته‌نها ئاوڕدانه‌وه‌یه‌کی سه‌رپێی له‌ چه‌رخی ڕابوردوو، ئه‌وه‌ ده‌بینرێت کە له‌ دوای جه‌نگی جیهانی یه‌که‌مه‌وه‌ چۆن ده‌وڵه‌تی بریتانی تیرۆری دژی خه‌ڵکه‌ هه‌ژاره‌که‌ی کوردستانی ئه‌و ده‌مه‌، کردووه‌، دواتر له‌ ساڵه‌کانی 30یه‌کاندا له‌ خۆپیشاندانی به‌رده‌رکی سه‌رای سلێمانیی چه‌ند که‌سێکی دیکه‌ی تیادا تیرۆرکراوه‌، که‌ ناوداره‌کانیان، عه‌وله‌ سیس و خاتوو ئه‌خته‌ر بوون.

له‌ دروستبوونی بزووتنه‌وه‌ی کوردیشه‌وه‌، له‌ ململانێی نێوانی پارته‌کاندا، ده‌رده‌که‌وێت که‌ چۆن پارتی دیمۆکراتی کوردستان به‌ هه‌ر دوو به‌شه‌که‌یه‌وه‌ لەو بوارەدا داهێنانیان کردووه‌ و هه‌نگاوی زیاتریان ناوه‌، ده‌ستێکی ڕه‌ش و چه‌په‌ڵیان له‌ کوشتن و پاکتاوکردنی ئه‌ندامه‌ چالاکه‌کانی حیزبی شیوعی عێراقی هه‌بوو و هه‌روه‌ها له‌ نێوانی خۆشیاندا و دروستکردنی به‌ندیخانه‌ی ترسناکی وه‌کو ڕایات و خه‌لان و ماوه‌ت و سیخناخکردنیان له‌ خه‌ڵکانی کۆمۆنیست و ناڕه‌زاییکاران، له‌وه‌ش زیاتر تیرۆرکردنی براده‌رانی حیزبی دیمۆکراتی کوردستانی ئێرانیش .

هه‌ر له دروستکردنه‌وه‌ی بزووتنەوەی چەكداریی نوێشدا له‌ شاخ و دواتریش که‌ ده‌سه‌ڵاتیشیان گرته‌ ده‌ست له‌ شاره‌کاندا، بره‌ویان به‌ چالاکی تیرۆرکردن له‌ نێو ژنان دا و به‌رپاکردنی شه‌ڕی کۆنه‌قین ‌سه‌ده‌های تریشیان له‌ خه‌ڵکانێك که‌ گوێی بۆ شلنه‌کردبێتن و نه‌یاریان بووبێت و چۆکی بۆ دانه‌دابێتن هه‌ر له‌ تیرۆری وریا و نوری حه‌مه‌عه‌لی، صەد‌یقه‌ فه‌نی، خاڵه‌ حه‌مه‌ (هه‌ڤاڵ جووجه‌ڵه‌) ڕەوئوف كامیل، نەزیر عومەر، حه‌مه‌حه‌لاق و سەلاح ھۆرامی، فەرھاد فەرەج،  شاپوور عەبدولقادر، قابیل، ئه‌بوبه‌کر عه‌لی و چه‌ند هاوڕێیه‌کی حیزبی کۆمۆنیستی کارگه‌ری و عەبدولستار تاھیر، سۆران مامەحەمە و سەردەشت عوسمان تاکو کاوه‌ گه‌رمیانی، تیرۆریان کردوون. ئه‌م لیسته‌ ده‌توانرێت بۆ سه‌ده‌ها که‌سی بێتاوان درێژبکرێته‌وه‌، که‌ ته‌نها خەتایان ده‌ربڕینی ناڕه‌زاییان بووه‌ له‌ سیساسه‌ته‌کانیان، یاخود نه‌یاریان بوون.

ئه‌مانه‌ی که‌ باسمکردن ته‌نها مشتێکن‌ لە خه‌روارێك و نامه‌وێت لەوە زیاتر خوێنه‌ر به‌ زه‌مه‌ن و لیستی تیرۆرکروان توشی خەمۆكی بكەم. ئه‌وه‌ی که‌ گرنگه‌ بیری خۆێنه‌ری کورد و کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی بهێنمه‌وه‌، چه‌ند خاڵێکن، که‌ یه‌که‌میان: تیرۆر ‌به‌ ته‌نها تایبه‌تمه‌ند یا په‌یوه‌ست به‌ پارتی و یه‌کێتی یا ئیسلامی و گۆڕان یا هه‌ر پارتێکی دیكەی چه‌پ و کۆمۆنیسته‌وه‌، نییه‌، هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ش ده‌ڵێم تیرۆر مه‌یلی پارتایه‌تی یا پارتییانه‌ نییه، به‌ڵکو سروشتی پارت و ڕێکخراوی سیساسییه‌. دووهه‌م: ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و سروشتی تیرۆر و تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه ‌و توندوتیژییه‌ی له‌ سه‌رجه‌می ئه‌م پارتیانه‌دا دروستکردووە،  ده‌سه‌ڵاتخواستنیانه‌، خوازیارییانه‌ بۆ هه‌یمه‌نکردن و پاوانکردن . له‌ کاتێکدا که‌ ئێمه‌ سه‌رجه‌می هه‌موو ئه‌م پارتانەمان نه‌ک هه‌ر له‌ کوردستاندا، به‌ڵکو له‌ سه‌رانسه‌ری ناوچه‌که ‌و جیهانیشدا بینیوون‌ و ده‌بینین، که‌ کێشه‌ی ئه‌وان و هه‌وڵی سه‌ره‌کی و جددیان، بۆ پاوانخوازی و بە ده‌سه‌ڵاتگەییشتنە‌، ئیدی هیچکام له‌مانه‌ ده‌ربه‌ستی گیانی دۆسته‌کانی ئه‌وانی دیكەیان یا هاوڵاتیانی ناڕه‌زا، نه‌بوون و نایه‌ن، ‌ پێشینان وته‌نی کاتێك " ده‌گاته‌ تیینیان" لێره‌وه‌ پرۆسه‌ی پاکتاوکردن ڕۆڵی خۆی ده‌بینێت و ڕه‌واییشیی، نه‌ک هه‌ر له‌ لایه‌ن حیزبی بکه‌ری تیرۆره‌وه، به‌ڵکو به‌شێێکی کۆمه‌ڵگه‌شه‌وه، پێده‌درێت‌. سێهه‌م: ئه‌و دوو خاڵه‌ی سه‌ره‌وه‌ش ده‌مانگه‌یه‌نێته‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی که‌ بڵێین ده‌سه‌ڵات، خوازیاری هه‌موو چه‌شنه‌کانی ده‌سه‌ڵات‌،  له‌ شانه‌یه‌کی بچوکی کۆمه‌ڵگه‌وه‌ که‌ له‌ خێزانه‌وه‌ ده‌ستپێده‌کات تاکو کۆتایی که‌ دەگاتە ده‌وڵه‌ت، هه‌وێنی دروستبوونی تیرۆر، تووندوتیژی هه‌تا كێشمەكێش و جه‌نگیشه‌. چوارهه‌م : نابێت بڕوا به‌ هێچ پارت و ڕێکخراوێکی سیساسی ده‌سه‌ڵاتخواز،  یا ڕۆشنبیره‌ لیبراڵه‌کان بكەین، که‌ به‌سه‌ر پارته سیاسییه‌کاندا دابه‌شبوون، که‌ له‌م کاته ناسك و خه‌مناکه‌دا فرمێسکی تیمساحیانه‌ بۆ تیرۆری کاوه‌ گه‌رمیانی و خێزانی کاوه‌ ده‌ڕێژن، نابێت بڕوابکه‌ین، هه‌ر ئه‌مانه‌ن له‌ ڕابوردوو و‌ له‌ ئێستادا که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتن تیرۆی فکری و ڕه‌وشتی و که‌سایه‌تی نه‌یاره‌کانیان کردووه‌ و ده‌که‌ن و که‌ چووشنه‌ ده‌سه‌ڵاتیشه‌وه‌، تیرۆری جه‌سته‌ییان، ده‌که‌ن.

ئه‌وه‌ی که‌ له‌ ڕاستیدا دژایه‌تی تیرۆرده‌کات و تیرۆری بۆ هیچ که‌سێک ناوێت، ئازادیخوازه‌کانن، سۆشیالیسته‌ دژەده‌سه‌ڵاتە‌کانن، چونکه‌ ئه‌مان ھیچ‌ چاوچنۆكیی ده‌سه‌ڵات و به‌رژه‌وندی شه‌خسی و حیزبیییان نییە و به‌و ئاراسته‌یه‌ش خه‌باتناکه‌ن.

18/12/2013


ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.

ئه‌وه‌ی ک چاوه‌ڕوانی خێرو به‌ره‌که‌تی سیاسسیه‌کان و سیاساه‌تی ئابوری لیبراڵیان بکات، وه‌کو چاوه‌ڕێکردنی کاسه‌ی دراوسێیه‌تی وایه، ‌ به‌بێ شێو سه‌ر ده‌نێته‌وه‌...زاهیر باهیر

زاهیر باهیر 15 November 2013

له‌م چه‌ند دێڕه‌دا نامه‌وێت باس له‌و‌ کاره‌ساتانه‌ بکه‌م که‌ سیاسییه‌کان و سیاسه‌تی لیبراڵ و نیو-لیبراڵ به‌سه‌ر زۆرێکی وڵاتانی جیهانیاندا، هێناوه‌، چونکه‌ من له‌سه‌ر ئه‌م باسه‌ زۆرم نوسیوه‌.ئه‌وه‌ی که‌ له‌ خواره‌وه‌ ده‌یبینیت ته‌نها چه‌ند په‌ڕه‌گرافێکه‌ له‌ وتاری S’bu Zikode ی که‌ چالاکوانێکی نێو لیژنه‌ی ئه‌و خه‌ڵکانه‌یه‌ که‌ له‌ خانووه‌ به‌ له‌وح و ته‌نه‌که‌ و پوش و گه‌ڵاو قامیش دره‌وستکراوه‌کانا، ده‌ژین،  به‌تایبه‌ت له‌ شاری ده‌ربه‌ن- ی خواروی ئه‌فریقا، که‌ خه‌ڵکانێکی زۆری تریش له‌ زۆربه‌ی جێگاکانی تر، هه‌ر هه‌مان ژیان ده‌به‌نه‌ سه‌ر، که‌ له‌م خه‌ڵکانه‌، له‌ شاری ده‌ربه‌ن‌ 12، 000 که‌سیان خۆیان ڕێکخسوه‌ بۆ به‌گژاچونه‌وه‌ی سیاسه‌تی لیبراڵی حکومه‌تی خواروی ئه‌فه‌ریقا، بۆ به‌گژاچونه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت و پۆلیس و کۆمپانیاکان .له‌و بڕگانه‌ی که‌ من کردومن‌ به‌ کوردی به‌ ئاشکرا سروشت و جه‌وهه‌ری سیاسییه‌کان و گه‌نده‌ڵییان ئیدی له‌ هه‌ر شوێنێک، بن، خۆماڵی بن یاخود بێیانه‌و ده‌ره‌کی، له‌ پلان و به‌رنامه‌و ئامانجه‌کانیاندا، ده‌رده‌که‌ون و هه‌موویان وه‌کویه‌کن .

ئه‌م وتاره‌ که‌ له‌ ڕۆژنامه‌ی گاردیانی ئه‌مڕۆدا، 12/11/2013 بڵاو کراوه‌ته‌وه‌،  به‌ وه‌رگێڕانی بۆ زمانی کوردی حه‌زمکرد له‌گه‌ڵتانا (شه‌یر) هاوبه‌شی بکه‌م.به‌ خوێندنه‌وه‌ی ته‌نها ئه‌م چه‌ند بڕگه‌یه‌ له‌م وتاره‌،  گه‌ر‌ خۆمان گێلنه‌که‌ین، به‌لانی که‌مه‌وه‌ ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌که‌وێت که‌ چۆن سیاسه‌تی ئابوری لیبراڵ و نیو-لیبراڵ که‌ چۆن له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی خۆماڵیه‌وه‌ بۆ هه‌ژاران و بێده‌ره‌تانی ئه‌و وڵاته، به‌ڕێده‌کرێت، ‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی ڕایسستی پێشوو باشتر نیییه‌.

S’bu Ziko له‌ وتاره‌که‌یدا ده‌ڵێت " بزوتنه‌وه‌که‌مان له‌ ساڵی 2005 دا له‌ شاری ده‌ربه‌ن دروستبوو، ئێستاش خاونی 12 هه‌زار ئه‌ندامه‌و ...که‌مپه‌ینی دژی ده‌رکردن له‌ خانووه‌کانمان ده‌که‌ین و داوای خانووبه‌ره‌ی گشتی ده‌که‌ین، له‌ پێانوی جیهانێکدا خه‌باتده‌کین که‌ ڕێزو که‌سایه‌تی مرۆڤ پێش قازانج و سوودی تایبه‌ت، بخات، تاکو زه‌وی و زار و شاره‌کان و سه‌ره‌وه‌ت و سامان و ده‌سه‌ڵات به‌ دادوه‌ریانه‌، به‌شبکرێت"

"...گه‌لێک جه‌نگی گرنگمان له‌ دادگادا وه‌کو هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی یاسای، بڕگه‌ی دژه‌ هه‌ژارانی دانیشتوی خانوه‌ په‌رپوته‌کان، کرد،  به‌ڵام یاسا دادوه‌رێتی نه‌هێنا.گه‌رچی سه‌رکه‌وتنمان به‌ده‌ستهێنا به‌لام به‌ هه‌زاره‌ها له‌م خانووه‌ په‌رپوتو شڕانه‌ به‌ زۆری زۆرداری ڕوخێنران تاکو کارئاسا بۆ پێشخستنی ئه‌و شوێنه‌ بۆ مه‌به‌ستی کاسی جیهانی 2010، بکرێت.زۆربه‌ی دانیشتوانه‌که‌ی فڕێدرانه‌ که‌مپی خراپه‌وه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی که‌ خزمه‌تگوزارییه‌ ئاساییه‌کانیشی، تیادا بێت.ته‌نانه‌ت هه‌ندێک له‌ که‌مپه‌کان وه‌کو Isipingo له‌ خواروی ده‌ربه‌ن له‌سه‌ر لیته‌و قوڕاوی لافاو، دروستکرابوون"

" به‌ڵێندرا که‌ که‌ به‌پلانێکی ده‌وڵه‌تی خه‌ڵکه‌که‌ له‌ خانوودا نیشته‌جێبکرێن، واته‌ خانویان بۆ دروستبکرێت.به‌ڵام شاره‌کان ئه‌م پڕۆگرامه‌یان ڕه‌تکرده‌وه‌ .له‌ چێگه‌ی ئه‌مه‌ سیاسییه‌ گه‌نده‌ڵه‌کان سوودیان له‌م پلانی خانووبه‌ره‌یه‌ بینی، به‌ ئاماده‌کردنی ئه‌و پاره‌یه‌ بۆ یارمه‌تی ئه‌ندامانی وه‌لابه‌ری ANC ده‌سه‌ڵاتدار، به‌کارهێنرا ....که‌ له‌لایه‌ن به‌ڵێنده‌ره‌کانی دروستکردنی خانووه‌وه‌ پاره‌یان پێدرا.سه‌رئه‌نجام خانوی خراپ دروستکرا و تۆش ناتوانیت به‌رتیل بده‌یت تاکو خانوو وه‌رگیت.ئه‌گه‌ر تۆ له‌ Eastern Cape بیت و ئه‌ندامی ANC نه‌بیت، ئه‌وه‌ تۆ به‌ده‌ریت له‌ لیستی خانوو پێدان، ئه‌گه‌ریش ئه‌ندامێکی چالاکی ئه‌م بزوتنه‌وه‌یه‌ بیت ئه‌وه‌ نه‌ک هه‌ر خانوت پێنادرێت، ئه‌وه‌ ڕه‌نگه‌ بگیرێیت، ئه‌شکه‌نجه‌ بدرێیت و بکوژرێیت."

" هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ به‌ر‌ده‌وامبوین له‌ ئه‌نجامدانی چالاکی ڕاسته‌وخۆدا تاکو له‌ چوارچیوه‌ی کاری سه‌روه‌ره‌قه‌یی ده‌رچین و بێینه‌ سه‌رکاری که‌تواری، له‌ کاری تیوری و ناعه‌مه‌لییه‌وه‌ بگوێزینه‌وه‌ بۆ کاری کۆنکرێتی...کاتێک زه‌وییان پێڕه‌وا نه‌ده‌بینین، ده‌ستمان به‌سه‌ر زه‌وی به‌کارنه‌هێنراو دا ده‌گرت.ده‌وڵه‌ت و ده‌وڵه‌مه‌نده‌کان ئه‌مه‌یان به تاوان ده‌دایه‌ قه‌ڵه‌م، ئێمه‌ش ناوی به‌دیمۆکراتیکردنی پلانی خه‌ڵکانی ده‌ره‌وه‌ی شارمان لێده‌نا بۆ ناسینی مافه‌کانمان له‌ شاردا....کاتێک که‌ له‌وێش وه‌ده‌ریان ده‌ناین، ئێمه‌ له‌ شوێنێکی تر،  له‌ ده‌ربه‌ن،  9 جار زیاتر له‌و‌ شوێنه‌ی که‌ ده‌ستمان به‌سه‌رداگرتبوو خانوومان دروستده‌کرده‌وه‌ ...کاتێک که‌ ئاو و کاره‌بایان لێده‌بڕین، خۆمان ده‌مانبه‌ستنه‌وه‌.کاتێک که‌ ده‌یانبڕییه‌وه‌ ئێمه‌ش ده‌مانبه‌ستنه‌وه‌.له‌م که‌ین و به‌ینه‌دا له‌م ماوه‌ی پێشووه‌دا ته‌قه‌یان له‌ 9 که‌س کردو 2 که‌سیان کوژران."

" کاتێک ڕێپێوانی یاسایمان په‌راوێزده‌خرا، داواکانمان له‌ دادگادا فه‌رامۆشده‌کرا و ده‌ستور پشتگوێ ده‌خرا، کاتێک که‌ مامه‌ڵه‌ی خه‌ڵکانێکی پیسوپۆخڵ ده‌کراین و به‌که‌م ده‌گیراین و‌ له‌ به‌رامبه‌ر یاسادا حسابمان بۆ نه‌ده‌کرا، ئێمه‌ش کاری نانه‌وه‌ی پشێوی سیاسیانه‌مان ده‌کرد .به‌ ڕژانه‌ شه‌قامه‌کان و داخستنی ڕێگاوبانه‌کان و به‌ستنیان له‌ هاتوچۆ.، له‌م ماوه‌ی پێشووه‌دا 8 جار به‌ستن و ته‌وقکردن و دابڕانی ڕێگاکانمان له‌ یه‌ک به‌یانییدا، له‌و کاته‌ی که‌ خه‌ڵکی به‌ڕێوه‌ بوون بۆ سه‌ر ئیش، ڕێکخست."

" کاتێکی سه‌خته‌ بۆ بزوتنه‌وه‌که‌مان، ده‌وڵه‌مه‌ندان و ده‌وڵه‌ت یه‌کیانگرتوه‌وه‌ بڕیاریان داوه‌ که‌ له‌ شار بمانکه‌نه‌ ده‌ره‌وه‌ .ئه‌ندامه‌کانمان فره‌ ڕه‌گه‌زن، گه‌لێک له‌وانه‌ که‌ به‌زمانی Xhosa ده‌دوێن که‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی که‌یپه‌وه‌ن، ده‌گرێت به‌ خۆیه‌وه‌...ده‌وڵه‌ت له‌ هه‌ڕه‌شه‌ی هه‌ژاران ده‌ترسێت، به‌تایبه‌ت هه‌ژاره‌کان که‌ خۆیان ڕێکخستوه‌، هه‌ژاره‌ به‌هێزه‌کان، ئه‌وانه‌ی که‌ ده‌ستبه‌رداری یاسا بوون.سیاسه‌تی خوێن شوێنی سیاسه‌تی ئاشتی گرتۆته‌وه‌ .پۆلیس چه‌کدارکراوه‌ هه‌روه‌ها شاره‌وانییه‌کان وه‌حداتی سه‌ربازی دروستده‌که‌ن تاکو ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی زه‌ویه‌کان، بوه‌ستێنن.ئێمه‌ له‌ کوخه‌کانمان ده‌رکراوین، له‌ ماڵه‌کانمان وه‌ده‌رنراوین،  له‌لایه‌ن کوته‌کوه‌شێنه‌کانی پارته‌وه‌، لێماندراوه‌، ئه‌شکه‌نجه‌ دراوین، له‌ لایه‌ن پۆلیسه‌وه‌ ته‌قه‌مان لێکراوه‌ ......له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا کوژه‌ره‌کان ده‌ستگیر نه‌کراون...باوه‌ڕمان وایه‌ هۆی ده‌ستگیرنه‌کردنی کوژره‌کان هۆی سیاسییه‌، که‌ له‌ لایه‌ن سه‌رانی گه‌وره‌ی سیاسییه‌کانه‌وه‌، ئه‌م سیاسه‌ته‌ به‌ڕێکراوه‌ ........له‌ لایه‌ن حکومه‌ته‌وه‌ تیرۆری سیاسیی له‌ هه‌ڕه‌تیدایه‌ که‌ ‌ڕه‌نگی خۆی به‌ شاره‌که‌وه‌ گرتوه‌ و زیادیکردوه‌ و پرۆفێشنه‌ڵانه‌ له‌ لایه‌ن Hitman وه‌ به‌ ئه‌نجامده‌گه‌یه‌نرێت .....ئه‌گه‌ر هه‌ژارانی ده‌ره‌وه‌ی شار له‌ خواروی ئه‌فریقا ئه‌م جه‌نگه‌ نه‌به‌نه‌وه‌، شاره‌کانمان ده‌بێته‌ ATMs بۆ سیاسییه‌کان و ده‌وڵه‌مه‌ندان، ده‌بێته‌ شارانی دیوار و چه‌ک له‌ خوێن و له‌ ترسا....، به‌ڵێنه‌کانی مه‌ندێلا له‌ شاری ده‌ربه‌نا سه‌باره‌ت به‌‌ مافی گشتی، مافی خانوو به‌ خۆڕایی، مافی ڕۆشنبیری و په‌روه‌رده‌و خوێندنی خۆڕایی، چاره‌سه‌ری خۆڕایی، تێبینی نه‌کراون و به‌جێنه‌هێنراون...Thabo Mbeki's administration، سه‌رۆکی پێشووی حکومه‌ت،  زۆر له‌ به‌رزیدا بوو تاکو بتوانێت خواره‌وه‌ی ببینێت، یا بێته‌ خواره‌وه‌، Jacob Zuma سه‌رۆکی ئێستاش، له‌ بێده‌نگکردنی ئۆپۆزیشندا، پشت به‌ توندووتیژی ده‌به‌ستێت."

له‌ داخوازییه‌کانیماند بۆ جۆره‌ خانوویه‌ک که‌ بتوانرێت تیایدا بژین،  فێری ئه‌وه‌ بوین که‌ دوژمن دروست بکه‌ین، به‌ ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی زه‌وییه‌کانیش، ئه‌و‌ دوژمنانه‌مان زیاتر بێبه‌زه‌یی و بێڕه‌حم کردووه‌.به‌ڵام ناتوانین له‌ قوڕاودا چاوه‌ڕوانبکه‌ین، پیسایی بکه‌ین له‌ ئاگرو له‌ناو کوخدا له‌ ژیانێکی ئاوادا بۆ هه‌میشه، بژین‌ .ده‌نگدان بۆ ئێمه‌ کاری نه‌کردو سوودی نه‌بوو، پارته‌ سیاسییه‌کان بۆ ئێمه‌ کاریان نه‌کرد .کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی بۆ ئێمه‌ بێبه‌رهه‌م بوو .هیچ سیاسه‌تێکی پارت، کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی هه‌تا نقابه‌ش ده‌عوه‌تی ئێمه‌ ناکه‌ن بۆ ناو شاره‌کان یاخود بۆ ناو ئه‌وه‌ی که‌ له‌ دیمۆکراسییه‌ت له‌ خواروی ئه‌فه‌ریقادا ماوه‌ته‌وه‌.ئێمه‌ هیچ ئیختیارێکمان نییه‌ جگه‌ له‌ دابینکردنی شوێنی خۆماندا نه‌بێت له‌ شاره‌کاندا هه‌روه‌ها له‌ ژیانی سیاسییانه‌ی وڵاته‌که‌دا‌ ."

" به‌ڵام ئێمه‌ له‌ژێر سێبه‌ری ته‌وه‌هوم و گێژاودا نین، ده‌رکردنی خه‌ڵکی له‌ خانووه‌کانیان زیاتر ده‌بێت، لێدان زیاتر ده‌بێت، ئه‌شکه‌نجه‌دانی زیاتر، ته‌قه‌کردنی زیاتر، کوشتنی زیاتر، ده‌بێت.هه‌ژاربوون له‌ خواروی ئه‌فریقادا ژیانێکی مردنئاسایه‌‌،  هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ش هیچ چاره‌یه‌کمان نییه‌ جگه‌ له‌وه‌ی به‌رده‌وامبین له‌به‌ره‌و پێشه‌وه‌چونماندا".

- 12/11/2013
ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.

ئایا‌ ده‌وڵه‌ت ده‌توانێت له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌دا ده‌سه‌ڵاتێكی سه‌ربه‌خۆ بێت ؟ ...وەرگێڕانی: زاھیر باھیر

زاهیر باهیر 29 October 2013

 An Anarchist FAQ

B.2.6 ئایا‌ ده‌وڵه‌ت ده‌توانێت له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌دا ده‌سه‌ڵاتێكی سه‌ربه‌خۆ بێت ؟

 به‌ڵێ ده‌توانێت.ئەگه‌ر له‌ ده‌سه‌ڵاتی دەزگەی ده‌وڵه‌ت وردببیته‌وه‌، زۆر گرانە‌ باوه‌ڕ بەوە بكرێت، كه‌ ده‌وڵه‌ت هه‌میشه‌ ده‌توانێت ببێته‌ ئامرازێك بۆ پاوانخوازی ئابووریانه‌ی ده‌سته‌یه‌كی كه‌م له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا.به‌پێی پێكھاتە و ده‌سه‌ڵاته‌كانی ده‌توانێت ئه‌وانه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی زیاتری خۆی به‌كاربهێنێت.به‌دڵنیاییه‌وه‌، له‌ هه‌ندێك بارودۆخیشدا ده‌توانێت خۆی ببێته‌ چینی فه‌رمانڕه‌وا.

 

بەو جۆرە، له‌ باری ئاساییدا ده‌وڵه‌ت هه‌روه‌كو له‌ به‌شی (section B.2.1) دا، لەبارەیەوە دواین، ئامرازی ده‌ستی چینی سه‌رمایه‌دارانه‌.ئا لێره‌دا ده‌بێت جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ش بكرێته‌وه، ‌كه‌ ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت، كه هه‌میشه‌ له‌ چاوی یه‌كدییه‌وه‌ یه‌كتری ده‌بینن." بۆ نموونه‌، ڕامیاره‌‌ پایه‌داره‌كان به‌شێكن له‌ ده‌سته‌بژێره‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان، به‌ڵام ئه‌مان له‌ كێبڕكێدان لەتەك به‌شه‌كانی دیكەی فه‌رمانڕه‌وایاندا.له‌مه‌ش زیاتر، به‌شه‌ جیاجیاكانی چینی سه‌رمایه‌داران لەتەك یه‌كدیدا له‌سه‌ر سوود، بەرتەرییه‌كان، كارایی ڕامیارییانه‌...ھیدیكەی لەم چەشنە‌، له‌ هه‌ڵپه‌ی دژ به‌ یه‌ك و كێبڕكێدان (مونافه‌سه‌) .Malatesta مشتومڕی ئه‌وه‌ ده‌كات، كه‌ بورجواكان " هه‌میشه‌ له‌نێوخۆیاندا له‌ جه‌نگدان ...هه‌ر به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه ‌و سووڕخواردنی ئه‌م یارییانه‌‌، وەرگەڕانەوە ‌و پێچكردنه‌وه‌یان، سازشه‌كان و كشانه‌وه‌، هه‌وڵدانێكن‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی هاوپه‌یمانه‌كان له‌نێوان كەسانێكدا، كه‌ دژی كۆنه‌پارێزانن، هه‌روه‌ها له‌ نێوانی كۆنه‌پارێزاندا، كه‌ دژی خه‌ڵكن" Anarchy, p.25 .ئه‌مه‌ش واتە ئه‌و به‌شه‌ جیاوازانه‌ له‌ چینی فه‌رمانڕه‌وا، ڕەدووی پارته‌ جیاوازه‌كان دەكەون و لە دەوریان خڕده‌بنه‌وه‌، دیاره‌ ئه‌مه‌ش پشت بە‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان دەبەستێت، ئه‌و پارتیانه‌ش هه‌وڵده‌ده‌ن، تاكو ده‌سه‌ڵات به‌ده‌ستبهێنن، بۆ ئه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان زیاتر بكه‌ن.ئه‌مه‌ش ڕه‌نگه‌ ببێته‌ هۆی هه‌ڵپژان و به‌یه‌كدادانیان لەتەك به‌شه‌كانی دیكەی چینی سه‌رمایه‌داریدا.ده‌وڵه‌تیش لێره‌دا ئامرازێكه، كه‌ ئه‌م ناڕێكی و ناته‌باییه‌، چارەسەرده‌كات.

 

ڕۆڵی دیاریكراوی ده‌وڵه‌ت دڵنیابوونه‌وه‌یه، له‌سه‌ر هه‌بوونی باشترین هه‌لومەرج بۆ سه‌رمایه‌ به‌گشتی، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت، كاتێك كه‌ پێویست بێت ده‌توانێت و كاریش له‌سه‌ر دژایه‌تی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی چه‌ند به‌شێكی دیاریكراوی چینی سه‌رمایه‌داران، ده‌كات.له‌ جێبەجێكردنی ئه‌م ئەركە‌‌دا، ده‌وڵه‌ت پێویستی به‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌ له‌سه‌ر‌و‌وی تاكە سه‌رمایه‌دارەكان و كۆمپانیاكانه‌وه‌ بێت.ئه‌مه‌ش‌ ڕواڵه‌تێك به‌ ده‌وڵه‌ت دبه‌خشێت، كه‌ وەك دەزگە‌‌یه‌كی بێلایه‌نی كۆمەڵایەتیانه‌ دەربكەوێت، به‌مه‌ش ده‌توانێت، خه‌ڵك هه‌ڵبخه‌ڵه‌تێنێت و ئاوا بیریانپێبكاته‌وه‌، كه‌ ده‌وڵه‌ت نوێنه‌رایه‌تی هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ ده‌كات.هه‌ندێك جار هه‌ڵوێستی بێلایه‌نانه‌ به‌رامبه‌ر تاكه‌كانی سه‌رمایه‌داران و كۆمپانیاكان وه‌رده‌گرێت‌‌، به‌ڵام تەنیا وه‌كو ده‌ربڕینێك له‌ ڕۆڵیدا، كه‌ وه‌كو ئامرازێكی سه‌رمایه‌یه‌ به‌گشتی.له‌مه‌ش زیاتر، به‌بێ پاره‌ی باج له‌ بازرگانییە‌ [بزنسە] سه‌ركه‌وتووه‌كان، ده‌وڵه‌ت لاوازده‌بێت، له‌به‌رئه‌وه‌‌ ده‌وڵه‌ت لەتەك سه‌رمایه‌داراندا سه‌باره‌ت به‌ زێده‌بایی، كه‌ له‌لایه‌ن كرێكارانه‌وه‌ به‌رهه‌مده‌هێنرێت، له‌ كێبڕكێدایه‌.بێلایه‌نی ده‌وڵه‌ت گوتارێكی دژە-ده‌وڵه‌تییه‌ له‌لایه‌ن بازرگانییە‌ گه‌وره‌كانه‌وه، كه‌ ده‌توانن ئه‌وانه‌ به‌ هه‌ڵەدا‌ به‌رن، كه‌ ‌ده‌ست لەنێو ‌ده‌ستدابوونی سروشتیانه‌ی سه‌رمایه‌داریی ھاوچەرخ و ده‌وڵه‌ت، نائاگان.

هه‌ر وه‌كو چۆمسكی ده‌ڵێت:‌

"هه‌میشه‌ جۆرێك له‌ په‌یوه‌ندی كینە و خۆشه‌ویستی له‌نێوان به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی بازرگانی و ده‌وڵه‌تی سه‌رمایه‌د‌ارییدا هه‌بووه‌.له‌ لایه‌كه‌وه‌ بازرگانی بۆ كۆنترۆڵكردنی پشێوی بازاڕه‌كان ده‌وڵه‌تێكی به‌هێز ده‌خوازێت، به‌ ئه‌نجامگه‌یاندنی خزمه‌تگوزارییه‌كان و دانی پشتیوانە‌ به‌ بازرگاننی، پارێزگاری له‌‌ چوونه‌ نێو بازاڕی بێیانه‌وه و سه‌رچاوه‌كانی داهات و زیاتركردنی ئه‌مانه ‌و گه‌لێكی دیكەی له‌مانەش‌.له‌لایه‌كی دیكەشه‌وه‌، بازرگانی كێبڕكێكەرێكی به‌هێزیشی ناوێت، به‌تایبه‌ت، یه‌كێك كه‌ وه‌ڵامی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ جیاوازه‌كانی پێبێت، كه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه جەماوەرییەكانن‌‌، هه‌روه‌ها به‌ڕێكردنی ئه‌و ڕامیارییانه‌ی، كه‌ سه‌باره‌ت به‌ داهات یاخوود ده‌سه‌ڵات، ‌له‌ دابه‌شكردنه‌وه‌دا كارایی خۆیان هه‌یه‌ " [Turning the Tide, p.211]

 

ئا به‌م شێوه‌یه‌ ده‌وڵه‌ت زۆربه‌ی كات لەتەك به‌شه‌كانی چینی سه‌رمایه‌داردا، له‌ هه‌ڵپرژاندایه‌، كه‌ ده‌بینین چۆن به‌شه‌كانی ئه‌و چینه ده‌وڵه‌ت بۆ بره‌وپێدانی زیاتری به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان له‌ نێوه‌ندی بازنه‌ی گشتی پاراستنی سیسته‌می سه‌رمایه‌داریدا، به‌كارده‌هێنن (بۆ نموونه‌‌: به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی چینی فه‌رمانڕه‌وا وه‌كو چین).ڕۆڵی ده‌وڵه‌ت لە لابه‌لاكردنه‌وه‌ی ئاشتیانه‌ی ئه‌م جۆره‌ ناكۆكیانه‌ی نێو ئه‌و چینه‌یه‌ ‌.ئه‌مه‌ش لە سایەی سه‌رمایه‌داری ھاوچەرخ‌دا، له‌ ڕێگەی پرۆسه‌ی " دیمۆكراتییه‌وه‌" به‌ ئاسایی ده‌كرێت ( كه‌ له‌وێدا‌ مافی هه‌ڵبژاردنی نوێنه‌ره ده‌سته‌بژێره‌كانمان، ده‌بێت، كه‌ لایەنیكه‌م سه‌ركوتمان، ده‌كه‌ن).

 

ئه‌م بەیەكدا هه‌ڵپرژان و به‌رامبه‌رگرتنه‌ له‌ یه‌كدی، هه‌ندێك جار ئه‌و ھەستەمان لەلا دروستدەكەن، كه‌ ده‌وڵه‌ت ماشێنێكی "بێلایه‌نه‌"، به‌ڵام ئه‌وه‌ خۆشباوەڕییە‌....ده‌وڵه‌ت به‌بوونی خۆی پارێزگاری له‌ ده‌سه‌ڵات و بەرتەرییەكانی چینێك ده‌كات، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا چ چینێك، هه‌روه‌ها پارێزگارییه‌كانیشی ده‌گۆڕێن.له‌كاتێكدا كه‌ ئه‌وه‌ ده‌ركده‌كه‌ین، كه‌ ده‌وڵه‌ت پارێزگاریی له‌ ده‌سه‌ڵات و پێگه‌ی چینی پاوانخوازی ئابووریی له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌دا ده‌كات، ئەناركیسته‌كان مشتومڕی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ ده‌وڵه‌ت به‌هۆی سروشتی قووچكەییانه‌یه‌وه‌، به‌رژه‌وه‌ندی خۆشی هه‌یه‌.گه‌رچی ئه‌مه‌ وایه‌، به‌ڵام ھەروا به‌و ئاسانییه‌ ناتوانرێت، ئه‌وه‌ له‌به‌رچاوبگیردرێت، كه‌ ده‌وڵه‌ت ئامرازی‌ پاوانخوازی ئابووریی چینێكه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا.ده‌وڵه‌ته‌كان خاوه‌نی دینامیكه‌كانی خۆیانن، به‌هۆی هه‌بوونی پێكھاتەی خۆیانه‌وه‌، كه‌ چینیه‌كانی خۆیان ده‌خولقێنێت، لەتەك به‌رژه‌وه‌ندی چینایه‌تی و بەرتەرییاتدا ( كه‌ ئه‌مه‌ش ڕێگەیان پێده‌دات، كه‌ له‌ كۆنترۆڵی ئابوورییانه‌ی چینی فه‌رمانڕه‌وا، ڕزگاریانبێت، تاكو كه‌م یا زۆر، به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خۆیان، سه‌ربخه‌ن).هه‌ر وه‌كو Malatesta ده‌ڵێت " گه‌رچی حكومه‌ت له‌ بورجوازییه‌وه‌ پێكدێت و ده‌بێته‌ خزمه‌تكاری و پارێزه‌ری ئه‌و، به‌ڵام نیەتی زاڵبوونە به‌سه‌ر هەموو خزمه‌تكارێك و هه‌موو پارێزه‌رێك و و هه‌ركه‌سێكدا كە پارێزگاریی لێدەكات، ئەوەش لەپێناو به‌ده‌ستهێنانی مافی سه‌ربه‌خۆییی خۆی." [Op.Cit., p.25]

 

تەنانەت له‌ سیسته‌م‌ێكی چینایه‌تی وه‌كو سەرمایەداریداشدا، ده‌وڵه‌ت ده‌توانێت ئەركە‌كانی خۆی سه‌ربه‌خۆ له‌ ده‌سته‌بژێری فه‌رمانڕه‌وا ‌به‌جێبهێنێت و دژی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیشیان هه‌ڵسوكه‌وتبكات.به‌شێكیش له‌ ئەركەكانی ده‌وڵه‌ت كه‌ نێوبژیكردنە لەنێوان تاكه‌ سه‌رمایه‌داره‌كان یا كۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌كان (چارەسەری كێشەكانیانە)‌، بۆ ده‌سته‌مۆكردنیان پێویستی به‌ ده‌سه‌ڵاتێكی تەواو هه‌یه‌، هه‌ستان به‌و كاره‌ش، له‌ ده‌وڵه‌ت دەخوازێت، كه‌ هه‌ندێك سه‌ربه‌خۆیی له‌و چینه‌ی كه‌ مه‌بەستییەتی، هه‌بێت، به‌گشتی ئەمەش به‌رپرسیاریبوونه‌‌.هه‌روه‌ها ده‌وڵه‌ت، ئه‌گه‌ر بار و دۆخه‌كه‌ ڕێگه‌ی پێبدات، ده‌توانێت سه‌ربه‌خۆییه‌كه‌ی بۆ فراونكردنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خۆی، به‌كاربهێنێت، تەنانەت ئەگه‌ر ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر حسابی چینی سه‌رمایه‌داریش بێت‌.ئه‌گه‌ر چینی سه‌رمایه‌دار لاواز بێت یا به‌ش به‌ش بێت و یه‌كگرتوونەبێت،  ئه‌وا ده‌وڵه‌ت له‌ پێگه و پایه‌‌یه‌كدایه، كه‌ به بەرەو‌ڕوبوونه‌وه‌ی ده‌سته‌بژێری پاوانخوازی ئابووری، ‌سه‌ربه‌خۆییه‌كه‌ی له‌و بواره‌دا پیاده‌بكات، تاكو دژی سه‌رمایه‌داران بەگشتی به‌كاریبهێنێت، وه‌كو ئامرازه‌ ئاساییه‌كان، كه‌ دانە دانە بۆ فراوانكردنی زیاتری ده‌سه‌ڵات و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ده‌وڵه‌ت خۆی، بەگه‌ڕده‌خرێن‌.

 

واتە ده‌وڵه‌ت تەنیا " پارێزه‌ری سه‌رمایه‌ " نییه، " به‌ڵكو پارێزه‌ری خۆی و ده‌زگەكانیشییەتی ...كه‌ ده‌زگەی هه‌ڵسوڕانی كاروباری چینێكی دیكەی نێو كۆمه‌ڵگه‌یه‌ ...ئه‌م چینه‌ش تایبه‌تمه‌ندییه‌كی په‌یوه‌ستدارانه‌ی خۆی هه‌یه، هه‌روه‌ها سنووری به‌رژه‌وه‌ندی خۆشی هه‌یه‌، له‌ باری تێكهه‌ڵپرژان و به‌یه‌كاداندا لەتەك ئه‌وانه‌ی دیكەدا كه‌ هاوكار و پێكڕان و ده‌وڵه‌ت پاگەندەی ئه‌وه‌ ده‌كات، كه‌ نوێنه‌ریانه‌...ده‌وڵه‌ت كه‌ سه‌رچاوه ‌و خه‌زێنه‌یه‌كی گه‌وره‌یه‌ بۆ هێزی جه‌سته‌یی و ئاوەزی [مێنتاڵێتی] كۆمه‌ڵگه‌، ده‌سه‌ڵاتێكی زۆریشی له‌ ده‌ستدایه، گه‌ر ده‌ست له‌مانه‌ بكێشێته‌وه، بێجگە له سه‌گێكی هه‌ڵپاسی (پاریزگاری) سه‌رمایه‌داری، ھیچی دیكە نابێت." [Luigi Fabbri, quoted by David Berry, A History of the French Anarchist Movement, 1917-1945, p.39]

 

هه‌ر له‌به‌رئه‌مه‌ش ماشێنی ده‌وڵه‌ت و (پێكھاتەكه‌ی)، كه‌ فۆرمێكی‌ هاوچه‌رخه‌ و به‌پێی ده‌ستوور به‌ سەرمایەدارییه‌وه‌ په‌یوه‌سته‌، ناتوانرێت وا ته‌ماشایبكرێت، كه‌ ئامرازێكه‌ و له‌لایه‌ن زۆربه‌وه‌ به‌كارده‌برێت.ئه‌مه‌ش له‌به‌رئه‌وه‌ی كە " ده‌وڵه‌ت، هه‌ر ده‌وڵه‌تێك، ...هه‌تا كاتێكیش، كه‌ باشترین فۆرمی‌ لیبراڵ یا دیمۆكراسی ده‌پۆشێت ...هه‌ر له‌ كڕۆكدا له‌سه‌ر بناخە‌ی، پاوانخوازیی، توندوتیژی، ڕه‌هایی فه‌رمانڕه‌وایی، دامه‌زراوه‌ ...ڕه‌هاییه‌ك، كه‌ له‌ ناخیدا خۆی حه‌شارداوه‌، به‌ڵام نه‌ك به‌ مه‌ترسییه‌كی كه‌مه‌وه‌‌." ده‌وڵه‌ت " ھێمای ده‌سه‌ڵات و بۆ ھەبوون و زاڵبوونە، لە ڕاستیشدا له‌ نایه‌كسانبووندا ڕۆڵی هه‌یه‌." [The Political Philosophy of Michael Bakunin, p.211 and p.240] هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ش‌ ده‌وڵه‌ت لۆجیكی دیاریكراوی خۆی هه‌یه‌، بەرتەرتەریی ( ئه‌فزه‌ڵیه‌ت) به‌ شتی خۆی دەدات، هه‌روه‌ها بزووتنی گەورەی هه‌یه‌.ڕێگە و یاساكان، كه ده‌وڵه‌ت‌ ده‌سه‌ڵاتیان لێوه‌وەرده‌گرێت، ده‌ستووریی ده‌كات، ئه‌مه‌شی له‌ چینی ده‌سه‌ڵاتداری ئابوورییه‌وه‌ وه‌رنه‌گرتووه‌ یا وێنەگرتنەوەی ئه‌و نییه‌.سه‌رئه‌نجام ده‌وڵه‌ت ده‌توانێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی كۆنترۆڵی چینی پاوانخوازی ئابوورییه‌وه‌‌ بێت، هه‌روه‌ها پێویستیشی به‌وه‌ نییه، كه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌ ئابوورییه‌كان بێت.

 

ئه‌و كارانه‌ش كه‌ ده‌وڵه‌ت ده‌یانكات، به‌هۆی سروشتی قووچكەیی‌ و نێوەندگه‌راییه‌كه‌یه‌وه‌یه‌، كه‌ دەسەڵات ده‌خاته‌ ده‌ستی كه‌مینه‌یه‌كی كه‌مه‌وه‌، كە‌ كۆنترۆڵی دەزگەی ده‌وڵه‌ت ده‌كه‌ن...." بەپێی‌ سروشتی خۆی هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێك یا هێزێكی ده‌وڵه‌ت، هه‌موو حكومه‌تێك، ده‌خاته‌ سه‌روو و ده‌ره‌وەی خه‌ڵكییه‌وه‌، بێچەندوچوون بۆ ڕێكخراوێك و به‌‌ ئامانجێك ملكه‌چیان ده‌كات، كه‌ به‌وان بێگانه‌یه‌، كه‌ پێچه‌وانه‌ی پێداویستییه‌ ڕاسته‌قینه‌كانیان و سروشه‌كانی خه‌ڵكن." ئه‌گه‌ر سه‌رتاپای پرۆلیتاریا ...له‌ حكومه‌ته‌كه‌دا ئه‌ندامبن ...ئه‌و كاته‌ حكومه‌ت نابێت، ده‌وڵه‌ت نابێت، به‌ڵام گه‌ر له‌ بارێكدا ده‌وڵه‌ت هه‌بێت، كەسانێك ده‌بن، كه‌ فه‌رمانڕه‌وایی ده‌كەن، كەسانێكیش كه‌ كۆیله دەب‌ن." [Bakunin on Anarchism, p.328 and p.330]

 

به‌واتایه‌كی دیكە ده‌وڵه‌تی بیرۆكراسی خۆی ‌ڕاسته‌وخۆ سه‌ركووتكه‌ره‌ و ده‌توانێت سه‌ربه‌خۆ له‌ چینی پاوانخوازی ئابووریی بوونی هه‌بێت.باکونین له‌ چه‌ند وشه‌یه‌كی به‌ پێزدا ئاوا باسیده‌كات:

 

" تا ئێستا له‌ مێژووودا چیمان بینیوه‌؟ ده‌وڵه‌ت هه‌میشه‌ بە لەبۆماوەیی بۆ یه‌كێك له‌ چینه‌ بەرتەریداره‌كان : چینی پیاوانی ئایینی، میر و خانزادەكان، بۆرجوازی ...و له‌ كۆتایشدا كاتێك، كه‌ هه‌ر هه‌موو ئه‌م چینانه‌ی دیكە ماندووبوون و پڕوكان، چینێكی بیرۆكراسی دێته‌ سه‌ر شانۆ، به‌م شێوه‌یه‌ ده‌وڵه‌ت یا ده‌كه‌وێت یا له‌ بره‌ودا ده‌بێت" [The Political Philosophy of Michael Bakunin, p.208]

 

ئه‌مه‌ش لای ئەناركستەكان شیاوی سه‌رسوڕمان نییه‌." ده‌وڵه‌تی ڕێكخراو ...هێزێكه‌، كه‌ كه‌مایه‌تییەك‌ بۆ دامه‌زراندان و ڕێكخستنی ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ر جەماوەره‌دا، به‌ده‌ستیانهێناوه‌ ."، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت، كه‌ ئه‌و كه‌مایه‌تییه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا، هەر ده‌بێت چینی پاوانخوازی ئابووریی بێت.ده‌وڵه‌ت " پێکهاتەی دروستكردنه‌كه‌ی وه‌ك سه‌رخانی كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌ بۆ‌ به‌رژه‌وندی زەمیندارە‌كان، سه‌رمایه‌داران و پلەوپایەداران، دروستكراوه." [Evolution and Environment, p.82 and p.105].سه‌رئه‌نجام ناتوانین ئه‌وه‌ بڵێین كه‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی یه‌كێك یا دووان له‌م سێکوچکە ناپیرۆزه‌، ئازادی ده‌هێنێت، چونكه‌ ئه‌م سیانه‌، هه‌ر هه‌موویان؛ سه‌رمایه‌داران، زەمینداران و پلەوپایەداران، له‌ په‌یوه‌ندییاندا به‌وانی دیكه‌‌وه‌، ده‌قاوده‌ق وەك یەکدی هاوبه‌شی هه‌مان به‌رژه‌وه‌ندی یا هه‌مان ده‌سه‌ڵات، نین.هه‌ر له‌به‌رئه‌مه‌ش له‌ هه‌ندێك باردا چینی زەمینداران ده‌توانن بره‌و به‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان له‌سه‌رووی بەرژەوەندی چینی سه‌رمایه‌دارانه‌وه‌، بده‌ن ( هه‌روه‌ها پێچه‌وانه‌كه‌‌شی هه‌ر دەبێت‌)، هاوكات ده‌وڵه‌تی بیرۆكراسیش ده‌توانێت له‌سه‌ر حسابی هه‌ردووك گه‌شه‌بكات.‌

 

ئا له‌م بارەدا گرنگه‌ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بكرێته‌وه، كه‌ ئه‌و كه‌مایه‌تییه‌ی پارێزگاری له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ده‌وڵه‌ت ده‌كات، مه‌رجنییه‌ كه‌ یه‌كێك بێت له‌وانه‌ی كه‌ پاوانی ئابوورییانكردووە‌ ( گه‌رچی له‌ باری ئاساییدا ئاوایه‌‌).له ‌سایەی هه‌ندێك بار و دۆخدا، پیاوانی‌ ئایینی، ده‌توانن ببنه‌‌ چینی فەرمانڕەو، هه‌ر وه‌كو چۆن گروپێكی سەربازی یا بیرۆكراسی، ده‌توانن.ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ نیشانده‌دات، كه‌‌ ده‌وڵه‌ت به‌كرده‌وه‌ ده‌توانێت وه‌كو چینێكی چه‌وسێنه‌ر جێگه‌ی ده‌سته‌بژێری پاوانخوازی ئابووریی، بگرێته‌وه‌.ئەناركیسته‌كان به‌م شێوه‌یه‌ ده‌ڕواننه‌ ده‌وڵه‌ت، كه‌ به‌رژه‌وه‌ندی چینایه‌تی خۆی هه‌یه‌.

 

 

هه‌ر وه‌كو له‌ به‌شی(section H.3.9)دا لەبارەیەوە ده‌د‌وێین، ناتوانرێت ئاوا له‌ ده‌وڵه‌ت بڕوانرێت، كه‌ هه‌ر ئاوا به‌و ئاسانییه‌ ئامرازێكی ده‌ستی چینی فەرمانڕەوی ئابوریی، بێت.مێژووو نیشانیداوه‌، كه‌ زۆرێك له‌ كۆمه‌ڵگه‌كان كاتێك هیچ چینێكی پاوانخوازی ئابووریی، بوونی نه‌بووه، ده‌وڵه‌ت خوودی خۆی چینی فەرمانڕەو بووه‌‌.ئه‌زمونی ڕوسیای سۆڤیەتی ئه‌م لێكدانه‌وه ‌و شیكردنه‌وه‌یه‌ ده‌سه‌لمێنێت.كه‌تواری شۆڕشی ڕوسیە ناکۆکە بە پاگەندە و داواکاری ماركسییه‌كان، ئەوەی كه‌ ده‌وڵه‌ت تەنیا ئامرازێكه‌ بۆ فەرمانڕەوی چینایەتی و هەروا چینی كرێكارانیش بۆ فەرمانداریی كۆمه‌ڵگه‌، پێویستیان به‌ دروستكردنی ده‌وڵه‌تی خۆیان هه‌یه‌.له جیاتی ئه‌وه‌ی كه ئامرازێك بێت، له‌ ڕێگەیه‌وه‌ چینی كرێكاران بیخەنەگەڕ و لە به‌رژه‌وندییه‌كانی خۆیان كۆمه‌ڵگه‌ بگۆڕن، كه‌چی تازه‌ ده‌وڵه‌تی چێکراو له‌لایه‌ن شۆڕشی ڕوسی'یەوه‌ هه‌ر زوو بوو به‌ ده‌سه‌ڵاتێك به‌سه‌ر ئه‌و چینه‌وە، كه‌ بانگێشه‌ی نوێنه‌ربوونی، ده‌كردن ( بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ به‌شی (section H.6 )ببینه‌.له‌وێ‌شدا چینی كرێكار له‌لایه‌ن‌ ده‌وڵه‌تە تازەکە ‌و بیرۆكراسییه‌كه‌یه‌وه‌ له‌ جیاتی چینی سه‌رمایه‌داران، وه‌كو پێشتریان چه‌وسێنراوەته‌وه‌‌ و ژێرچەپۆکراوە.ئه‌مه‌ش به‌ ڕێكه‌وت ڕوینه‌دا.هه‌روه‌كو له‌ به‌شی (section H.3.7)دا لێیده‌دوێین، ده‌وڵه‌ت بۆ جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌سه‌ر ئەرك‌ و ئامانجه‌كانی، گه‌شه‌ی به‌ چه‌ند ڕواڵه‌تێك و تایبه‌تمه‌ندییه‌كی دیاریكراو، داوە (له‌وانه‌: نێوەندگه‌رایی، به‌شكردنی ده‌سه‌ڵات یا نوێنه‌رایه‌تی ده‌سه‌ڵات و هیدیکە له‌و چه‌شنه ‌..)، تاكو فەرمانڕەوایی كه‌مینه‌كه‌‌ به‌ده‌ستده‌هێنرێت.به‌رده‌وامیدان به‌ ئه‌و ڕواڵه‌ت و تایبەتمەندییانه‌‌ بێچەندوچوون واتە به‌رده‌وامیدان و پارێزگاریكردنی ئه‌و ئەرکانەیە، كه‌ بۆ ئه‌و خزمه‌تكردنه‌، ئافەرێنراون.

 

به‌كورتی، ڕۆڵی ده‌وڵه‌ت سه‌ركوتكردنی تاكه‌كان و چینی كرێكارانه‌ به‌گشتی و له‌ به‌رژه‌وه‌ندی چینایه‌تی كه‌مینه‌یه‌كی پاوانخوازی ئابوورییدایه‌، هه‌روه‌ها لە به‌رژه‌وه‌ندی خۆشی.ئه‌مه‌‌ " كۆمه‌ڵگه‌یه‌كه‌‌ بۆ مسۆگەرکردنی بەرژەوەندی ئاڵووێرانەی نێوان داراکان و فەرمانده‌ سەربازییه‌كان و دادگەران، قه‌شه‌كان و دواتریش سه‌رمایه‌داران، به‌ مەبەستی پاراستنی دەسەڵاتی کەمینەیەک بەسەر خەڵکدا‌، تاكو خۆیان ده‌وڵه‌مه‌ندببن " ئا‌ ئه‌مه‌یه‌‌ " بنچینەی ده‌وڵه‌ت، هەروەك مێژووەکەی ئاوا بووه‌، كڕۆكی ئێستاشی، هه‌ر وایه‌." [Kropotkin, Evolution and Environment, p.94]

 

لە كاتێكدا كه‌ ده‌وڵه‌ت ئامرازی فەرمانڕەوایی چینێکە‌، هەڵبەتە ئەمە بەو واتایە نییە، كه‌ خۆبەخۆ لەتەك به‌شەکانی ئه‌و چینەی كه‌ نوێنه‌رایه‌تییده‌كات، هەڵناپێت و بەیەکدانادەن و هەر دەبێت ئامرازی ده‌ستی چینی پاوانخوازی ئابووریی بێت.لە هەموو بارێکدا، تەنیا شتێك‌ كه‌ سەلمێنراو و مسۆگەرە.، ئەوەیە کە ده‌وڵه‌ت ئامرازێكی گونجاونییە بۆ مسۆگەرکردنی ئازادی ستەملێكراوان.

 

 

 

************************************************

بۆ خوێندنەوەی بەشەكانی پێشوو،  كرتە لەسەر ئەم بەستەرانەی خوارەوە بكە

 

بەشی B.2

http://wp.me/pu7aS-1bW

 

بەشی B.2.1

http://wp.me/pu7aS-1aZ

 

بەشی B.2.2

http://wp.me/pu7aS-1an

 

بەشی B.2.3

http://wp.me/pu7aS-1cH

 

بەشی B.2.4

http://wp.me/pu7aS-1dj

 

بەشی B.2.5

http://wp.me/pu7aS-1dG

 

بۆ خوێندنەوەی بابەتی دیكە بە كوردی سەردانی ئەم بەستەرە بكە

www.afaqkurdish.wordpress.com

 

سەرچاوەی دەقە ئینگلیزییەكە

http://anarchism.pageabode.com/afaq/secB2.html#secb24


ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.

كێ له‌ نێوەندگه‌رایی سوودمه‌ند ده‌بێت ؟ -به‌شی شه‌شه‌م ... وەرگێڕانی: زاھیر باھیر

زاهیر باهیر 30 September 2013

An Anarchist FAQ

B. 2. 5كێ له‌ نێوەندگه‌رایی سوودمه‌ند ده‌بێت ؟

‌هیچ سیسته‌مێكی كۆمه‌ڵایه‌تی بوونی نابێت، ئه‌گه‌ر سوود به‌ كه‌سێك یا گروپێك نه‌گه‌یه‌نێت. نێوەندگه‌رایی له‌ ده‌وڵه‌تدا یا له‌ كۆمپانیدا، جیاواز نییه‌ له‌وه‌ی كه‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ وترا. نێوەندگه‌رایی له‌ هه‌موو بواره‌كاندا، به‌ڕاسته‌وخۆ سوود به‌وانه‌ ده‌گه‌یه‌نێت، كه‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ن، چونكه‌ ده‌یانپارێزێت له‌وانه‌ی كه‌ له‌ خواره‌وه‌ن، بەشێوەیەكی كاریگەرانەتر ڕێگە به‌مانه‌ی سه‌ره‌وه‌ له‌ كۆنترۆڵكردن و فه‌رمانڕه‌وایی ئه‌وانه‌ی خواره‌وه، ده‌دا. هه‌ر له‌به‌رئه‌مه‌ش نێوەندگه‌رایی ڕاسته‌وخۆ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی بیرۆكراسییه‌كان و ڕامیاره‌كانه‌ كه‌ پشتگیری نێوەندگه‌رایی بكه‌ن.

 

له‌ سیسته‌می سەرمایەداریدا، به‌ هه‌ر شیوه‌یه‌ك بێت، تێكڕای به‌شه‌ جیاجیاكان له‌ چینی بزنس [بازرگانەكان] پشتگیری نێوەندگه‌رایی ده‌وڵه‌ت ده‌كه‌ن. ئه‌مه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی سومبلیانه‌ی‌ نێوان سه‌رمایه‌ و ده‌وڵه‌ته‌، كه‌ دواتر له‌ بەشی ( F. 8)دا قسه‌ی له‌سه‌ر ده‌كه‌ین. ده‌وڵه‌ت ڕۆڵێكی گرنگ له‌ " خۆماڵیكردنی " بازاڕدا، گێڕاوه‌، وه‌کو سه‌پاندنی " بازاڕی‌ ئازاد" به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌دا. به چركردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات و‌ دانی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ به‌ نوێنه‌ره‌كان و ئافراندنی ده‌وڵه‌تێكی بیرۆكراسی، كەسانی ئاسایی بێده‌سه‌ڵات ده‌كرێن، ئه‌مه‌ش وا ده‌‌كات، كه ئه‌و كەسانە‌ كه‌متر بتوانن له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی سامانداران و ده‌وڵه‌مه‌ندان، ده‌ستوه‌رده‌ن. باکونین سه‌باره‌ت به‌مه‌ له‌ پەرتووكی ' كۆماری 'دا ده‌ڵێت " ئه‌وه‌ی كه‌ پێیده‌ڵین خه‌ڵك، كەسانی یاسایی، كه‌ گوایه‌ نوێنه‌رایه‌تییان له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ ده‌كرێت و سوودمه‌ندیان ده‌كات، ده‌وڵه‌ت ناهێڵێت هه‌ناسه‌ بده‌ن و به‌م بارەشه‌وه‌ له‌لایه‌ن "جیهانێكی بیرۆكراسیانه‌وه‌" بۆ " به‌رژه‌وه‌ندێكی گه‌وره‌تری چینی خاوه‌نزه‌وی و خاوه‌ن موڵكی بەرتەریدار له‌پاڵ به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی خۆشیدا، (به‌رژه‌وندی ده‌وڵه‌ت)، به‌رده‌وامی به‌و شێوه‌یه‌ی ژیانیان ده‌درێت " [Op. Cit. , p. 211]

 

نموونه‌كانی زیادبوونی نێوەندگه‌رایی ڕامیاریی‌، ئه‌وه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن به‌رژه‌وه‌ندی ده‌وڵه‌مه‌ند و‌ بزنسمان [بازرگان/ تاجر]ە‌ سامانداره‌كانه‌وه‌ بره‌وی پێده‌درێت، له‌ ته‌واوی مێژووی سه‌رمایه‌داریدا، ده‌بینرێت. " له‌ ئه‌مه‌ریكای شۆڕشگێڕدا ' سروشتی فه‌رمانڕه‌وایی شار بووه‌ مایه‌ی مشتومڕێكی گه‌رم'. 'Merril Jensen سەبارەت بە كۆبوونه‌وه‌كانی ناوجەرگەی شار تێبینی ئەوە دەكات، كە . . . 'خاڵی نێوكۆییی سەرنجدان (وردبوونەوە) بوو له چالاكی شۆڕشگێڕانه'. پاش ئه‌وه‌ی كه‌ شۆڕشی ئه‌مه‌ریكا هێڵی خۆی ئاشكراكرد، كاردانه‌وه‌ی دژە دیمۆكراسییه‌كان خۆڕێكخستن بوو، بەو هەوڵەی كە له‌لایه‌ن كه‌سانی كۆنه‌پارێزه‌وه‌ درا، تاكو‌ فۆرمێكی یه‌كگرتوی بزنس [بازرگانی] ئاسا ' فۆرمی كۆمپانیا' له‌نێو (شاره‌وانییه‌كانی حكومه‌تدا) . . . له‌و شوێنانه‌ی كه‌ شاره‌كان له‌لایه‌ن سه‌رۆكی شاره‌وانی و لیژنه‌ی هه‌ڵبژێرراوی شاره‌وانی له‌ دانیشتوانی گه‌ڕه‌كه‌كان، كه‌ كاروباره‌كانی شاریان به‌ڕێوه‌ده‌برد، دروستبكرێت . . . بازرگانه‌كان، بۆ ڕزگاربوون له‌ كۆبونەوەكانی شار، یەكسەر هاریكاری و پشتگیرییان لەم هه‌نگاوه‌ كرد" [Murray Bookchin, Towards an Ecological Society, p. 182]

 

ئالێره‌دا ده‌بینین كه‌ ڕامیاری و بڕیاره‌ لۆكاڵییه‌كان له‌ چنگی زۆربه‌ ده‌رهێنراون ‌و خراونه‌‌ته چنگی كه‌مایه‌تییه‌كه‌وه ‌و له‌وێدا چه‌قی به‌ستوه‌ ( ئه‌وانه‌ش هه‌میشه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانن). فه‌ره‌نسا نموونه‌یه‌كی دیكەیه‌:

له‌ فه‌ره‌نسا "حكومه‌ت بۆی ده‌ركه‌وت . . . ئه‌نجومه‌نه‌كانی شار [ كه‌ له‌ هه‌موو خێزانه‌كان پێكهاتووه‌] زۆر دەمدرێژن، ناڕه‌زایی ده‌رده‌بڕن، هیچ گوێڕایه‌ڵ نین، له‌به‌رئه‌وه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ی 1787 لیژنه‌ی شاره‌وانی له‌ سه‌رۆكی شاره‌وانی و 3 تا 6 كه‌س له‌ نوێنه‌ران، كه‌ له‌ هه‌ره‌ جوتیاره‌ سامانداره‌كان بوون، هه‌ڵبژێرران . ئه‌م لیژنه‌یه‌ له‌ جێگەی ئەنجومەنەكانی‌ شار، كه‌ له‌ هه‌موو خێزانه‌كان پێكهاتبوو، بوونه‌‌ لیژنه‌ی شاره‌وانی. " [Peter Kropotkin, Mutual Aid, pp. 185-186]

 

ئه‌مه‌ به‌شێك بوو له‌و بزووتنەوە گشتییه‌ بۆ داماڵینی چینی كرێكاران له‌ ده‌سه‌ڵاتیان و چه‌قبه‌ستنی دانی بڕیاره گرنگه‌كان‌ له‌لایه‌ن كه‌مینه‌وه‌‌ ( هه‌روه‌كو له‌ شۆڕشی ئه‌مه‌ریكادا ڕویدا). كرۆپتیكین په‌نجه‌ بۆ ئه‌م پرۆسێسه وه‌كو خۆی ڕاده‌كێشێت و ده‌ڵێت:‌

 

" چینی نێوەنجی كه‌ تا ئه‌و كاته‌ وێڵی سه‌پۆرتی خه‌ڵكی بوون بۆ ئه‌وه‌ی یاسا ده‌ستوورییه‌كان‌ به‌ده‌ستبهێننه‌وه، هه‌روه‌ها بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ پاوانخوازی نۆبڵایه‌تییان كه‌ به‌سه‌رچووبوو، بگێڕنه‌وه‌، كه‌چی ئێستا هه‌ست به‌ هێز و وزه‌‌ی خه‌ڵكی ده‌كه‌ن و ئه‌و هێزه‌ ده‌یبینن، هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ بۆ زاڵبوون و بۆ له‌ چه‌كداماڵینیان و گێڕانه‌وه‌یان بۆ بارودۆخی سه‌ردانه‌واندن و كڕنووشبردن، ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌توانن بیكه‌ن، دەبێت بیكەن.

 

 [. . . ]

" ئه‌وان له‌ دانانی یاسا و ڕوڵه‌كان به‌شێوه‌یه‌ك په‌له‌یانه، تاكو‌ ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریی كه‌ له‌ ده‌ستی دادگە ده‌رده‌چێت، نه‌كه‌وێته‌ ده‌ستی خه‌ڵكی. هه‌ر له‌به‌رئه‌مه‌ش . . . پێشنیاری ئه‌وه‌ (كرابوو) فه‌ره‌نسییه‌كان دابه‌شبكه‌ن به‌سەر دوو چیندا‌، له‌وانه‌ تەنیا یه‌كێكیان، هاووڵاتییه‌ چالاكه‌كانن، كه‌ ده‌بێت به‌شداری له‌ حكومه‌تدا بكه‌ن، له‌ كاتێكدا، ئه‌وی دیكەیان لەژێر ناوی هاووڵاتی ناچالاكدا ده‌خزێننه نێو جەماوەره‌ زۆره‌كه‌ی خه‌ڵكی. ئه‌مانه‌ ده‌بێت له‌ هه‌موو مافه‌ ڕامیارییه‌كان، بێبەش بن. ئەم [ ئه‌نجومونه ‌نه‌ته‌وه‌ییە]‌ فه‌ره‌نسای به‌ش به‌ش كردووه‌ . . . هه‌میشه‌ش به‌رده‌وامی به‌ بنەمای دوورخستنه‌وه‌ یا بێبه‌شكردنی چینه‌ هه‌ره‌ هه‌ژاره‌كان له‌ حكومه‌ت، ده‌دا . . . ئه‌م چینە هەژارانە له‌ ئه‌نجومه‌نه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی جەماوەره‌كه، بەدەر دەكات، ‌. . . . ئیدی‌ چیتر ناتوانن به‌شداری له‌ ئه‌نجومه‌نه‌ سه‌ره‌تاییه‌كاندا بكه‌ن، هەر بەو شێوەیەش مافی ده‌ستنیشانكردنی یا دیاریكردنی هەڵبژێردراوانیان، نییه‌ [ ئه‌وانه‌ی نوێنه‌ره‌كان بۆ ئه‌نجومه‌نی نه‌ته‌وه‌یی هه‌ڵده‌بژێرن)، یا بۆ ئه‌نجومه‌نی شاره‌وانی، یا بۆ هه‌ر یه‌كێك له‌ شاره‌وانییه‌كان.

 

" له‌ كۆتاییدا، به‌رده‌وامی پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجوومه‌نه‌كان بۆ كۆنترۆڵكردن و وه‌ستانی چالاكییه‌كان بوو. كاتێك فه‌رمانڕه‌وا‌كان، به‌رپرسه‌كان له‌ چینی نێوەنجی دانران، ئه‌م ئه‌نجوومه‌نانه‌ جارێكی دیكە كۆبوونه‌وه‌یان نه‌كرده‌وه‌ . كاتێك كه‌ به‌رپرسه‌كانی چینی نێوەنجی دانران، نه‌دە‌بوو‌ كۆنترۆڵێكی ئاوایان هه‌بووایه‌. چونكه‌ هه‌ر به‌ زوویی هه‌تا مافی واژۆكۆكردنه‌وه و بڕیار و پێشنیاره‌كانیش ڕێگەیان پێنەدەدرا. . . 'ده‌نگ بده‌و زمانی خۆت بگره‌'

 

" سه‌باره‌ت به‌ گوندییه‌‌كانیش . . . . ئه‌نجوومه‌نی گشتی دانیشتووان . . . [ ئه‌وانه‌ی] كه‌ كاروباره‌كانی كۆمۆنیان بەڕێوەده‌برد . . . بەپێی یاسا قه‌‌ده‌خه‌كران‌. له‌و كاته‌وه‌ تەنیا جوتیاره‌ گوزه‌ران باشه‌كان، هاوڵاتییه‌ چالاكه‌كان، مافی یه‌كگرتن (كۆبوونه‌وه‌)یان له‌ ساڵێكدا یه‌كجار بۆ هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكی شاره‌وانی و لیژنه‌ی شاره‌وانی هه‌یه‌، كه‌ تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ 3 یا 4 پیاوی چینی نێوەنجی له‌ گونده‌كه‌دا.

 

" جۆرێكی ئاواش له‌ ڕێكخراوی شاره‌وانی، به‌ شاره‌كانیش دراوه ‌. . . له‌به‌رئه‌مه‌ چینه‌ نێوەنجییەكان به‌ هه‌موو ھوشیارییەكه‌وه‌ خۆیان ئامادە كردووە، تاكو ده‌سه‌ڵاتی شاره‌وانی له‌ ده‌ستی ئه‌ندامه‌ ژیانباشه‌كانی ناو كۆمۆنێتیه‌كه‌دا‌ بمێنێته‌وه‌. " [The Great French Revolution, vol. 1, pp. 179-186]

 

به‌م شێوه‌یه‌ ئامانجی نێوەندگه‌رایی، وه‌رگرتنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌ له‌ جەماوەره‌كه ‌و بیخاته‌وه‌ ده‌ستی ده‌وڵه‌مه‌ندان و سامانداران. ده‌سه‌ڵاتی خه‌ڵكه‌كه‌ش له‌ ئه‌نجوومه‌نه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كاندا خۆیده‌بینێته‌وه‌، وه‌كو هی " به‌شه‌كان" و " ده‌ڤه‌ره‌كان" كه‌ له‌ پاریسدا هه‌ڵقووڵان، وه‌كو كرۆپتیكین ده‌ڵێت " پرنسپڵه‌كانی ئەناركیزم" و " پراكتیزه‌كردنی . . . حكومه‌تی خۆیی ڕاسته‌وخۆ " [Op. Cit. , p. 204 and p. 203]) بە ئه‌نجوومه‌نه‌كانی گون‌ده‌كانیشەوە . به‌هه‌رحاڵ، ئه‌نجوومه‌نی نه‌ته‌وه‌یی " ئەوەی لە توانایدا بوو، بۆ كەمكردنەوەی دەسەڵاتی دە‌ڤه‌ره‌كان ‌. . . و كۆتاییهێنان بە‌ لانكه‌كانی شۆڕش، كردی. . . ئەویش به‌تەنیا ڕێگه‌دان بوو به‌ هاووڵاتییه‌ چالاكه‌كان‌ . . . كه‌ به‌شداری له‌ پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن و بەڕێوەبردنی ئه‌نجوومه‌نه‌كاندا، بكەن " [Op. Cit. , p. 211]. به‌م شێوه‌یه‌ " حكومه‌تی نێوەندی به‌هێواشی هه‌وڵیده‌دا، كه‌ به‌شه‌كان بخاته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی خۆی" و ده‌وڵه‌تیش " هه‌وڵی ده‌دا هه‌موو شتێك لە دەستی خۆیدا نێوەندگه‌رایی بكا. . . ئه‌مه‌ش بێبەشكردنی ڕێكخراوه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كانه‌ . . و . . تاكو هه‌موو . . . ئەركە‌ ئیدارییه‌كان. . . له‌ شێوه‌یه‌كی پۆلیسییانه‌دا ‌بخاته‌‌ ژێر ڕكێفی بیرۆكراسی خۆی، به‌مه‌ش واتە مردنی به‌شه‌كان " [Op. Cit. , vol. 2, p. 549 and p. 552]

هه‌ر وه‌كو ده‌بینرێت، هه‌ر دوو شۆڕشه‌كه‌، فه‌ره‌نسییه‌كان و ئه‌مه‌ریكییه‌كان دوور یا نزیك هه‌مان پرۆسه‌یان بینی، له‌ ڕووی ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندان و سامانداران نێوەندێتی ده‌سه‌ڵاتیان خسته‌ ده‌ستی خۆیان ( بەرگی یه‌كەم لە Murray Bookchin’s The Third Revolution به‌درێژی هه‌ندێك لێدوان له‌سه‌ر شۆڕشی فه‌ره‌نسییه‌كان و ئه‌مه‌ریكییه‌كان ده‌كات). ئه‌مه‌ش ئەوەی مسۆگەرکردووە، كه‌ چینی كرێكاران (زۆربەیان) له‌ پرۆسه‌ی بڕیاردانه‌كان و‌ ملكەچكران بۆ یاساكان و ده‌سه‌ڵاتی كه‌مینەیەك له‌ خه‌ڵك، به‌ده‌ر بوون. بێگومان ئه‌مه‌ش، به‌ چینی كه‌مایه‌تی، كه‌ نوێنه‌ره‌كانیان ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌یان هه‌یه، سوود ده‌گه‌یه‌نێت . دیاره‌ هۆی بناخە‌یی بۆ نێوەندگه‌رایی ده‌سه‌ڵات له‌ هه‌موو شۆڕشێكدا، هەبووە، ئیدی شۆڕشی ئه‌مه‌ریكییه‌كان بووبێت، یا ڕوسییه‌كان یا هی فه‌ره‌نسییه‌كان. ئه‌م نێوەندگه‌رایه‌ی ده‌سه‌ڵاتیش، دوور‌خستنه‌وه‌ی زۆربه‌ بوو‌ له‌ به‌شداریكردن له‌ بڕیاره‌كاندا، كه‌ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر خۆیان و كۆمۆنێتییه‌كانیشیان، هەبوو‌.

 

بۆ نموونه‌ باوكانی دامەزرێنەر‌ی ده‌وڵه‌تی ئه‌مەریكا به‌ئاشكرا ئه‌وه‌یان ده‌ربڕیوه‌، كه‌ نێوەندگه‌راییان بۆ ئه‌و هۆكار و بیانووانه‌ی سه‌ره‌وه‌ به‌پێویست زانیوه. خاڵی دڵه‌ڕاوكێی لای James Madison ئه‌وه‌ بووه، كاتێك كه‌ "زۆربه‌" كۆنترۆڵی "حكومه‌تێكی جه‌ماوه‌ریی‌"یانكرد و له‌ بارودۆخێكدا بوون، كه‌ " قوربانی به ‌سۆز و شەیدایی فه‌‌رمانڕه‌وایان، یا ئاره‌زوویان بۆ ھەر دووكیان: به‌رژه‌وندی گشتی و مافه‌كانی هاووڵاتیانی دیكە" دا . له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ " به‌رژه‌وندی گشتی " خۆی له‌ "زۆربه"‌ ڕاپساندووە . . . هه‌ر وه‌كو هه‌ستده‌كه‌یت، كه خەڵك چۆن بیرده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ باشه‌ ( له‌به‌ر چه‌ند هۆیه‌كی ناڕۆشن و بێپاساو، Madison ئه‌وه‌ی له‌به‌رچاوگرتووه‌، زۆربه‌ توانانی ھەڵبژاردنی ئەوانەی ھەیە، كه ده‌توانن به‌رژه‌وه‌ندی گشتی دەستنیشانبكەن ). بۆ خۆپاراستن له‌ دژی ئه‌مه، ‌ئه‌و پشتیوانی له‌ كۆماری ده‌كات، لەجیاتی دیمۆكراسی، كه‌ هاووڵاتیان " كۆكردنەوە و بەڕێوەبەرایەتی‌ حكومه‌ت لە تاكەكەسدا ده‌كه‌ن. . . وەك زانراوه‌، كه‌ ئەمەش لەتەك ئاساییشی كەسیی یا مافی خاوەندارێتی ناگونجێت. " بێگومان، ئه‌و، ئه‌وه‌ی قۆستۆته‌وه‌ كه‌ " ئه‌وانه‌ی كه‌ داراییان هه‌یه‌ و ئه‌وانه‌ی كه‌ نییانه ‌هه‌میشه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا، جیایه‌". ڕۆڵ و پلانی ئه‌و بۆ دڵنیابوونه‌وه‌ بووه، كه‌ خاوندارێتی تایبه‌تی به‌رگری لێبكرێت،  سه‌رئه‌نجامیش به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی داراكانیش پارێزراون‌. هه‌ر بۆ ئه‌مه‌شه‌‌، كه‌ پێویست به‌ "نوێنه‌رانی حكومه‌ت . . . ژماره‌یه‌كی كه‌م له‌ هاووڵاتیانی هه‌ڵ‌بژێردراو له‌لایه‌نی ئه‌وانی دیكە‌وه‌ " هه‌یه‌ . ئه‌مە نێوەندگه‌رایی ده‌سه‌ڵات له‌ چه‌ند ده‌ستێكی كه‌می خۆجێیدا لەتەك نێوەندگه‌رایی ناوچه‌كه‌دا به‌ هه‌مان هۆ، یەكانگیر ده‌كاته‌وه‌‌. Madison حه‌زی " به‌ كۆمارێكی گه‌وره‌ تاكو كۆمارێكی بچووك، بووه ‌" وه‌كو لە ڕقبوونەوە بۆ‌ پاره‌ی كاغه‌ز، هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی قه‌رز، بۆ دابه‌شكرنێكی به‌ یه‌كسانیانه‌ی دارایی، یا بۆ هه‌ر پرۆژه‌یه‌كی ناته‌واوی زۆر خراپ، كه‌متر ده‌بێت له‌وه‌ی كه‌ توانای بڵاوبوونه‌وه‌ی به‌ هه‌موو جەستەی نەقابه‌دا تاكو ئه‌ندامێكی ئاسایی نەقابه‌”‌‌ [contained in Voices of a People's History of the United States, Howard Zinn and Anthony Arnove (eds. ), pp. 109-113] ئەم حەزوو ئارەزووكردنە بۆ دیمۆكراسییەكی فه‌رمیە، كە لەوێدا‌ جەماوەره‌كه‌ تەنیا ته‌ماشاكه‌ری ڕوداوه‌كانن، لەو جۆرەی كە له‌ سەرمایەداریدا ڕوودەدات، تاكو به‌شداریكردن له‌ پرۆسه‌كه‌دا ( بۆ ئه‌مه‌ به‌شی "Force and Opinion" in Noam Chomsky's Deterring Democracy چۆمسكی، ببینه‌ تاكو زیاترت بۆ ده‌ركه‌وێت.

 

پاش پرۆسه‌ی شۆڕش له‌ ئه‌مه‌ریكادا، له‌سه‌ر ئاستی فێدێراڵ و ده‌وڵه‌ت، نێوەندگه‌رایی ده‌سه‌ڵات هانده‌درا "هه‌ر له‌و كاته‌وه‌ زۆربه‌ی ئه‌وانه‌ی ده‌ستوریان داده‌نا، چه‌ند به‌رژه‌وه‌ندییەكی ئابووریی ڕاسته‌وخۆیان، له‌ پێكهێنانی حكومه‌تێكی فیدراڵی به‌هێزدا، هه‌بووه‌"، پێویست به‌وه‌ ناكات، كه‌ بڵێین لەو باره‌دا ده‌سته‌بژێره‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كه‌ به‌باشی نوێنه‌رایه‌تی له‌ لیژنه‌ی داڕشتنی بنەماکانی نه‌زمی نوێدا، ده‌كرد. دیسانه‌وه‌ بە پێویستیشی نازانین، كه‌ بڵێین ده‌وڵه‌ته‌ تازه‌كه ‌و ده‌ستووره‌كه‌ی ڕه‌نگدانه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌م چوار گروپه‌ " كۆیله‌كان، خزمه‌تکاران، ژنان، پیاوانێك كه‌ داراییان نییه " نه‌بوون. ده‌ستوره‌كه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی نوێدا ڕه‌نگدانه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌مانه‌ی تیادانه‌بوو، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا كه‌ئه‌مان زۆربه بوون. ئه‌وه‌ش ئاشكرایه‌ " پێویستبوون به‌ فەرمانڕەوایەتییەكی نێوەندیی به‌هێز هه‌ر له‌به‌ر پارێزگاریكردنی زۆر له‌ به‌رژه‌وندی ئابووریی، نه‌بوو، به‌ڵكو ترسێكی كوتووپڕی زۆر له‌ یاخیبووان و ڕاپه‌ڕیوان له‌لایه‌ن كێڵگەداره‌‌‌ بێزار و ناڕازییه‌كانیشه‌وه‌، هه‌بوو". [Howard Zinn, A People's History of the United States, p. 90] . ڕووداوی سه‌ره‌كی، ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ی Shay بوو له‌ ڕۆژئاوای Massachusetts . له‌وێ، له‌ ده‌ستووری تازه‌دا بۆ ده‌نگدان بەڵگەنامە (سەنەد)ی هه‌بوونی دارایی (موڵکیەت)، دانرابوو، هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ هیچ كه‌سێك نه‌یده‌توانی پله‌و پایه‌یه‌كی ده‌وڵه‌تی هه‌بێت، ئەگەر دەوڵەمەند نەبێت. ده‌وڵه‌تی تازه‌ بۆ به‌گژاچوونه‌وه ‌و شه‌ڕكردن لەتەك ئه‌م جۆره‌ ڕاپه‌ڕینانه‌دا، بۆ پاراستنی كه‌مینه‌یه‌ك له‌ سامانداران دژی زۆربه، پێكهاتبوو .

 

له‌مه‌ش زیاتر، له‌ ده‌وڵه‌تی نێوەندگه‌راییدا، دوورخستنه‌وه‌ی به‌شداریكردنی جه‌ماوه‌ریی‌، بناخە‌یه‌ك بوو‌‌ بۆ ڕووپۆشكردنی كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌مه‌ریكی، تاكو ببێتە‌ یه‌كێك له‌و كۆمه‌ڵگه‌یانه‌ی كە له‌لایەن سەرمایەدارییەوە‌ پاوه‌نخواز بكرێت ‌:

" له‌ ماوه‌ی 30 ساڵی پێش ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌مه‌ریكا به‌ره‌و جه‌نگی نێوخۆیی [سڤیلی] ملبنێت، له‌ دادگەدا به‌رده‌وام یاسا ئاوا لێكده‌د‌رایه‌وه، كه‌ لەتەك پێشه‌وه‌چوون و ته‌شه‌نه‌كردنی سه‌رمایه‌دارییدا، بڕوات. ئه‌و‌ توێژینه‌وه‌ی كه‌‌ Morton Horwitz (The Transformation of American Law)‌ كردوویه‌تی، له‌وێدا، په‌نجه‌ی بۆ ئه‌وه‌ ڕاكێشاوه‌، كه‌ یاسای نێوکۆیی ئینگلیز كاتێك كه‌ له‌به‌رده‌م گەشەكردنی بازرگانیدا ڕێگربوو، چیدی، پیرۆز نەبوو. . . هه‌ر له‌به‌رئه‌مه‌ش بردنی كێشه‌ی زیانه‌كان بۆ دادگە دژی بازرگانەکان، له‌ده‌ستی دەستەی لێكۆڵینەوە و دادگەییكردن، كه‌ چاوه‌ڕواننه‌ده‌كرا، سه‌ندرایه‌وه ‌و درا به‌ دادوه‌ره‌كان . . . ئه‌م بیرۆکەیە‌ی سه‌رده‌مه‌ كۆنه‌كان سه‌باره‌ت به‌ بەهای داپەروەرانە‌ له‌سه‌ر شمه‌كه‌كان له‌ دادگەدا، له‌ مامه‌ڵه‌ی كڕیندا، كرا به‌ بیرۆکەی ئاگاداركردنه‌وه‌، یا [به‌ئاگاكردنه‌وه‌ی كڕیار] . . . یاسای گۆڕینەوە و كۆنتراكته‌كان ئاوای لێكرا، كه‌ هەڵاواردن و ستەم له‌ كەسانی كارگه‌ر بۆ‌ به‌رژه‌وه‌ندی بازرگانییەكان، بكات . . . . پیشاندانی درۆینانه‌ی یاسا، كه‌ گوایه‌ كرێكاران و خاوه‌نی بەڕێوەبەرایەتی ‌هێلەكانی شه‌مه‌نه‌فه‌ر له‌ كۆنتراكتی نێواناندا له‌به‌رامبه‌ر‌ مامه‌ڵه ‌و دەسەڵاتدا، یه‌كسانبوون. . . " ئەم سەردەمانە، ئه‌م پرۆسه ‌و پلانانە ته‌واوكران، یاساش هه‌روا به‌ئاسانی ئه‌و شێوازه‌ نایه‌كسانیانه‌ی، كه‌ سیسته‌می بازاڕ به‌رهه‌می هێنابوون، پشتڕاستكردنه‌وه‌" [Zinn, Op. Cit. , p. 234]

 

ئه‌مه‌ریكا له‌سەر بناخەی باوەڕ و بنچینەی ده‌سته‌بژێره‌ لیبراڵه‌كان دروستكراو پێكهێنرا و چالاكانه‌ ئامانجی كه‌مكردنه‌وه‌ی ئاراستە دیمۆكراسییه‌كانی، له‌ژێر ناوی " ئازادی تاك" گرته‌به‌ر. ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ کەتواردا ڕوویدا، (بەبێ سه‌رسوڕمان) ئه‌وه‌ بوو، كه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندانی ده‌سته‌بژێر ده‌وڵه‌تیان بۆ به‌كه‌مگرتنی كولتووری‌ جه‌ماوه‌ریی‌ ‌و مافی‌ باو، له‌ به‌رژه‌وه‌ندی پاراستن و فراونكردنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خۆیان و ده‌سه‌ڵاتیان، به‌كارهێنا. له‌و پرۆسه‌یه‌دا كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌مه‌ریكا، وەكو ئەوەی كە خواسترا ڕیفۆرمكرا:

" له‌ نێوه‌ڕاستی چه‌رخی نۆزده‌دا سیسته‌می یاسایی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی پیاوانی بازرگان و پیشه‌سازی، له‌سه‌ر بژاردن (حساب)ی كێڵگەداره‌کان، كرێكاران، كڕیاران و ئه‌و گروپانه‌ی دیکە کە له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا‌ ده‌سه‌ڵاتیان كه‌متر بوو‌، خۆیگرت . . . زۆر چالاكانه‌ بره‌وی به‌ دابه‌شكردنی یاساییانه‌ی سامان دژی گروپه‌ لاواز و بێده‌سه‌ڵاته‌كانی نێو كۆمه‌ڵگه، دا‌" [Morton Horwitz, quoted by Zinn, Op. Cit. , p. 235]

 

له‌سه‌رده‌می هاوچەرخ (مۆدێرنە)‌دا، نێوەندگه‌رایی ده‌وڵه‌ت و واڵابوونه‌وه‌ی، ده‌ستی له‌نێو ده‌ستی جموجوڵی خێرا‌ی پیشه‌سازی و هه‌روه‌ها گەشەكردنی بازرگانیدا، بووه‌. هه‌روه‌كو Edward Herman په‌نجه‌ی بۆ ڕاكێشاوه‌ " تاڕاده‌یه‌كی زۆر‌‌ ئه‌وه‌ گه‌شه‌سه‌ندنی قه‌باره‌ی بازرگانی و ده‌سه‌ڵات بوو، كه توانی دژه‌ هێزێك له‌ فریاگوزاری و له‌ یه‌كگرتن، له‌پاڵ گه‌شه‌كردنی حكومه‌ت پێكبهێنێت. گه‌وره‌بوونی زیاتری لەڕادەبەدەری‌ بازرگانی تا ڕاده‌یه‌كی زۆر وه‌ڵامێك بوو له‌ گه‌وره‌بوونه‌وه‌ی خودی بازرگانیدا". [Corporate Control, Corporate Power, p. 188 هه‌روه‌ها بڕاونه‌ Stephen Skowronek, Building A New American State: The Expansion of National Administrative Capacities, 1877-1920]. نێوەندگه‌رایی ده‌وڵه‌ت داوای به‌رهه‌می گه‌وره‌تر و بازاڕگه‌لێكی باش و ڕێکخراو، كە له‌لایه‌ن بازرگانییه‌وه‌ پشتیوانی لێبكرێت و چالاكییه‌كانی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی بازرگانیدا بن، لێده‌كرا‌. (وه‌كو چۆن بازاڕه‌كان گه‌وره‌ و زیاتر بوون، ده‌وڵه‌تیش به‌هه‌مان شێوە گه‌وره‌تر بوو، تاكو بتوانێت یاساكانی دارایی و دارابوون و ستاندارد و پیادەبكات . . . ئا له‌م چه‌شنه كارانه‌‌) . له‌لایه‌كی دیکەشه‌وه‌، ئه‌م پێشه‌وه‌چوونه‌ به‌ره‌ و " حكومه‌تێكی گه‌وره‌"، كه‌ش و هه‌وایه‌كی ئافراند، تیایدا بازرگانی گه‌وره‌ توانیویەتی گه‌شه‌بکات، ‌(كه زۆربه‌ی كات له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه پارێزراون و هاندراون به‌ پێدانی کۆمەك و دەستگیرۆییکردنیان، هه‌ر وه‌كو ‌چۆن كاتێك كه‌ ده‌وڵه‌ت له‌لایه‌ن ساماندارانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌برێت، ڕوودانی ئه‌م كاره‌ چاوه‌ڕوانكراوه‌) هه‌روه‌ها سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش‌، لابردنی كاریگه‌ریی جەماوەره‌كه‌ له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ت و جێگیركردنی باشتری ده‌وڵه‌ت له‌ده‌ستی ده‌وڵه‌مه‌نداندا، مه‌به‌ستێكی دیکە بوو. تەنیا كه‌مێك هیچ سەیرنییە، كاتێك كه‌ ده‌بینین ئه‌و گەشەكردنە له ‌"پێکهاتەی فه‌رمانڕه‌وایی (حکومەت) لە چەند سەدەی ڕابوردوودا ڕوویداوه‌ لە یەکخستنی ده‌سه‌ڵاتە نێوخۆییەکانە لە ده‌سه‌ڵاتی ئابورییدا " [Noam Chomsky, World Orders, Old and New, p. 178]

 

نێوەندگه‌رایی ده‌وڵه‌ت كۆنترۆڵكردنی فەرمانڕەوایەتی بۆ بازرگانی ئاسانترده‌كات، ئه‌وه‌ مسۆگەر ده‌كاته‌وه‌، كه‌ فەرمانڕەوایەتی وه‌كو بەکرێگیراویان بمێنێته‌وه، تاكو‌ كاراییان له‌سه‌ر پرۆسه‌ی ڕامیاریی، هه‌بێت. بۆ نموونه‌، مێزگردی ئەوروپاthe European Round Table (ERT) دەستەبژێرێکی گروپی لۆبیگەرانە کە له‌ بەڕێوەبەران و به‌ڕێوه‌به‌ره‌ گه‌وره‌كانی (chairmen or chief executives) كۆمپانییه‌ فره‌نه‌ته‌وه‌ییه‌ گه‌وره‌كانن، كه‌ به‌ زۆری له‌ ئه‌وروپادان . . . و 11 له‌ 20 گه‌وره‌ كۆمپانیای ئه‌وروپی پێكدەهێنن، كه‌ سه‌رجه‌می فرۆشیاریی نێوانیان له‌ ساڵی 1991دا . . . له‌ 500 ملیار دۆلار تێپه‌ڕیوه‌ . . . ئه‌مه‌ش نزیكه‌ی له‌ %60 ی به‌رهه‌می پیشه‌سازی ئه‌وروپا بووه، " ئه‌م بڕه‌ش به‌زۆری له‌ ئه‌وروپادا به‌كاربراوه‌. هه‌ر وه‌كو 2 توێژه‌ره‌وه‌ لێکۆڵینەوەی تێبینییه‌كانی ئه‌م گروپه‌یان، ERT " كردووه‌ ئه‌مانه‌ له‌ لۆبیكردندا، پرۆفێشنا‌ڵن . . . هه‌ر به‌و هۆیه‌ش گه‌لێك له‌ پێشنیاره‌كانی ERT و ' سه‌رنجیان' ‌له‌ باسكردن و تێگەیشتنیاندا، كه‌ له‌نێو دۆكۆمێنته‌كانی لوتكه‌ی كۆمیسۆندا، هاتوون، ناڕۆشنن ". ERT " داوای ئه‌وه‌ ده‌كات، كه‌ بازاڕی كار ده‌بێت زۆر نه‌رمونیانتر بێت، پێ له‌سه‌ر گونجاوی زیاتر له‌ كاتژمێرەکانی كار، گرێبەسته‌ وەرزیی و کاتییه‌كان، دابەشکاریی و کارگۆڕینەوە (Share) و نیوەكاركردن ( پارت- تایم) داده‌گرێت. له‌ دیسه‌مبه‌ری ساڵی 1993 دا 7 ساڵ پاش ئه‌وه‌ی كه‌ ERT پێشنیارەکەی خۆی كرد و [ پاش ئه‌وه‌ی كه‌ زۆربه‌ی ده‌وڵه‌ته‌كان له‌سه‌ر پەیمانی ماستریخت Maastricht ڕێككه‌وتن و هه‌روه‌ها له‌سه‌ر بەشی كۆمه‌ڵایه‌تی " Social Chapter "]یش، كۆمیسۆنی ئه‌وروپی دۆكۆمێنتێكی سپی . . . بڵاوكرده‌وه‌ [ پێشنیاری] ئه‌وه‌ی ده‌كرد، كه‌ بازاڕه‌كانی كار له‌ ئه‌وروپادا زیاتر نه‌رمونیانیان هه‌بێت . " [Doherty and Hoedeman, "Knights of the Road," New Statesman, 4/11/94, p. 27]

 

قسه‌كردنی ئێستا له‌سه‌ر جیهانگیریی ڕێککەوتنامەی بازرگانیی ئازادی باکووری ئەمەریکا NAFTA (North American Free Trade Agreement ) و تاكبازاڕی ئه‌وروپی، ئه‌وه‌ نیشانده‌دات و جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌و گۆڕانكارییانه‌‌‌ ده‌كاته‌وه، كه‌ گه‌شه‌كردنی ده‌وڵه‌ت به‌ ڕێگه‌یه‌كی قه‌دبڕ دوای گەشەکردنی ئابووریی بكه‌وێت، تاكو به‌ئاسانی ئاوا بكات، لەتەك بره‌وی گۆڕانكارییه‌كانی كۆمپانییه‌ زه‌به‌لاحه‌كان و بازاره‌ دراوییەكانی جیهاندا، بڕوات. سنووره‌كانی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی له‌ ڕووی ئابوورییه‌وه‌ به‌ ده‌ردێك چوون، كه‌ فه‌رامۆش بكرێن، یا نه‌مێنێن. وه‌كو چۆن كۆمپانییەكان گه‌وره‌بوون و خۆیان له‌ فره‌نه‌ته‌وە و فره‌ده‌وڵه‌تیدا گرتۆته‌وه، ئاواش به ‌به‌رزی شاخێك فشار بۆ ده‌وڵه‌ته‌كانیش دروستبووه، كه‌ دوای بكه‌ون، بۆ ئه‌وه‌ی بازاڕه‌كانیان له‌مپه‌ڕ و ئه‌وپه‌ڕی "نه‌ته‌وه‌كاندا"، بە پێكهێنانی ڕێككەوتن له‌نێوان چه‌ند ده‌وڵه‌تێك و دروستكردنی یه‌كێتییه‌كان، فراوانتر بكه‌ن.

 

وه‌كو نائوم چۆمسكی تێبینیكرده‌وه‌، G7 ( گروپی وڵاتانی 7)، سندوقی دراوی نێوده‌وڵه‌تی، بانکی جیهانی و . . هتد، كە لە ڕاستیدا ئەمانە به‌كرده‌وه‌ "دە‌زگەیه‌‌كی فرەنەتەوەیی فەرمانڕەوایی جیهانین و دەزگەیه‌كی ده‌وڵه‌تین و‌ سنووری نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانییان به‌زاندووه‌، به‌فراوانی خزمه‌تی سەرانی دیکە ده‌كه‌ن [ تاكو خزمەتی خەڵكی]، هه‌روه‌كو چۆن دەسەڵاتی ده‌وڵه‌ت بەئاسایی دەیكات. ئا له‌م باره‌دا ده‌بینیت، كه‌ چۆن گه‌شه‌كردنی كۆمپانییە سەروونەتەوەییەکان لەم بارەدا پاوانی دارایی و به‌شه‌ خزمه‌تگوزارییه‌كان و بەرهەمهێنان و میدیا و ڕاگه‌یاندن و پەیوەندییەکان، دەکەن‌. [Op. Cit. , p. 179]

 ‌

 كاتێك كه‌ فره‌نه‌ته‌وه‌یی گه‌شه‌ده‌كات و پێشده‌كه‌وێت، سنووری نەتەوەیی تێده‌په‌ڕێنێت، هاوكاتیش پێویست به‌ گه‌شه‌كردنی چڕبوونه‌وه‌ی كۆنترۆڵی ڕامیارییه‌ سه‌ره‌كییه‌كان و ئابوریی له‌ ده‌وڵه‌تدا، ده‌كات. له‌وه‌ش زیاتر "به‌تایبه‌تی ڕاده‌ی په‌ره‌سه‌ندن و به‌نرخبوونی ئه‌و ده‌زگایانه‌ی كه‌ لە سەرەوە باسكران، كه‌ به‌كرده‌وه‌ ڕۆڵی فه‌رمانڕه‌وایی ده‌بینن، له‌ هه‌بوونی خۆپارێزیی له كارایی و هوشیاریی جەماوەریی له‌سه‌ریان و شاردنه‌وه ‌و به‌نهێنی كاركردنیان تاكو بتوانن بۆ دروستكردنی جیهانێك كار بكه‌ن، كه‌ ملكه‌چ بێت و پێویستی بەوانە بێت، كه‌ پاره‌ ده‌خه‌نه‌گه‌ڕ، لەتەك ' دامركاندنەوی خه‌ڵكی و خستنه‌وه‌ شوێنی خۆیان ' ئه‌مه‌ش بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی هه‌ڕه‌شه‌ له‌ دیمۆكراسی‌" [Chomsky, Op. Cit. , p. 178].

 

دیاره‌ ئه‌مه ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت، كه‌ سه‌رمایه‌داره‌كان حه‌زیان به‌ نێوەندگه‌رایی له‌ هه‌موو شتێكدا هه‌بێت. زۆر جار، به‌تایبه‌تی له‌ كاروباره‌‌ كۆمەڵایەتیییه‌كاندا، چه‌شنێك له‌ نانێوەندگه‌رایی حه‌زپێده‌كرێت، ( وه‌كو: ده‌سه‌ڵاتدان به‌ بیرۆكراته‌ خۆجێییه‌كان) تاكو بازرگانی كۆنترۆڵی به‌سه‌ریاندا هه‌بێت، به‌شكردنی كۆنترۆڵ له‌ شوێنه‌ خۆجێییه‌كاندا، هه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتی‌ كۆمپانییە هه‌ره‌ گه‌وره‌كان، کۆمپانییەکانی سەرمایەگوزاری و هیدیکەی لەو جۆرە، تاكو ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ر شاراوانییه‌ خۆجێییه‌كاندا زیاتر ببێت، یا ئه‌و قه‌باره‌ی كه‌ هه‌یه‌تی و كاراییه‌كه‌ی، زیاتر بێت. له‌مه‌ش گرنگتر‌، هه‌تا سەرمایەگوزارییەکی نێوەنجیش ده‌توانێت وه‌كو ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌، ناڕاسته‌وخۆ یا ‌ڕاسته‌وخۆ لە كۆنترۆڵی ڕامیارییه‌ خۆجێییه‌كان و بەگژداكردنی به‌شێك له‌ هێزی كار دژی ئه‌وانی دیکە، بەشداربی بكات. ده‌سه‌ڵاتی تایبه‌تی ده‌توانێت ئەوە مسۆگەربکات کە‌‌ " ئازادی" پارێزراوه‌، دیاره‌ ئازادی ئه‌وان. ‌

 

گرنگ نیییه‌ چ ده‌سته‌یه‌ك له‌ بیرۆكراته‌كان هه‌ڵده‌بژێردرێن، چونكه‌ پێویستی به‌ نێوەندگه‌رایی ده‌سه‌ڵاتی كۆمەڵایەتی هەیە، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی كه‌ دانیشتووان په‌راوێزده‌خرێن، ئه‌مه‌ له‌ سه‌ره‌تادا بۆ چینی بازرگان گرنگه‌. دیسانه‌وه‌ گرنگە ئه‌وه‌ش لەبیرنەکرێت، كه‌ نەیاریی سه‌رمایه‌داری به‌‌ " فەرمانڕەوایە‌تی گه‌وره‌"، زۆرجار كێشه‌ی داراییه‌‌، كه‌ ده‌وڵه‌ت به‌شێك له‌و زێده‌ كۆمەڵایەتییه، به‌‌ ده‌می خه‌ڵكییه‌وه‌ ده‌كات. به‌مه‌ش ئەو به‌شه‌ی كه‌ له‌ بازاڕدا بۆ دابه‌شكردنی به‌سه‌ر نێوەندە جیا جیاکانی کێبڕکێی سه‌رمایه‌دا، دانراوە، كه‌میده‌كاته‌وه‌.

 

له‌ ڕاستیدا ئه‌وه‌ی كه‌ بۆچی سه‌رمایاداران " حكومه‌تی گه‌وره‌" ڕه‌تده‌كه‌نه‌وه‌، به‌كاربردنی پاره‌یه‌‌ له‌ به‌رنامه‌ كۆمەڵایەتیییه‌كاندا، كه‌ بۆ سوودی هه‌ژاران و چینی كرێكاران نه‌خشه‌یكێشراوه، ئەركێکی " ناڕەوایە‌" یه، كه‌ به‌شێك له‌و زێده‌باییه‌‌ كە ڕەنگە بۆ سەرمایە بڕوات، كه‌ به‌ " فیڕۆ‌" ده‌درێت ( گه‌ر ئاوا نه‌بووایه‌ خه‌‌ڵك كه‌متر بێچاره‌ ده‌بوون و كه‌متر ئاره‌زووی كاركردن و به‌ هه‌رزان كاركردنیان ده‌بوو). ئا لێره‌دا به‌رده‌وامی پاڵپێوه‌نان و هه‌وڵدانێك بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی بچوككردنه‌وه‌ی ڕۆڵه‌‌ "كلاسیكییه‌كه‌ی" ده‌وڵه‌ت، هه‌یه‌، وه‌كو پارێزه‌رێكی خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی و سیسته‌مه‌كه‌، شتێكی دیکەی كه‌متر له‌م چه‌شنه‌. بێجگە‌ له‌ کینەدۆزی فریودەرانەی بەرامبەر ده‌وڵه‌تی خۆشگوزەرانی، كه‌ ده‌سگرۆیی بێكاران و نه‌داران دەکات، سه‌رمایه‌داران كۆمه‌ككا‌رێكی پشت و په‌نادارن بۆ حكومه‌ت (هه‌روه‌هاش بۆ فۆرمێكی" له‌باری " ده‌ستتێوه‌ردانی ده‌وڵه‌ت وه‌كو خەرجكردنی پاره‌ له‌ به‌رگریدا)، كه‌ ئه‌مه‌ش خۆی به‌ڵگه‌یه‌كه، كه‌ هه‌میشه‌ ده‌توانرێت پاره‌ بۆ دروستكردنی زیندانی زیاتر و ناردنی هێزی سه‌ربازی بۆ ده‌ره‌وه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی چینی فه‌رمانڕه‌وا و پێشه‌وه‌چوونیان په‌یدابكرێت، هاوكاتیش ڕامیاران ده‌كوڕوزێنه‌وه ‌و ده‌ڵێن بۆ دەستگیرۆیی خوێندکاران و بۆ چاودێریی ته‌ندروستی گشتی ‌و به‌ته‌نگه‌وه‌ هاتنیان، یا بیمه ‌بۆ هه‌ژاران، لە خەزێنەدا " پاره‌ نییه‌".

نێوەندگه‌رایی ده‌وڵه‌ت، پێداگریی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ " بەو ڕادەیەی کە بنەماکانی یەکسانی له‌ ده‌ستووره‌ ڕامیارییەكاندا بەرجەستە بوون، ئەوە بۆرجوازییە کە فەرمانڕەوایەتید دەکات و ئەوە خەڵكە بە كرێكاران و جوتیارانیشەوە، كه‌‌ ملكه‌چی یاساگەلێک دەبن، کە‌ له‌لایه‌ن بورجوازییه‌وه‌، دانراون‌". کە بورجوازی‌ " له‌ ڕاستیدا ئەوە مافی خۆیان نییه‌، كه‌ بەرتەریی فه‌رمانڕه‌واییان، پێدراوه‌"‌ كه‌ له‌م باره‌شدا " یه‌كسانی ڕامیاریی‌ . . . . تەنیا خەیاڵێکی خۆشباوەڕانە و درۆیه‌كی بێپەردەیە‌. " زۆر ده‌خایه‌نێت بۆ ئه‌وه‌ی باوه‌ڕ به‌وه ‌بهێنرێت، كه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندان " تا هەنووکەش له‌ خه‌ڵكی جیاكراونه‌ته‌وه‌ و‌ بەپێی هەل و مەرجی ئابووریی و كۆمه‌ڵایه‌تییان" ده‌توانن " مافی دەربڕینی بۆچوونیان له‌ فەرمانڕەوایەتی و یاساكاندا هه‌بێت، هه‌روه‌ها لە بەرامبەر هه‌ست و بیرۆکە‌ و ویست و ئاره‌زووەکانی خه‌ڵكیشدا. " هیچ شیاوی سه‌رسوڕمان نییه‌، كه‌ ده‌بینین " له‌ ڕۆڵ و یاساكاندا و هه‌روه‌ها لە بەڕێوەبردنی حكومه‌تیشدا، بۆرجوازی به‌پێی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خۆی و سروشتی خۆی ده‌ڕوات، بێئه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خه‌ڵك له‌به‌رچاو بگرێت" كه‌چی‌‌ له‌ سات و كاتی " ڕۆژانی هه‌ڵبژاردندا هه‌تا ئه‌و بورجوازیانه‌شی كه‌ شانازی به‌خۆیانه‌وه‌ ده‌كه‌ن و خۆیان به‌ شکۆدار ده‌زانن، ته‌ماحێكی ڕامیاریانه‌یان هەیە، دەكرێت بەرەو دادگە، ڕاپێچبکرێن. . . سەروەریی خەڵك. . ‌" بەڵام له‌ ڕۆژی پاش هه‌ڵبژاردنه‌كانه‌وه‌، هه‌موو كه‌سێك ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ر كاروباری خۆی " و ڕامیاره‌‌كانیش دەستڕۆییەکی ڕەهایان پێدەدرێت، تاكو به‌ناوی گەلەوە فه‌رمانره‌وایی بكه‌ن، بەناوی ئەوانەوە گوایه‌ نوێنه‌رایه‌تیان ده‌كه‌ن"‌ [Bakunin, The Political Philosophy of Bakunin, p. 218 and p. 219]

 

 

*******************************************

بۆ خوێندنەوەی بەشەكانی پێشوو،  كرتە لەسەر ئەم بەستەرانەی خوارەوە بكە

 

بەشی B. 2

http://wp. me/pu7aS-1bW

 

بەشی B. 2. 1

http://wp. me/pu7aS-1aZ

 

بەشی B. 2. 2

http://wp. me/pu7aS-1an

 

بەشی B. 2. 3

http://wp. me/pu7aS-1cH

 

بەشی B. 2. 4

http://wp. me/pu7aS-1dj

 

بۆ خوێندنەوەی بابەتی دیكە بە كوردی سەردانی ئەم بەستەرە بكە

www. afaqkurdish.wordpress.com

 

سەرچاوەی دەقە ئینگلیزییەكە

http://anarchism. pageabode. com/afaq/secB2. html#secb24


ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.

  1. له‌ چله‌ی مه‌رگی 'له‌تیف'ی برای شیریی و هاوڕێی دێرینم. ... زاهیر باهیر- له‌نده‌ن‌
  2. B.2.4 نێوه‌ندگه‌رایی ده‌وڵه‌ت چۆن كار له‌ ئازادی ده‌كات؟‌ ...و: زاهیر باهیر – له‌نده‌ن
  3. چینی فه‌رمانڕه‌وا چۆن ده‌توانێت، له‌ كۆنترۆڵكردنی ده‌وڵه‌تدا به‌رده‌وامبێت؟ ...به‌شی چوارهه‌م...و: زاهیر باهیر- له‌نده‌ن
  4. B.2.2 ئایا ده‌وڵه‌ت ئەركی لاوه‌كی هه‌یه‌؟ ...وەرگێڕانی: زاھیر باھیر

Page 1 of 3

  • 1
  • 2
  • 3
© kurdistan Net 2026

میوانی سەرخەت

We have 217 guests and no members online

  • گەڕان
  • العربیة
  • گۆشه‌کان
    • ڕاپۆرت
    • به‌دواداچوون
    • ئه‌ده‌ب و هونده‌ر
    • دیمانـــــــــه‌
    • پارت و ڕێکخراوه‌کان
    • هه‌واڵ
    • کاریکاتێر
    • کامپین
    • پرسه‌کان
    • هه‌مه‌ڕه‌نگ
    • بابه‌تی به‌رجه‌سته‌کراو
    • هۆنراوە
    • تەواوی بابەتەکانی ٢٠١٣
  • په‌یوه‌ندی
  • نووسه‌ره‌ ناسراوه‌کان
    • نووسه‌ره‌ ناسراوه‌کان
    • نووسه‌ری دیکه‌
  • ژنە نووسەرەکان
  • ماڵەوە