پاش دروستبوونی دەوڵەتی عراق و لکاندنی ویلایەتی مووسڵ، کە ئێستا بە هەرێمی کوردستان ناسراوە، کەسایەتیی ناوداریی کورد، تۆفیق وەهبی بەگ، یاداشتێکی پێشکەشی کۆمەڵەی نەتەوەکان (عصبە الامم) کردوە.تۆفیق وەهبی لە بەشێکی ئەو یاداشتەدا، بۆ ئەوەی بیسەلمێنێ کە نەتەوەی کورد لە نەتەوەی عەرەب جیاوازە، ڕەوشی ئافرەتی کورد دەکاتە بەلگەیەکی گرنگ و دەنووسێ:
"ڕاستە کورد موسڵمانە، بەڵام لەبەرئەوەی لە دیندا توندڕەونییە، لە عەرەب جودایە.عەرەبی عراق، بەتایبەت شیعەکان، لە ئیسلامەتیدا بە خەڵکی بەجۆش و خرۆش ناسراون.بەپێچەوانەوە کورد لە ئازادیی ئەوروپاییەوە نزیکترە، بەم بەڵگانەی خوارەوە:
- کورد ئازادیی تەواو دەداتە ئافرەت
- ئافرەتی کورد، سەرپۆش و پەچە ناپۆشێ و ئاسایی تێکەڵی پیاوان دەبێ
- ژنی کورد لەگەڵ پیاواندا هەڵدەپەڕێ
- ئافرەتی کورد لە هەندێ کۆڕو کۆبوونەوەی تایبەتدا دەبێتە سەرکۆڕی پیاوان
- ژنی کورد، ئەگەر هاوسەریشی لەماڵ نەبێ، خزمەتی میوانانی ڕەگەزی نێر دەکات"
تۆفیق وەهبی ساڵی 1931، واتا 80 ساڵ بەرلە ئێستا، ئەم یاداشتەی نووسیوە.بۆیە کاتێ خوێنەر ڕەوشی ژنی کورد ئەوساو ئێستا بەراورد دەکات، ڕادەمێنێ و دەپرسێ: ئاخۆ، سەرباری پێشکەوتنی هەمەلایەنەو گۆڕانی ئەرێنیی ڕەوشی مافی مرۆڤ لە جیهاندا، هەڵکشانی توندوتیژی و نەهامتیەکانی ژنی کورد بۆچێ؟! دەبێ ئەو هۆکارانە چیبن کە پەیوەندیەکانی نیرینەو مێینەی کوردیان لە سەربەستی و متمانەی ئەوساوە گەیاندۆتە ئەو ئاستە مەترسیدارەی ئەمڕۆ، کە بە دەگمەن ڕۆژێک بەبێ ڕوودانی تاوانێکی کوشتن یان بەکوشتدان، یا هەرنەبێ ئەشکەنجەدانی جەستەیی و دەرونی و سووکایەتیپێکردنی ئافرەتێکی کورد بەسەردەبەین؟!
هەندێ لە کەسایەتی و ڕێکخراوو ناوەندە پەیوەندیدارەکان ئاین بە هۆکارێکی ئەو بارودۆخە لەقەڵەم دەدەن.ڕاستە زۆرینەی ئەوانەی وا خاوەنی ئایدیای ژنکوشتن و بەرتەسککردنەوەی ئازادییەکانی ژنن، ئاین دەکەنە پاساوی بیروبۆچوون و کردەوەکانیان.دەشێ ئاین یەکێک بووبێ لە هۆیەکانی سەرهەڵدانی ئەم بیروبۆچوونە لە کۆمەڵگای کوردەواریدا، بەڵام پێناچێ لە ئێستادا ئاین هۆکارێکی هێندە کاریگەربێ.هەرگیز ڕێی تێناچێ ئایینپەروەریی تاکی کورد ئەمڕۆ لە سەدەکانی پێشوو بەهێزتر بێ.خۆ ئیستا خاوەنی ئەو بیرە تەسکانە بۆ خۆیان، کاتێ بەرژەوەندی و ئارەزووی خۆیان لە ئارادابن، هێندە پابەندی ئاین نین، کەچی بۆ دایک و خوشک و هاوسەریان دەبنە قازی و ئاینپەرستێکی رادیکاڵ.جیا لەمانەیش لەکام تاوانی دژی ژنانی کۆمەڵگای کوردەواریدا تاوانباران توانیویانە تاوانێک بە بەڵگە، نەک قسەو قسەڵۆک، لەسەر قوربانیەکانیان ساغبکەنەوە تا بەپێی ئاینی باوی بنەماڵەو خێڵ یا ناوچەکەیان سزایان بدەن؟ بۆیە من ئاین بە هۆیەکی کاریگەری ئەم ڕەوشەی ئێستا ژنی کورد نابینم، بەڵکو پێم وایە لەم قۆناغەدا تاونکاران ئاین دەکەنە ئامڕازێک تا تاوانەکانیان لە دژی نێچیرەکانیان ئەنجام بدەن.خۆ دیارە کاتێ توانبارێک لە کوشتنی قوربانییەک بێ، ئەگەر تفەنگیشی پێ نەبێ، ئەوا بە چەقۆو، ئەگەر چەقۆیەکیشی لا نەبێ، بە بەردێک یان دارێک و ئەگەر ئەوانیشی لەبەردەستدا نەبێ، بە ئامڕازێکی تر کاری خۆی هەر دەکات.کەواتە ئەوە عەقڵیەت و مەبەستە مرۆڤ بۆ کارێک دەبزوێنن.بۆیە بەبڕوای من ئەوە عەقڵیەتی پیاوی ڕۆژهەڵاتیە کە خولقێنەری ئەو ڕەوشە نالەبارەی ژنانە لە کۆمەڵگا ڕۆژهەڵاتیەکاندا و کێشاویەتیەوە بۆ ناو کۆمەڵگای کوردییش.
بە بڕوای من بارگاویبوونی عەقلیەتی پیاوی کورد، بە عەقڵیەتی پیاوی کۆمەڵگا ڕۆژهەڵاتیەکان، کەم و زۆر بۆ پێکهاتەی کۆمەڵگاو گەشەسەندنی هۆیەکانی پەیوەندی و سیاسەتی دەسەڵاتی سیاسی دەگەڕێتەوە.خۆ ئاشکرایە کە کۆمەڵگای کوردی لە مێژوودا کۆمەڵگایەکی شارستان و پیشەساز نەبووە، بەڵکو کۆمەڵگایەکی تیرەگەرو خێڵایەتی بووە.بەڵام ئەندامانی هەر خێڵێکی سەدەکانی پێشووی کورد هەموو کەسوکاری یەکتربوون و سروشتی سەختی کوردستانیش ڕێگای تێکەڵیی ئەوتۆی لەگەڵ خێڵە کوردیەکان یان غەیرە کوردیەکانی تردا نەداون.بۆیە ئاساییە ژنی کورد، لەچاو ژنی کۆمەڵگاکانی دەوروبەردا، لەناو بنەماڵەو دەستەو تاقمی خۆیدا ئازادتر و سەربەستتربووبێ.
من وا دەزانم سەدەی 17-19 سەرەتای گۆڕانی عەقڵیەتی تاکی کوردبووبێت لەئاست ئازادیەکانی ئافرەتدا.دەسەڵاتی سکۆلاری میرنشینە کوردیەکان لە سەدەی 19 کۆتایییان پێ هات و جێگایان بە دەسەڵاتی کەسایەتی و سەرکردە ئایینیەکان گیرایەوە.بێگومان ئەمەیش گۆڕانکاریەکی بەرچاوی لە پابەندبوونی کورد بە مەسەلە ئاینیەکانەوە لێکەوتۆتەوە.لە لایەکی تریشەوە شارەزایانی بواری سیاسی و کۆمەڵناسی پێیان وایە ڕیفۆرمەکانی نیوەی دووەمی ئەو سەدەیەی دەوڵەتی عوسمانییش، بەپێچەوانەی ناوچە تورکنشینەکان، لە ناوچەکانی کوردستاندا بوونەتە مایەی بەهێزبوونی پێگای خێڵ و سەرخێڵەکان.ئەمەیش ئەوە دەخاتەڕوو کە دەسەڵاتی عوسمانی لە پشت بەهێزبوونی سیستمی خێڵایەتی بووە لە کوردستاندا کە هاوکاتبووە لەگەڵ گۆڕانی ڕوانگەی کورد بۆ مەسەلە ئاینیەکان.لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەمیش، دەسەڵاتی ئینتدابی ئینگلیز کە ئەرکی بەڕێوەبردنی ویلایەتی مووسڵی لەئەستۆبوو، بەمەبەستی ئاسانکردنی ئیدارەی خۆی بەسەر کورددا، سیستمە خێڵایەتیەکەی هێندەی تر برەو پێدا.دواتریش ڕژێمە یەک لەدوایەکەکانی دەوڵەتی عراقیش هەمان ڕێچکەیان گرتە بەر.ئەم سیاسەتانەیش هاوکاتبوون لەگەڵ گەشەسەندنی هۆیەکانی گواستنەوەو پەیوەندیکردن کە بۆ هەندێ بوونە مایەی کرانەوە، بەڵام لای زۆرینەی خێڵ و تیرەکان بوونە مایەی دروستبوونی ترس لە لەناوچوون و توانەوەو سەرەنجام زیاتر داخران.ئەنجامی ئەو زیاتر داخرانەیش تاڕادەیەکی زۆر لە بندەستخستنی ئافرەت و لکاندنی نامووس بە ژنانەوە ڕەنگی دایەوە.
ڕاپەڕینی ساڵی 1991یش هەرێمی کوردستانی زیاتر بە ڕووی جیهاندا کردەوە کە سەتەلایت و ئینتەرنێت و مۆبایل و گواستنەوەی ئاسانی بەدوای خۆیدا بۆ کۆمەڵگەی پێشنەکەوتووی کورد هێنا، بەجۆرێک ئەوانیش بوونە مڵۆزم بۆ گیانی ئافرەتی کورد.ئەوەتا چەندین ژنی کورد لەسەر گرتەیەکی ڤیدیۆیی، یان کورتە پەیامێکی سەر مۆبایلەکەیان، یان وێنەیەکی دەستکاریکراویان، بەبیانووی نامووسپارێزی، لەناوبراون یان ژیانیان کەوتۆتە مەترسی.ئەمە سەرباری ئەوەی کە سیاسەتی حزبەکانی ناودەسەڵات، واتا یەکیتی و پارتی، بۆ ڕاکێشان و بایەخدان بە خێڵ و تیرەکان، وەکو دیڤید ماکداول دەڵێ، بووە هۆی نوێبوونەوەی سیستمی خێڵایەتی لە کۆمەڵگای کوردیدا.بەداخەوە کە لیستە گەورەکەی ئۆپۆزسیۆنیش، وەکو لە هەڵمەتەکانی هەڵبژاردنەکاندا دەرکەوت، لەم ڕووەوە، هاوڕێبازی لایەنەکانی دەسەڵات بوو.کاتێ ئەوان بایەخیان بە ئەم خێڵ و ئەو تیرە دەدات، لیستی گۆڕانیش باسی لە خزمانی فڵان عەشیرەت و فیسار تەریقەت دەکرد.
جا دیارە کرانەوەو بەجیهانیبوون و داخراویی هەندێ خێڵ و بنەماڵەو کەسە محافزکارەکانیش لەگەڵ یەک ناکۆکن و دژیەکن.هەر ئەم بەیەکداکەوتنەیش وایکردوە ئەو ئایدیا نادروستانە ئاسان و خیرا بەو مێشکانە بگەن کە هەموو هەلومەرجێکی وەرگرتن و کارپێکردنی ئەو جۆرە بیروبۆچوونانەیان بۆ ڕەخسێنراوەو سەرەنجام، لای ئەو کەسانە، پەیوەندیی نێوان ئافرەت و نامووسیان بەهێزترکرد.لەبەرامبەریشدا یاسایەکی هێندە بەهێز لەئارادا نییە ڕێگا لە دەرەنجامەکانی ئەو گۆڕانکاریە مەترسیدارانە بگرێ.بەڵکوو تاونکاران زۆر ئاسان لەدەست دادگا دەرباز دەبن، یان بە پشتیوانیی دەسەڵات، پەنا بۆ سولحی عەشایەری دەبەن.بۆیە لەم قۆناغەی ئیستادا من هەردوو پارتی دەسەڵاتدارو تەنانەت ئۆپۆزسیۆنیش بە هۆکارێکی کاریگەرو یاریدەدەرێکی کارای پەرەسەندنی توندوتیژیەکانی دژی ژنان لە هەرێمی کوردستان دەزانم.چونکە لەجیاتی گەرمکردنی دیوەخان و ڕاکێشان و بەگژیەکداکردنی ئەم خێل و ئەو عەشیرەت و بەهێزکردنی پێگەو داب و نەریتی داڕزیوی خێڵایەتی لە لایەک و، بەسووک سەیرکردن و ئیستیغلالکردنی ئافرەتی کورد لە لایەن خودی بەرپرس و نوێنەرەکانیانەوە، ئەو لایەنانە دەیانتوانی و ئێستایش دەتوانن کار بۆ بە موئەسەسەکردنی دەسەڵات و ئیدارە بکەن و عەدالەت و عەدالەتی کۆمەڵایەتی فەراهەم بکەن و یەکسانی لە نیوان تاکەکانی کۆمەڵگا، بە ژن و پیاوەوە، دەستەبەر بکەن.
شێنێ بەکر
ئهو بابهتانهی له کوردستان نێت دا بڵاودهکرێنهوه، بیروبۆچوونی خاوهنهکانیانه، کوردستان نێت لێی بهرپرسیار نییه.