به‌شه‌کان

جۆرج بوش، چل وسێیەمین سەرۆكی ئەمەریكا، لە ماوەی (8) ساڵ سەرۆكایەتی خۆیدا چەندین وێستگە و قۆناغی جیاجیای تێپەڕاند و چەندین بڕیاریداوە، كە زۆربەیان لە بواری سیاسەتی دەرەوەدا، كاریگەری گەورەی كردە سەر دۆخی سیاسی و ئابوری و ئەمنی و سەربازی نێودەوڵەتی. مامەڵەكردنی جۆرج بوش لەگەڵ رووداوی 11 سێپتێمبەر و شەڕی ئەفغانستان و ئازادی عێراق، لە دیارترین ئەو خاڵانە بوون، كە لە ئاستی سیاسەتی دەرەوەدا قۆناغی8 ساڵەی سەرۆكایەتی ئەوی پێ دەناسرێتەوە. لە دوا رۆژەكانی ساڵی2010 لە دوو توێی كتێبێكدا، جۆرج بوش، یادەوەریەكانی خۆی بڵاو كردەوە. كتێبەكەی بە ناوی (Decision Points) واتە (خاڵەكانی بڕیار) ە. تا نوسینی ئەم بابەتە، بە پێی راپۆرتە هەواڵێكی رۆژنامەی نیویۆرك تایمز، كتێبەكەی جۆرج بوش پڕ فرۆشترین كتێبە و تا ئێستا نزیكەی (2) ملیۆن دانەی لێ فرۆشراوە.

ئەم كتێبە (497) لاپەڕەیە و لە (14) بەشی سەرەكی پێكهاتووە. لە بەشە جیاجیا كاندا، (جۆرج بوش) ستایلێكی گرتۆتە بەر و زیاتر ئەو ساتانەی سەرۆكایەتی خۆی خستۆتە روو كە تیایدا بڕیاری گرنگیداوە، واتە ناوەرۆكی كتێبەكە و بابەتە جۆراوجۆرەكانی لەسەر مێتۆدێكی كرۆنۆلۆژی تۆمار كردن نەخراونەتە روو، بەڵكو زیاتر، پرۆسەی بڕیاردان و چۆنیەتی بڕیاردان و جێبەجێكردنی بڕیار و مامەڵەكردن لەگەڵ كاردانەوەی بڕیارەكان، ئەو ستایلەن كە بابەتەكانی ئەم كتێبەی پێ نوسراون. لەو بابەتانەش:

 * چۆنیەتی بڕیاردانی بەوازهێنان لە (مەی) خواردنەوە و قوڵتر كردنەوەی باوەڕە كریستیانەكەی.

 * چۆنیەتی بڕیاردانی بۆ دیاریكردنی جێگری سەرۆك و وەزیری بەرگری و وەزیری دەرەوە و دادوەرانی دادگای باڵاو بەرپرسانی دیكەی گرنگ لە ئیدارەكەی.

 * چۆنیەتی بڕیاردان لەسەر بابەتی ئەفغانستان و عێراق و مامەڵەكردنی (CIA) لە كاتی لێكۆڵینەوەكان و مامەڵەكردن لەگەڵ گەردەلولی كاترینا و مامەڵەكردن لەگەڵ كەمكردنەوەی بودجە و چاكسازی لە بواری خوێندن و بیمەی تەندروستی و كۆچ و چەندین بابەتی دیكە.

 * چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ سەركردەكانی دیكە لە وڵاتانی دنیا و تیڕوانینی (جۆرج بوش) بۆ ئاست و شێوازی مامەڵە لەگەڵ هەریەكەیان. وێڕای بایەخی خوێندنەوەی تەواوی بەشەكانی دیكەی ئەم كتێبە بۆ شارەزایی زیاتر لەسەر رەوشی ناوخۆیی دروستكردنی بڕیاری سیاسی لەناو بازنەی دروستكردی بڕیاری ئەمەریكی، كە بۆ ئێمە پێویستیەكی زۆرە، لەم خوێندنەوەیەدا بە تەنها ئەو بەشەمان هەڵبژاردوە، كە تایبەتە بە عێراق. ئەمەش بەو ئامانجەی كە شەن و كەوی یادەوەریەكانی (جۆرج بوش) بكەین لەسەر عێراق و چۆنیەتی وەرگرتنی بڕیاری ئازادی عێراق و ئەو قۆناغانەی كە بڕیارەكەی پێداتێپەڕیوە. ئەم بەشەی تایبەت بە عێراق لە لاپەرە 223 بۆ 271ی كتێبەكەیە.

ئامادەسازی پێشوەخت

لە بارەی ئامادە سازیەكانی ئیدارەی جۆرج بوش لە بارەی عێراقەوە، تا رووداوی 11ی سێپتێمبەر، هیچ بەرنامەیەكی روون بۆ لادانی رژێمی سەددام لە ئەجێندای ئیدارەكەی جۆرج بوشدا نەبووە، لەم رووەوە بوش دەڵێ لە8 مانگی یەكەمی ئیدارەكەی خۆمدا، سیاسەتی من ئەوە بووە، كە چۆن سزاكان لەسەر عێراق توندتر بكەم، یان هەروەك كۆڵن پاوڵ دەیگوت، سەددام لە قەفەسەكەی خۆیدا بهێڵینەوە. ئەوە بوو پەلاماری 11-9 روویداو ئیدی دەبوایە تیڕوانینێكی نوێمان بۆ هەریەك لە و هەڕەشانە هەبووایە كە لە جیهاندا هەن. دوژمنانێك هەبوون كە سوێندیان خوارد بوو دوژمنی ئەمەریكا بن، دەوڵەتانێك هەبوون كە هەڕەشەیان لە دراوسێكانیان دەكرد، دیكتاتۆری وەها هەبوون كە خەڵكی خۆیان سەركوت دەكرد، رژێمی وەها هەبوون كە بەشوێن بەدەستخستنی چەكی كۆكوژدا دەگەڕان، عێراق هەموو ئەم هەڕەشانە بوو بۆ ئێمە. هەروەها دەنوسێ: سەددام نەك هەر هەوڵی بەدەستخستنی چەكی كۆكوژی دەدا، بەڵكو بەرامبەر بە خەڵكی خۆی بەكاری دەهێنا. لە 1988 گازی خەردەل و چەند جۆرێكی دیكەی دژ بە هەڵەبجەی كوردی بەكار هێنا.

 پێش 11ی سێپتێمبەر، عێراق كێشەیەك بوو كە ئەمەریكا دەیتوانی ئیدارەی بدات، بەڵام بەچاویلكەی جیهانی پاش 11ی سێپتێمبەرەوە، تیڕوانینی من گۆڕدران.

لەبارەی خۆ ئامادەكردن بۆ نەهێشتنی هەڕەشەی عێراق، جۆرج بوش نووسیویەتی (دوو مانگ پاش 11ی سێپتێمبەر داوام لە دۆناڵد رامسفێڵد كرد، تا پێداچوونەوەی باشتر بە پلانی شەڕی عێراق بكات، پێویستیمان بە بوونی پلانێكی تۆكمەی نیمچە دیپلۆماسی و نیمچە هێز بوو. رامسفێڵد، (تۆمی فرانكس) ی راسپارد بوو تا پێداچوونەوە بكات و دوای كریسمسی2001 تۆمی فرانكس هاتە لام لە (كراوفۆرد) تا لە وردە كاری پلانی عێراق ئاگادارم بكاتەوە. پلانەكەشمان بۆ خۆی بەو جۆرە بوو، كە بەلای كەمەوە پێویستیمان بە شەش مانگ خۆ ئامادەكردن و كۆكردنەوەی هێز هەبوو لەگەڵ بوونی 400 هەزار سەرباز. ئەزموونی ئەفغانستان بناغەی تیڕوانینمان بوو بۆ عێراق. بە حوكمی تەكنۆلۆژیای نوێ و كردەوەی هێزە تایبەتەكان، ئەنجامدانی پەلاماری خێرا لە باشوری عێراق لە كوەیت و لە ئوردن و سعودیە و لە باكوریشەوە، لە توركیاوە و پەلاماری ئامانجەكان بە دیقەتی زۆرەوە، وەها دەكات پێویستیمان بە بوونی سەربازی كەمتر بێ، هەموو ئەمانە تۆمی فرانكس پێ گوتمەوە و وەكو وانەیەك لە ئەفغانستانەوە فێری بووین) .

لە بارەی دوو دڵیەكانی خۆی لەسەر پلانە كە جۆرج بوش نووسیویەتی:

 دوو دڵی زۆرم هەبوو، دەمویست بزانم چەندە خێرا هێزەكانمان دەتوانن بجوڵێن و چییان پێویست دەبێت بۆ جێگیر بوونیان، وەك ئەفغانستان، غەمی خەڵكم لابوو. ترسی ئەوەم هەبوو سەدام بۆریە نەوتیەكان و كێڵگە نەوتیەكان وێران بكات و ئیسرائیل موشەك باران بكات، یان چەكی كۆكوژ دژی هێزەكانمان یان خەڵكی عێراق بەكار بهێنێ.

ئەم پلان و ئامادە سازیە زۆر كاری لەسەر كرا بوو، كۆبوونەوەی زۆری لەسەر كرا بوو، لەمبارەوە جۆرج بوش دەڵێ: لە مانگی 12-2001 تا مانگی 8-2002 دوانزە جار تۆمی فرانكسم بینی و بە تەلەفۆن قسەم لەگەل كرد، راستە پلانەكە باشتر بوو بوو، بەڵام بە تەواوی بە دڵم نەبوو، پرسیارم زۆر لێیان دەكرد، بە تایبەت ئەگەرهاتوو سەددام هێزەكانی لە بەغدا چڕبكاتەوە.

دواتر لەبارەی خۆ تەیار و ئامادە كردنەوە (جۆرج بوش) نوسیوویەتی لە 5-8-2002 پلانە بە تەواوی ئامادە كرا. لە ژێر ناوی مەشق و راهێنان و مانۆڕ و تاقیكردنەوەی جۆراوجۆر، هەنگاو بە هەنگاو هێزەكانمان لە كوێت زیاد كرد.

زەرقاوی و چەكی كۆكوژ

لە بەشێكی یادەوەریەكەیدا، بوش باس لەوە دەكات، لە هاوینی 2002 راپۆرتێكی هەواڵگریان پێگەیشتووە، كە باس لە هاتنی زەرقاوی دەكات بۆ عێراق وچوونی بۆ بەغدا و مانەوەی بۆ دوو مانگ لەوێ و وەرگرتنی چارەسەری پزیشكی پێویست. لە لایەكی دیكەوە زانیاریان هەبووە، كە زەرقاوی لە رێی تاقیگەیەكەوە، سەرقاڵی دەستخستن و دروستكردنی چەكی ژەهراویە، ئەمەش ئەمەریكای زیاتر نیگەران كرد بوو، بۆیە لە رێگەی (CIA) یەوە، لە رێی چەند دەزگایەكی هەواڵگری عەرەبیەوە داوایەكی ئەمەریكا گەیەنراوەتە سەددام تاوەكو زەرقاوییان ڕادەست بكات، بەڵام سەددام ئەو داوایەی رەتكردۆتەوە. دواتر باس لەوە دەكات كە لە هاوینی 2002 ئەمەریكا بەنیاز بووە، بە موشەكی (تۆماهۆك و فرۆكەی B-2) بنكەكانی گرووپی زەرقاوی لە عێراق بۆمباران بكات، بەڵام ترسی ئەوەیان هەبووە، كاریگەری نێگەتی لەسەر كۆی پلانەكەیان بۆ عێراق دابنێ.

هەوڵدان لەگەڵ UN

هەروەك بە نوسینەكانیەوە دیارە، بوش ویستوویەتی نیوەی پلانەكەی هەڵمەتێكی دیپلۆماسی بێت، ترۆپكی ئەم هەوڵانەش ئەوە بووە، كە بڕیاری نوێ لە ئەنجومەنی ئاسایش دژ بە عێراق هەبێت. كۆڵن پاوڵ، زۆر پێی لەسەر ئەوە داگرتووە كە بۆ دەستخستنی زۆرترین پشتیوانی نێودەوڵەتی و ڕای گشتی جیهانی باشترە لە UN بڕیارێكی نوێ هەبێ و پێی وا بووە، بە بوونی هەندێ هەوڵی نێودەوڵەتی و پشتیوانی بڕیاری ئەوان، ئەو كات بە بەكارهێنانی هێزی سەربازی زۆر بە ئاسانی عێراق دەبەنەوە.

نیگەرانی لە ڕاوێژكارێكی باوكی

بوش باس لەوە دەكات، كە رۆژی 15-8-2002 رۆژنامەی (وۆڵ ستریت جۆرناڵی) خوێندۆتەوە و ستونێكی (برێنت سكۆ كرۆفت) ی بینیووە، كە لە ئیدارەی (بوش) ی باوك راوێژكاری ئاسایش نەتەوەیی بووە. ناونیشانی وتارەكەی ئەوە بووە هێرش مەكەنە سەر سەددام) . بوش نیگەرانی و بێزاری خۆی لەو نوسینە دەربڕیووە و راستەوخۆ پەیوەندی بە باوكیەوە كردووە، كە چۆن برێنت شتی وەها دەنوسێت و باوكیشی دڵنیای كردۆتەوە، كە (برێنت) دۆستێكی نزیكیانە. دواتر بوش باس لەوە دەكات كە هەندێ لە هاورێ نزیكەكانی بۆیان باس كردووە كە رەنگە ناوەرۆكی نوسینی برێنت، پەیامێكی باوكی بوو بێت و حەزی كردبێ بەو شێوە پێت بگەینێ. لەوەڵامدا، بە هاورێكانی گوتووە كە باوەر بە قسەی وەها ناكات، چونكە باوكی زۆر لێی نزیكە و شتی وەهای لێ چاوەرێ ناكات.

كۆبوونەوەیەكی یەكلاكەرەوەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی

بوش باس لەوە دەكات كە لە 7-9-2002 كۆبوونەوەیەكی یەكلاكەرەوەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمەریكای كردووە، تاوەكو دوا هەوڵ لەگەڵUN بدەن و ئەندامانی ئەنجوومەنی ئاساشی نەتەوەیی هەر كەس هەڵوێستی روونی خۆی بخاتە روو. لەم رووەوە نوسیوویەتی: دیك چینی پێیوابوو كە پێویستە ئەمەریكا بۆ خۆی هەڵوێستی خۆی بەرامبەر عێراق دووپات بكاتەوە و30 تا60 رۆژ بدرێتە عێراق، ئەگەر نەیتوانی خۆی لە چەكی كۆكوژ لەو ماوەیە خاوێن بكەنەوە، ئەو كات هێز بەرامبەر عێراق بەكار بهێنرێ.

 كۆڵن پاوڵ پێی لەسەر ئەوە دادەگرت، كە بڕیارێكی نوێ لەUN دەربچێت تا پشتیوانی نێودەوڵەتی زیاترمان هەبێت، چونكە زۆر زەحمەتە بە تەنیا بتوانین ئەم كارە بكەین.

بوش دەڵێ پاش گۆێگرتنم بۆ هەموو ئەو پێشنیارانەی خرانەروو، بڕیارمدا، كە داوای بڕیارێكی نوێیUN بكەین، بەڵام پێمگوتن: نارۆشنیەكی دەولی لە بەرامبەر سەددام هەیە، دەبێ روون بكرێتەوە یان چەكی كۆكوژی خۆی دەخاتە روو و نایهێڵێ یان تووشی شەڕ دەبێ.

بڕیاری كۆنگرێس

هاوشان لەگەڵ ئامادەكاری بۆ بڕیارێكی نوێیUN ئیش لەسەر ئەوە كراوە، كە لە كۆنگرێس دەسەڵاتی شەڕ وەربگرێ و بۆ ئەو مەبەستەشCIA تەواوی هەڵسەنگاندنە هەواڵگرییەكانی خۆی لە بارەی پرۆگرامی چەكی كۆكوژی عێراق دابووە كۆنگرێس. لەم رووەوە جۆرج بوش باسی هەڵوێستی پۆزەتیڤی جۆزێف بایدن و هاری رید و جۆن ئیدوارد و جۆن كەیری و هیلاری كلینتۆنی دیموكراتەكان دەكات و ئاماژە بە وتەیەكی چەك هەیگلی كۆماریخواز دەدات، كە لە كۆبوونەوەكەی كۆنگرێس گوتبووی: مەترسی جوڵە نەكردنمان زۆرە، ئێمە بۆ ئەوە هەڵبژێردراوین تا كێشەكان چارەسەر بكەین، نەك تەنها قسەیان لە بارەوە بكەین. كاتی ئەوە هاتووە ئیتر رێگایەكی تازە بۆ عێراق و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بنەخشێنین.

لە11/10/2002 ئەنجوومەنی پیران بە77 دەنگ بەرامبەر23 دەنگ و ئەنجومەنی نوێنەران بە296 دەنگ بەرامبەر133 دەنگ، بڕیاری شەڕیاندا.

بڕیاری 1441ی UN

پاش هەوڵێكی زۆر و دوودڵیەكی زۆر لە بەرامبەر چین و روسیا وفەرەنسا، توانرا لە 8-11-2002 بە تێكڕای دەنگی هەر 15 ئەندامەكەی ئەنجوومەنی ئاسایش بڕیارێكیUN دەربچێ كە داوا لە رژێمی سەددام دەكات، لە ماوەی 30 رۆژدا راپۆرتێكی تازە و پوخت و ورد لەسەر پرۆگرام و تواناكانی چەكی كۆكوژ بداتە UN لە 7-12-2002 رژێمی سەددام راپۆرتێكی پێشكەش كردووە، بەڵام دیاربووە خۆی دزیووەتەوە لە راستیەكان، لەم رووەوە بوش دەنوسێت سەیری وەڵامەكەم كردو گوتم: ئەمە تاقیكردنەوەیەكی باشە، هانس بلێكس سویدی گوتی: كە وەڵامەكەیان بەقەبارە گەورەیە و بە ناوەرۆك هەژار، جۆلیبرمان گوتی: كە راپۆرتەكەی سەددام 12 هەزار لاپەڕەیە و نزیكەی 100 پاوەن درۆیە.

لە 27-1-2003 هانس بلێكس راپۆرتی خۆی داوەتە ئەنجوومەنی ئاسایش و باس كردووە، كە عێراق نەیتوانیووە پرۆگرام و چەكەكانی خۆی وەكو گازیVX و خەردەل و چەكی كیمیاوی دیكە بخاتە روو. بوش دەنوسێ بەڕوونی دیار بوو، كە رژێمی سەددام بڕیاری 1441ی پێشێل دەكرد.

بوش دەنوسێ لە مانگی 1-2003 تۆنی بلێر هاتە لام لە واشنتۆن بۆ كۆبوونەوەیەكی ستراتیژی، باسمان كرد، كە عێراق پابەندی بڕیاری 1441 نەبووە، بلێر داوای كرد با هەوڵ بدەین بڕیارێكی دیكەی UN وەربگرین تا بتوانین لە رووی سیاسی و سەربازیەوە جۆرە خۆ پارێزییەك بێت بۆمان. ئەم داوایەی بلێرم بە دڵ نەبوو، كۆڵن پاوڵ بەزەحمەتی دەبینی، بەڵام دواتر بڕیارمدا كە داوای بڕیاری نوێ بكەین.

راپۆرتەكەی كۆڵن پاوڵ

سەبارەت بە هەوڵی بڕیارێكی دیكەیUN بوش دەڵێ داوام لە كۆڵن پاوڵ كرد راپۆرتێكی زانیاری خۆمان لە بەردەم ئەنجومەنی ئاسایش بخاتە روو، وەك خۆ ئامادە كردنێك بۆ ئەو راپۆرتەی كە بڕیار بوو لە 5-2-2003 پێشكەشی بكات، كۆڵن پاوڵ 4 رۆژ لە بارەگای CIA مایەوە تاوەكو لەگەڵ جۆرج تێنێت خۆیان باش ئامادە بكەن. دواتر توانی راپۆرتێكی باش و بە هێز و باوەڕهێنەر بخاتە روو.

هەڵوێستی شیراك

لەدوو توێی گیڕانەوەی چۆنیەتی مامەڵەكردن لەسەر بابەتی عێراق، ئەوە بە دەردەكەوێت كە جۆرج بوش لە بەرامبەر جاك شیراكی سەرۆكی ئەو كاتی فەرەنسا زۆر ئاسودە نەبووە. لەم رووەوە نووسیوویەتی پاش وتارەكەی كۆڵن پاوڵ، جاك شیراك پێی گوتم: ئێمە هەردووكمان دوو كەسی خاوەن ئەخلاقین، منیش لەوەڵامدا پێمگوت: * بەڵام لەم حاڵەتەدا ئەخلاق بە جیاوازی دەبینیین، دواتر بە خۆمم دەگوت: ئەگەر دیكتاتۆرێك كە خەڵكی خۆی ئەشكەنجە دابێت و كیمیابارانی كردبێ، بێ ئەخلاق نەبێ، ئەبێ كێ بێت؟

هەر لە بارەی هەڵویستیانەوە نوسیوویەتی پاش سێ رۆژ، شیراك چووە بەردەم كامێراكان و گوتی: * ئەمڕۆ هیچ شتێك پاساوی جەنگ نادات. ئەو و گێرهارد شرۆیدەر ولادیمێر پوتن راگەیەنراوێكی هاوبەشیان لە دژمان بڵاو كردەوە. هەرسێكیان لە ئەنجومەنی ئاسایش بوون، بۆیە ئاسۆی وەرگرتنی بڕیاری دووەم روون نەبوو.

نامەیەكی تۆنی بلێر

لە بارەی هەڵوێستی فەرەنساوە، تۆنی بلێر جۆرج بوش ئاگادار دەكاتەوە، لەم رووەوە بوش دەنوسێ: لە رۆژی 19-2-2002 تۆنی بلێر نامەیەكی بۆ نوسیم و هەڵوێستی فەرەنسای بۆ روونكردبوومەوە، كە چۆن دەیەوێت ئەم دەرفەتە بەجۆرێك مامەڵەی لەگەڵ بكرێ كە ئایا ئەوروپا شەریكی ئەمریكایە یان ڕكابەر؟ هەروەها نوسیبووی كە ئێمە پشتیگریەكی بە هێزی ئەوروپامان هەیە لە وانە پورتوگال، دانیمارك، پۆڵۆنیا، ئیسپانیا و هۆڵەندا و زۆربەی وڵاتانی ئەوروپای رۆژهەڵات، هەروەها لە دوایین كۆبوونەوەی ناتۆ، 15 وڵاتی ئەندام لەگەڵ شەڕی سەربازین دژی عێراق، بەڵام تەنها بەلجیكا و لۆكسۆمبۆرگ لەگەڵ هەڵوێستی فەرەنسا و ئەڵمانیان.

ئازایەتی تۆنی بلێر

جۆرج بوش، زۆر سەرسامی زیرەكی و تواناكانی تۆنی بلێر بووە، بە دۆستێكی زۆر نزیكی خۆی زانیووە، باس دەكات كە چۆن لە ماوەی8 ساڵی سەرۆكایەتی خۆیدا 30 جار بلێر سەردانی ئەمەریكای كردووە و چەندینجار خۆیان و خێزانەكانیان داوەتی یەكتر بوون و پێكەوە تەماشای فیلمی نوێ و بابەتی TV یان كردووە. جۆرج بوش لە بارەی بلێرەوە دەڵێ سەركردەیەكی زۆر لێهاتوو بوو، بیركردنەوەیەكی ستراتیژی هەبوو. باوەڕی بە ئاشتی جیهانی هەبوو. لەسەر بابەتی عێراق تۆنی بلێر زۆر هاوڕا بووە لەگەڵ جۆرج بوش كە رژێمی سەددام چۆن هەڕەشە بووە لە سەر ئاسایشی ناوچەكە و جیهان. لەسەر و بەندی كاركردن بۆ بڕیاری دووەمیUN و هەڵوێستی فەرەنسا، لە بەریتانیا تۆنی بلێر لە ژێر گوشارێكی زۆری پارتی پارێزگاران و چەند گروپێكی حزبەكەی خۆی، پارتی كرێكاران، بووە، بە جۆرێك كە لەسەر هەڵوێستی بلێر بەرامبەر عێراق، ئەگەری زۆر هەبووە بەشێكی دیار لە پەرلەمانتارانی حزبەكەی لە دژی راوەستن و متمانەی سەرۆك وەزیری لێوەربگرنەوە، لەم رووەوە بوش دەڵێ بەشێك لە پارتی كرێكاران دژی بلێر وەستانەوە، لە سەرەتای مانگی 3ی 2003 روون نەبوو، كە ئایا حكوومەتەكەی دەمێنێ یان نا، تەلەفۆنم بۆ تۆنی بلێر كردوو نیگەرانی خۆمم پێراگەیاند وپێم گوت: باشترە لەم هاوپەیمانێتیە بچیە دەرەوە تاوەكو لەحكومەتی خۆت بمێنی و بۆ ئەوەی نەدۆڕێت، لەوەڵامدا پێی گوتم: * پێم گوتویت كە لەگەڵت دەبم، دووبارەم لێكردوە و گوتم: * تێدەگەم و باشە كە وەها دەڵێت، لەوەڵامدا پێی گوتم: * من بە تەواوی باوەڕم بەم شتە هەیە كە دەیكەین و تادوا قۆناغ لەگەڵت دەبم.

پاشان جۆرج بوش لە بارەی ئەم هەڵوێستەی بلێر دەنوسێ: من دەنگی چەرچڵم لە قسەكانی بلێردا گوێ لێ بوو. بەڕاستی ساتێكی ئازایی ئەم هاورێیە بوو، كە لەگەڵم دەمێنێ بۆ هەتاهەتایە.

بێ وەڵامی سەرۆكی مەكسیك

بۆ مسۆگەركردنی پاڵپشتی وڵاتانی ئەندامی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، جۆرج بوش لەسەر داوای تۆنی بلێر، پەیوەندی بە چەند وڵاتێك كردووە، لەوانە مەكسیك و چیللی. بە تەلەفۆن جۆرج بوش قسەی لەگەڵ ێنسێنت فۆكسی سەرۆكی مەكسیك كردووە و پێیگوتووە: با ئامۆژگاریەكت بكەم، خۆت مەخەرە رێزی فەرەنسیەكان: سەرۆكی مەكسیك بە بوشی گوتووە، هەندێ كاتم بدەرێ و دواتر وەڵامت دەدەمەوە، بەڵام سەرۆكی مەكسیك بێ وەڵام ماوەتەوە، دواتر باڵیۆزخانەی ئەمەریكا لە مەكسیك (جۆرج بوش) یان ئاگادار كردۆتەوە، كە یەك كاتژمێر پاش گفتوگۆ تەلەفۆنیەكەی بوش و ێنسێنت، سەرۆكی مەكسیك چووەتە نەخۆشخانە، چونكە مەوعیدی نەشتەرگەری پشتی هەبووە.

سەرۆكی چیللی گوتی: نا

بەهەمان شێوە، پەیوەندی بە ریكاردۆ لاگۆشی سەرۆكی چیللی كردوە و دۆخەكەی بۆ شیكردۆتەوە، لەوەڵامدا بە (بوش) ی گوتووە، كە باشترە دوو تا سێ هەفتە مۆڵەتی زیاتر بدرێتە سەددام، بوش پێیگوتووە، كە چەند هەفتە هیچ لە بابەتەكە ناگۆڕدرێت و پێی ڕاگەیاندووە، كە بەداخەوە گەیشتنە ئەم قۆناغە و بۆ دواجار لێی پرسیووە كە چۆن دەنگ دەدەن، سەرۆكی چیللی بە روونی گوتوویەتی: نا

ئامۆژگاریەكانی سەرۆكی هەواڵگری میسر 

لە بەشێكی یادەوەریەكەیدا، جورج بوش باس لەوە دەكات، كە چۆن لە ژێر گوشاری ئەوەدا بووە، كە دەرنەكردنی بڕیارێك چەندە كاریگەری نێگەتیی هەبووە و هەندێجار پێیوابووە كە دەرنەكردنی بڕیار كاریگەری نێگەتیی كەمتر نییە لەدەركردنی بڕیار. باس لەوە دەكات كە ئالن گریسپانی سەرۆكی نەقدینەی یەدەگی ئەمەریكا پێیگوتووە مانەوەی دۆخەكە بەو جۆرە و وەرنەگرتنی بڕیاری یەكلاكەرەوە بۆ بەلاداخستنی بابەتی عێراق، كاریگەری نێگەتڤیی لەسەر ئابووری ئەمەریكا كردووە.

شازادە بەندەری سعودی پێ گوتووە، كە وڵاتانی عەرەبی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و هاوپەیمانانی ئەمەریكا چاوەرێی بڕیارێكن.

سێ مانگ بەسەر دوا وادەی بڕیاری 1441 داتێپەڕبووە و عێراق وەڵامێكی روونی نەبووە، پشووی دیبلۆماسی دەگاتە ئاستێكی ناڕوون، حوسنی موبارەكی سەرۆكی میسر بە نهێنی بە تۆمی فرانكسی گوتووە كە عێراق چەكی بایۆلۆژی هەیە، بەڵام هەروەك بوش نوسیوویەتی ئامادە نەبوو ئەم هەڵوێستە بە ئاشكرایی بخاتە ڕوو، ئەویش لە ترسی شەقامی عەرەبی. دواتر بوش باس لەوە دەكات كە تیروانینێكی سەرۆكی هەواڵگری میسر، زۆر كاری كردۆتە سەر بۆچونەكانی و قەناعەتی كردووە، كە مەترسیەكانی بڕیار نەدان زۆرن و هەروەك سەرۆكی هەواڵگری میسر پێی گوتووە كە: سەددامێك بە چەكی بایۆلۆژیەوە، هەڕەشەیەكی جیددیە بۆ هەموو لایەك.

 پلانێك بۆ قۆناغی پاش سەددام

لە بارەی پلانێكەوە بۆ چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ دۆخی عێراق پاش لادانی سەددام، جورج بوش باسی لەوە كردووە، كە لە پایزی 2002 وە بە سەرپەرشتی (ستیڤ هادلی) جێگری راوێژكاری ئاسایش نەتەوەیی ئەمەریكا، پلانێك بۆ قوناغی پاش (سەددام) دانراوە. بە پێی نوسینەكەی بۆش، دوو بابەتی سەرەكی پێكهێنەری كۆی پلانەكە بووە:

1- چۆنیەتی ڕووبەڕووبوونەوەی برسێتی.

2 - بابەتی كۆچ و پەنابەران.

لە15/1/2003 ئیللیۆت ئەبرامز لە ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوەیی راپۆرتێكی وردی داوەتە بوش لەسەر ئەو پلانە و وردەكاری ئەوە خراوەتە روو، كە كامپی پەنابەران لەكام ناوچانەی عێراق بێت، لەسەر نەخشەی عێراق 55 هەزار شوێنی دابەشكردنی خواردن دیاریكراوە و سوود لە ئەزموونی رێكخراوی خۆراكی جیهانی WFP وەرگیراوە. بەشێكی دیكەی پلانەكەیان ئەوە بووە كە چۆن عێراق بونیاد بنرێتەوە لە بوارەكانی خوێندن و تەندروستی و ئاو و ئاوەرۆ و كارەبا و گواستنەوە و حوكمی یاسا و ئیدارە و كشتوكاڵ و پەیوەندیەكان و گەیاندن.

لە بواری سیاسیەوە، بوش دان بەوەدا دەنێت كە زەحمەتترین بەشی پلانەكەیان دۆخی سیاسی پاش نەمانی سەددام بووە، لێرەدا باسی بیروڕا جیاجیاكانی ناو ئیدارەكەی دەكات كە گرووپێك لەگەڵ ئەوە بوون راستەوخۆ دەسەڵات بدرێتە گرووپی سیاسیە عێراقیەكانی ئۆپۆزسیۆن، بەڵام بوش نایشارێتەوە كە لەگەڵ ئەم بۆ چوونە نەبووە. ئارگومێنیتی بوش بۆ ئەو بۆچوونەش ئەوە بووە كە بەریتانیەكان لە بیستەكانی سەدەی رابردوو، مەلیك فەیسەڵیان لە دەرەوە هێناوە و بەسەر عێراقیاندا سەپاندوە، بۆیە هەڵەی بەریتانیەكان دووبارە ناكاتەوە. هەروەها باس لەوە دەكات كە پاراستنی ئاسایشی عێراق پاش سەددام، ئاستەنگێكی دیكەی گەورە بووە. لەم روەوە، بوش باس لەوە دەكات كە چۆن بە بڕیاری NSPD24 لە 23-1-2003 ئۆفیسی بونیادنانەوە و یارمەتی مرۆیی ناسراوە بە ORHAی دروستكردووە و بەراسپاردەی رامسفێڵد، ژەنراڵ جەی گارنەری بە بەرپرسی ئەو ئوفیسە دیاری كردووە.

پاش ئامادەكردنی پلانی شەڕ و پاش شەڕ و سازدانی بەرپرس و ستافی جێبەجێكار و ئامادە باشی هێزەكان، بوش باس لەوە دەكات كە ئیدی ئامادەیە بۆ دەركردنی بڕیاری كۆتایی.

لێرەدا، بوش ئاماژە بە دوو دڵیەكەی خۆی دەدات لە قۆناغی پاش رووخانی رژێمی سەددام، چونكە هەروەك نوسیویەتی ئەمەریكا ئەزموونی لە دروستكردنەوەی دەوڵەتان، سنوردارە و زەحمەتە پێشبێنی ئەوە بكەن كە پێداویستیەكانی قۆناغی پاش لادانی رژێمی سەددام چۆن و بە چ ئاست و شێوازێك سەر هەڵدەدەن، هەمیشە وتەیەكی سەركردە سەربازیەكانی خۆی بە بەبیرخۆی هێنانەوەتەوە، كە لە یەكەم چركە ساتی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ دوژمن، پلانەكان بە هیچ جۆرێك وەك خۆیان نامێنین.

گرفتی توركیا

جورج بوش باس لەو دەكات كە لەسەرەتای ئازاری 2003 پلانی تۆمی فرانكس بە تەواوی ئامادە بووە و بۆ خویشی لە ئاستی توانا و ئامادە سازیەكان رازی بووە، لە بارەی هەڵوێستی توركیاوە جۆرج بوش نوسیوویەتی بۆ چەندین مانگ بوو داوامان لە توركیا دەكرد مۆڵەتمان بدات لە رێی خاكی توركیاوە 15 هەزار سەربازی فرقەی 4ی پیادەی ئەمریكا بۆ بەرەی باكوری عێراق بنێرین لە بەرامبەر رازی بوونی توركیا بەلێنمان پێ دابوون هاوكاریە ئابوری و سەربازیەكانمان بۆیان زیاتر بكەین، ئاسانكاری بۆ توركیا بكەین تا بە تەواوی سود لە بەرنامەكانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی وەربگرێ، لە هەڵوێستی خۆمان بۆ پیشتگیری بە ئەندام بوونی توركیا لە یەكێتی ئەوروپا سورتر بین لە ساتێكدا وا دەردەكەوت كە توركیا رازی بێت، كابینەی حكومەتی عەبدوڵڵا گولی سەرۆكی وەزیران رازی بوون، بەڵام لە1/3/2003 پەرلەمانی توركیا رەتی كردەوە. من زۆر نیگەران و بێ ئومێد بووم. لە یەكێك لە داواكاریە سەرەكیەكانمان بۆ هاوكاریمان كە تاكە جار بوو داوا لە توركیا بكەین، توركیای هاوپەیمانمان و ئەندامی ناتۆ، پشتی ئەمەریكای بەردا. ) )

دواتر باس لەوە دەكات كە چۆن رامسفێڵد و تۆمی فرانكس ناچار بوون هێزەكانی فرقەی 4ی پیادە لە دەریای سپی ناوەڕاست بهێڵنەوە. دواتر جۆرج بوش دەنوسێ: پلانمان دانا كە هەندێ لە هێزی پەڕە شووتوانەكانی خۆمان لە لیوای 173ی پەرەشووتوانی بنێرینە ناوچە كوردییەكانی باكوری عێراق تا جێ پێیەكمان لە بەرەی باكور هەبێ.

دواساتەكانی بەر لە بڕیاری كۆتایی

جۆرج بوش بەوردی لە لاپەڕە 252ی كتێبەكەی باس لە دوایین ساتەكانی بەر لە بڕیاری كۆتایی دەكات تیایدا ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە چۆن لە رۆژی یەك شەممەی16/3/2003 چوونتە دوورگەكانی ئازۆریس كە ناوچەیەكی پورتۆگالییە، بۆ دوایین كۆبوونەوەی باڵا لەگەڵ تۆنی بلێر و سەرۆك وەزیرانی ئێسپانیا و سەرۆك وەزیرانی پورتوگال و باس لەوە دەكات كە پاش ئەوەی روسیا و فەرەنسا و ئەڵمانیا دژی بڕیاری دووەمیUN بوون و مەكسیك و چیللی ئامادە نەبوون دەنگ بە بڕیاری دووەم بدەن، كۆبوونەوەی لوتكە گەیشتە ئەو باوەڕەی، كە هەوڵە دیپلۆماسیەكان كۆتاییپێهات. پاشان دەنوسێت پلانماندانا كە بەیانی رۆژی دووشەممە ئێمە رەشنووسی بڕیاری دووەم بكێشێنینەوە و ئێوارەكەی دوا ئاگاداركردنەوە بدەمە سەددام و دوو كوڕەكەی عێراق لە ماوەی48 كاتژمێر بەجێبهێڵن تا بتوانین بڕیاری شەڕ نەدەین. حكوومەتەكەی تۆنی بلێر رۆژی سێشەممە لە بەردەم دەنگدانی پەرلەمانی بەریتانیا بوو كە مەترسی لەسەر بوو، بلێر پێی گوتم: ئەگەر دەنگی نەهێنا ئەوا دەست لەكار دەكێشێتەوە، دواتر تەوقەیەكم لەگەڵ بلێر و تیمەكەی كردوو كۆندالیزارایس بە بلێری گوت هیوادارم ئەمە دوایین جار نەبێ كە یەكتری دەبێنین.

پاش چەندین مانگ راوێژ و هەوڵی دیبلۆماسی، جۆرج بوش دەنوسێ، ( (كە ئیدی لە ساتە وەختەكانی یەكلاكردنەوە نزیك بوینەتەوە) ) و رۆژی 17/3 نیگرۆپۆنتی، بڕیاری دووەمی لەUN كێشایەوە، ئێوارەكەی بوش وتارێكی بۆ ئەمریكییەكان پێشكەش كردووە و دەنوسێ ئەنجومەنی ئاسایشUN نەیتوانی لە ئاستی ڵاپرسراوێتی بێت، بەڵام ئێمە لە ئاستی لێپرسراوی خۆمان دەبێت. سەددام حوسێن و كوڕەكانی دەبێ لە ماوەی48 كاتژمێر عێراق بەجێبهێڵن، ئەگەرنا رووبەرووبوونەوەی سەربازی روودەدات لەو كاتانەی كە ئێمە دەست نیشانی دەكەین.

دوو ڕۆژ هێندەی دوو هەفتە بووە

پەیوەست بە چۆنیەتی تێپەرێنی ئەو دوو رۆژە، بوش باس لەوە دەكات، كە هێندەی یەك هەفتە بەلایەوە درێژ بووە. هەواڵی خۆش ئەوە بووە كە لە رۆژی سێ شەممە تۆنی بلێر بە جیاوازیەكی كەم پیشتگیری بەریتانیای بردۆتەوە و ئیدی بەریتانیا شان بەشانی ئەمەریكا دەبێت.

ناردنی سەددام بۆ بیلاروسیا

لەم دوو روژەدا، بوش ئاماژەی پێداوە، كە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە پێشنیارێك كراوە، رێگە بۆ سەددام خۆش بكرێت كە بە 1 یان2 ملیار دۆلارەوە عێراق بەجێبهێڵێ و بڕواتە بیلاروسیا، بەڵام سەددام گویێ بە پێشنیارەكە نەداوە و بڕیاری داوە كە شەڕ بكات.

ساتەوەختی وەرگرتنی بڕیار

جورج بوش لە بارەی وەرگرتنی بڕیاری شەڕ، باس لەوە دەكات كە رۆژی 19-3-2003 چووەتە ژووری عەمەلیاتی كۆشكی سپی و هەموو ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی لەوێ بوون و لە رێی ڤیدۆ كۆنفرانسەوە لەگەڵ تۆمی فرانكس لە بنكەیەكی سەربازی سعودیە و چەند ژەنراڵێكی دیكەی بەریتانی و ئۆسترالی كۆبووەتەوە لەم رووەوە بوش دەنوسێ دوو پرسیارم لە تۆمی فرانكس و هاورێكانی كرد، ئایا خۆشحاڵن لەو پلانەی كە دانراوە؟ ئایا هەموو شتێكتان لە بەردەستە بۆ بردنەوەی ئەم شەڕە؟) ) لە وەڵامدا تۆمی فرانكس گوتوویەتی: ئەم هێزە بەتەواوی ئامادەیە. پاشان بوش دەنووسێ: روومكردە دۆناڵد رامسفێڵد و پێم گوت: بۆ ئاشتی جیهان و بەرژەوەندی خەڵكی عێراق فەرمانتان پێ دەكەم ئۆپەراسیۆنی ئازادی عێراق جێبەجێ بكەن. لە بارەی ساتەكانی پاش ئەم بڕیارە جۆرج بوش نوسیوویەتی پاش بڕیارەكە ژووری عەمەلیاتم بەجێهێشت و پێویستم بەكات هەبوو تا لایەنە سۆزداریەكەی ساتەوەختی بڕیار وەرگرتنەكە بە تەواوی وەرگرم. تەنها یەك كەس هەبوو كە لە هەست و نەستی من لەم كاتەدا باش تێبگات. چوومە سەرمێزی ئیمزاكرنی رێككەوتنەكان و نامەیەكم بەدەست و خەتی خۆم نووسی بەم جۆرە.

باوكی بەرێزم.. لە دەورووبەری كاتژمێر 30:9 بەیانی فەرمانم دایە وەزیری بەرگری، دۆناڵد رامسفێڵد تا پلانی ئازادی عێراق جێبەجێ بكات. سەرەڕای ئەوەی كە من پێش چەند مانگێك ئەو بڕیارەم دابوو كە هێزی سەربازی بەكار بێهنم ئەگەر پێویستی كرد تا عێراق ئازاد ببێ و ئەو وڵاتە لە چەكی كۆكوژ رزگاری بێت، بەڵام ئەم بڕیارەم بڕیارێكی سۆزهێنەریش بوو.

دەزانم كە بڕیارەكەم بڕیارێكی دروست بووە و ئۆمێد دەكەم و دەپارێمەوە گیانی كەم لە دەست بدەین. عێراق ئازاد دەبێ و جیهان پارێزراوتر دەبێو لایەنی سۆزی بڕیارەكە نەما و ئیستا چاوەریێ هەواڵی كارە نهێنیەكانمان دەكەین. تێدەگەم كە تۆش چۆن بەم قۆناغەدا تێپەریوی.

لەگەڵ خوشەویستیم

جۆرج

پاشان دەنوسێ كە پاش چەند كاتژمێرێك، جورج بوشی باوك، فاكسێكی بۆ ناردۆتەوە و نووسیویەتی:

ئازیزم جۆرج..

پێش كەمێك نامە دەست نوسەكەت گەیشت و پێی دڵشاد بووم تۆ كارێكی راست دەكەیت. ئەو بڕیارەی كە پێش كەمێك داوەتە، زەحمەترین بریارێك بووە كە تا ئێستا داوتە، بەڵام ئەم بڕیارەت بە هێزەوە داوە. كارێكی دروستە كە نیگەران بیت بە لە دەست دانی هاووڵاتیانی بێگوناهی عێراقی و ئەمەریكی، بەڵام تۆ ئەو كارەت كردووە كە دەبوایە ئەنجامی بدەی.

رەنگە ئەمەش كەمێك هاوكارت بێت بۆ رووبەرووبوونەوەی ئەو كێشە زەحمەتانەی كە زەحمەترین كێشەن لە سەردەمی سەرۆكایەتی لینكۆڵنەوە تووشمان بووە، بەڵام تۆ بە ئازایەتیەوە شانت داوەتە بەر ئەم بارە. قسەكەی رۆبن لە بیرت بێت خۆشمدەوێ لەوە زیاتر كە زوبان بتوانێ باس بكات. باشە، بەڵام من زیاتر خوشمدەوێی.

 دڵسۆزت- باوكت

دەرفەتەكەی كێڵگەی دۆرە

شەش كاتژمێر پاش وەرگرتنی بڕیاری جێبەجێكردنی پلانی ئۆپەراسیۆنی ئازادی عێراق، لە ناكاو جۆرج بوش تەلەفۆنێكی لە رامسفێڵدەوە پێ دەگات. بوش دەنوسی: رامسفێڵد داوای كرد بێتەلام و پێم گوت وەرە، هەر پاش گەیشتنی لێم پرسی چی هەیە؟ رامسفێڵد گوتی: چانسێكمان هەیە سەددام بكوژین.

پاشان باس دەكات كە چۆن تۆڕێكی زانیاری هەواڵگری توانیوویانە دەستنیشانی ئەوە بكەن كە (سەددام) لە كێلگەیەكی ناوچەی دۆرە خۆی حەشارداوە و ئەگەر شوێنەكە بۆمباران بكرێ.

جورج بوش، دەنوسێ: گومانم هەبوو و دوو دڵ بووم. ئەگەر فەرمان بدەم بۆمباران بكرێت، ئەوكات پلانە باشەكەی خۆمان كە دامان نابوو دوو رۆژ ئۆپەراسیۆنی نهێنی بكرێ، تووشی رووداوی لەناكاو دەبێ، ئەگەر بڕیار بدەم دووF-117 بڕۆن بۆمبارانی شوێنەكە بكەن، دوودڵ بووم لەوەی كە رەنگە زانیاریە هەواڵگریەكە تەڵەیەك بێ كە دەمگوت رەنگە راستبێ سەددام چووبێتە دۆرە، بەڵام پاسێكی پڕ لە منداڵ برابێتە ئەو شوێنە و یەكەم وێنەی شەڕ بەو شێوە بكەوێتەوە كە ئێمە منداڵی بێ تاوانی عێراقیەكان دەكوژین. پاشان باس دەكات كە، دوودڵ بووە و بیرۆكەی ئەوەی هەبووە، رەنگە بە كوشتنی (سەددام) عێراق و ناوچەكە لە شەر دووربكەوێتەوە، هەروەها دەنوسێ:

 دواجار بڕیارمدا كە پەلاماری شوێنەكە بدرێ. فرۆكەوانەكان ئیشێكی باشیان كرد، بەڵام زانیاریە هەواڵگریەكە هەڵەبوو.

گرتنی بەغدا و شكاندنی پەیكەرەكەی سەددام

پاش هێرشەكەی سەر دۆرە، راستەوخۆ ئۆپەراسیۆنە سەربازیەكە دەستی پێكردووە، جۆرج بوش، بەگشتی باسی رۆژانی بەڕێوەچوونی شەڕەكە دەكات، بە دواداچوون بۆ ئاستی پەرەسەندنە سەربازی و چۆنیەتی جێبەجێكردنی پلانە كە دەكات، تا رۆژی 9/ 4/2003 كە لە سەرەتای كۆبوونەوەیەكی رۆژانەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا، تۆمی فرانكس پەیوەندی پێوە كردووە و پێی گوتووە فرقەی سێ چوونەتە ناو بەغدا و لە هەر ساتە وەختێك بەغدا خۆی بە تەواوی بە دەستەوە دەدات. جۆرج بوش دەنوسێ هەمان رۆژ 9/4 كۆبوونەوەم هەبوو لەگەڵ سەرۆك رادۆڵف شۆستەری سەرۆكی سلۆاكیا، بە شانازیەوە باسی لەوە دەكرد، كە سەر بەرزن بەوەی بەشدارن لە ئازادی عێراق و فرمێسك لە چاویدا بوو. كە ئەم كۆبوونەوەم تەواو بوو دان باتێڵت پێی گوتم كە بچم سەیری TVبكەم، چونكە لە ئۆفیسی خۆم Oval Office - TV تێدا نیە. ئەو خۆشییەم بینی كە لە گۆرەپانی فیردەوس چەند عێراقیەك و مارێنزەكان پەیكەری سەددامیان شكاند.

بوش لە دزی و ڕاو ڕووتی بەغدا نیگەران بووە

لە بارەی دۆخی بەغدا پاش ئازادكردنی، پرسی ڕاو و رووت و دزی كردن و بە تاڵان بردنی كەل و پەلی دام و دەزگا حكومیەكان و ئەو دۆخەی كە بەغدای تێكەوتبوو، بوش نیگەرانی خۆی نەشاردۆتەوە. لەم رووەوە دەنوسێ: پێشهاتێـك هاتە ئارا كە خۆمان بەباشی بۆ ئامادە نەكرد بوو، چەند هەفتەیەك پاش ئازادی، عێراق، بووە شوێنێك كە هیچ جۆرە یاسایەكی تێدا نەبوو، لە كۆبوونەوەی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی ئەو پرسیارم رووبەرووی هەمووان كردەوە، كە بۆچی كەسێك نیە رێگە لەم دۆخە بگرێ، وەڵامەكان ئەوە بوو كە بەشی پێویست هێزیان لە بەردەست نیە بۆ وەستاندنی ئەم دۆخە. سوپای عێراق توابووەوە، پۆلیس نەمابوو، بە هۆی بڕیاری توركیاشەوە نەمانتوانی هێز لە باكور بنێرین و ئەو هێزەمان كە بەغدای ئازاد كرد ناچار بوون هەمان هێز بەرە و باكوریش بكشێت. ئەو ناسەقامیگری و نەهامەتیەی لە رۆژانی یەكەمی ئازادی هاتنە ئارا، بۆ چەندان ساڵی دواتر كاریگەریە نێگەتیەكانی بەردەوام بوو. كە نەمانتوانی لە دەرفەتی یەكەم بیسەلمێنین بەغدا كۆنترۆڵ بكەین، ئیدی نەمانتوانی ئەوە پیشان بدەین كە دەتوانین ئەو كارە بكەین.

بۆشایی ئەمنی، بۆشایی سیاسی بەدوای خۆیدا هێنا. ئەمەش وای كرد كەسێكی ئەمریكی دیاری بكەم بۆ ئیدارەدانی دۆخی عێراق و پۆڵ بریمەرم دەستنیشانكرد.

مەجلیسی حوكم

بوش باس لەوە دەكات كە رۆژی 12-5-2003 بریمەر گەشتۆتە عێراق و كاری سەرەكی ئامادە سازی بوو بۆ پێكهێنانی مەجلیسی حوكم كە لە مانگی 7-2003 دەست بەكار بوو. بوش دەنوسێ: بریمەر دوو بڕیاری دەركرد، قەدەغەكردنی بەعسیەكان و هەڵوەشانەوەی سوپا، كورد و شیعە پێی دڵخۆش بوون و دڵنیا بوون كە ئیدی رژێمی سەدام تەواو، بەڵام پێشبینی كاریگەری دەروونی ئەم بڕیارانەم لەسەر سونیەكان نە دەكرد و هەندێك پێیان وا بوو كە ئەو بڕیارە ئاماژە بووە بۆ ئەوە كە ئیدی سوننە شوێنیان لە عێراق نەما.

هەروەها بوش دەنوسێ هەزار كەسێكی چەكدار پێیان گوترا كە لە لایەن دادگاوە داوا كراون و ئەوانیش پەیوەندیان بە یاخی بووەكانەوە كرد. ئێستا كە سەیری ئەو بڕیارانە دەكەم، دەبوایە زیاتر گفتوگۆم لەگەڵ بریمەر بكردایە لەسەر ئەو بڕیارانە بە تایبەتی لەسەر ئەو پەیامانەی كە لە هەڵوەشاندنەوەی سوپای عێراقەوە دەكەوتنەوە. لیژنەی ریشەكێشكردنی بەعس زۆركاری دیكەیان كرد كە چاوەرێ دەكرا بیكەن. رەنگ بوو بە هەرحاڵ هەر هەمان فەرمانمان دەركردایە، چونكە ئەگەر نەكرایە رەنگە كۆمەڵە گرفتی دیكەمان بۆ دروست ببووایە، لە وانە رەنگ بوو شیعەكان پێیانوا بووایە كە ئێمە لە ئازادی عێراق زۆر مكوڕ نین و ئەوانیش دژی دیموكراسی بووەستنایە و بچوونایەتە سەر هێڵی ئێرانی.

گەڕان بۆ دۆزینەوەی چەكی كۆكۆژ

جۆرج بوش، باس لەوە دەكات كە لە چەند مانگی یەكەمی پاش ئازادكردنی عێراق، هێزەكانیان زۆر بە شوێن ئەوەدا گەڕاون كە كۆگا و شوێنی چەكی كۆكوژ و پرۆگرامەكانی رژێمی سەددام بدۆزنەوە، هەروەها باس لەوەدەكات كە بەردەوام داوای لە فەرماندە سەربازیەكان كردووە، كە شوێنە كانیان بدۆزێتەوە، داوای لە جۆرج تێنێت كردووە كە كەسێك بۆ سەرپەرشتی پرۆسەی گەڕان و دۆزینەوە دیاری بكات و ئەویش دەیید كەی دیاریكردووە. جۆرج بوش دەنوسێ نەدۆزینەوەی كۆگاكانی چەكی كۆكوژ بۆ متمانەی ئێمە باش نەبوو، چونكە هێزەكانمان لەسەر بنەمای ئەو هەواڵگریانە نارد كە باس لە بوونی كۆگاكانی چەكی كۆكوژ دەكات. هەر چەندە جیهان بەبێ سەددام، ئارامتر و ئاسایشترە، بەڵام دەركەوت زانیاریەكانمان هەڵە بوون.

بڕیاری سەردانی عێراق

جۆرج بوش لە بەشێكی دیكەی یادەوەریەكەیدا لە بارەی عێراقەوە، باس لە بڕیارێكی خۆی دەكات كە چۆن بۆ یەكەمجار بڕیاری داوە سەردانی عێراق بكات. دواتر بەوردی باس لەوە دەكات كە زۆربە نهێنی ئەم بڕیارەی داوە بە جۆرێك زۆرێك لە كەسە نزیكەكانی پێیان نەزانیوە جگە لە (لۆرا) ی خێزانی. ئەم سەردانەیش لە رۆژی جەژنی سوپاسگوزاری بووە لە مانگی 11ی2003 دواتر باس لەوە دەكات كە چۆن لە ئاهەنگێكی سەربازانی ئەمەریكا بە بۆنەی جەژنی سوپاسگوزاریەوە كۆبوونەوە لە بەغدا، بە شێوازێكی لە ناكا و سەرسوڕمانەوە لە لایەن بریمەرەوە بەسەربازەكان پێشكەش كراوە.

گرتنی سەددام

لە بارەی گرتنی سەدامەوە جۆرج بوش لە یادەوەریەكەیدا نوسیویەتی رۆژی شەممە 13-12-2003 رامسفێڵد تەلەفۆنی بۆ كردم و گوتی كە لەگەڵ جەنراڵ جۆن ئەبو زێد قسەی كردووە، پێی گوتووە كە (سەددام) یان گرتووە. رۆژی دواتر كۆندالیزا رایس تەلەفۆنی كرد و گوتی، بە تەواوی دەركەوتووە ئەو كەسەی گیراوە (سەددام) ە. ئەم هەواڵە لە رووی سایكۆلۆژیەوە كاریگەری گەورەی بۆ عێراقیەكان هەبوو. پاش چەند مانگێك4 كەس لەو تیمەی دەلتا كە سەددامیان گرتبوو هاتنە كۆشكی سپی و لەگەڵیان كۆبوومەوە. یەكێكیان پێی گوتم: كە ناوچەكەمان دەپشكنی، بینیمان كەسێك لە چاڵێكەوە هاواری كرد، من ناوم سەدام حوسێنە و سەرۆكی عێراقم و دەمەوێ گفتوگۆ بكەم. منیش پێم گوت: سەرۆك بوش سڵاو و رێزی بۆت هەیە. دیار بوو سەددام سێ جۆرە چەكی پێ بووە، لەوانە دەمانچەیەك. ئەو تیمەی دەلتا، دەمانچەكەی سەددامیان هێنا بوو بە دیاری پێیاندام و منیش لە كتێبخانەكەی ئۆفیسی خۆمم دانا لە كۆشكی سپی تاهەمیشە بە بیرم بێتەوە كە چۆن دیكتاتۆرێكی خوێنرێژ و بەرپرس لە نەهامەتی و مردنی خەڵكی، چۆن ئاوا ترسنۆكانە خۆی لە چاڵێك حەشاردا بوو.

بریاری موعەمەر قەزافی

لە بارەی كاریگەریەكانی پرۆسەی ئازادی عێراقەوە لە دەرەوەی سنوری عێراق، جۆرج بوش نووسیوویەتی وەك هیوامان دەخواست، ئازادی عێراق، كاریگەری لەسەر دەرەوەی عێراق دابنێ و تەنها شەش رۆژ پاش گرتنی سەددام، موعەمەر قەزافی سەرۆكی لیبای دوژمنی دێرینی ئەمەریكا و پشتیوانی تیرۆر، بە ئاشكرا دانی بەوەدا نا كە بەرنامەی پەرەپێدانی چەكی كۆكوژ و كیمیاوی هەبووە و بەڵێنیداوە ئەم بەرنامانە بوەستێنێ و لە ژێر چاودێریەكی نێودەوڵەتی هەموو موشەكە دوور هاوێژە كانیش هەڵوەشێنێتەوە. رەنگە لە ڕووی كاتەوە شتێكی سودفە بوو بێ، بەڵام بۆ خۆم ئەو باوەڕەم نیە.

دوو هەڵە

لە كۆتایی ئەو بەشەی یادەوەریەكانی كە بۆ عێراقی تەرخان كرد بوو، جورج بوش باس لەوەدەكات كە شەڕی عێراق بووە هۆی هاتنە ئارای چەند بەرئەنجامێك، كە هیچ كات مەبەست نەبووە بێنەدی، لەم رووەوە دەنوسێ:

 لە چەند ساڵی رابردوودا كاتێكی زۆرم تەرخان كرد تابیر لەوە بكەمەوە كە بزانم چ شتێك بەهەڵە بووە لە عێراق و بۆچی؟ گەیشتمە ئەو قەناعەتەی كە دوو هەڵەمان هەبووە.

یەكەمیان ئەوە بوو كە ئێمە نامانتوانی وەڵامێكی خێرا و توندمان بۆ ئەو بارودۆخە ئەمنیە هەبێت كە لەسەر و بەندی رووخانی رژێمی سەددامدا هاتە ئارا. لە 10 مانگی پاش ئازادی عێراق، ژمارەی هێزەكانمان لە192 هەزارەوە كردە109 هەزار سەرباز. پێمانوا بوو دەتوانین خێرا هێزێكی عێراقی مەشق پێ بدەین و بە ئامادەسازی زەمینەی لەبار بۆ دیموكراسی، ئاسایشێكی درێژخایەن و سەقامگیر دێنینەدی. كەمكردنەوەی هێز بەم خێرایە گرنگترین هەڵەی جێبەجێكاری بوو لەو شەڕەدا.

هەڵەی دووەم شكستی زانیاریە هەواڵگریەكانمان بوو لە بارەی چەكە كۆكوژەكان. دەزانین كە هیچ زانیاریەكی هەواڵگری100 ٪ راست نیە، چونكە سرووشتی كاری هەواڵگری وایە كە دڵنیایی تەواو نیە، بەڵام پێموابوو كە زانیاریەكان لەبارەی چەكی كۆكوژی عێراق راست بوون، ئەگەر زانیاریەكانمان راست نەبوونایە بۆ چی سەددام بۆ تیمی پشكنینی نێودەوڵەتی ناسەلمێنێ كە كۆگای چەكی كۆكوژی نیە و پرۆگرامی نیە؟ تەواوی ئەو پرۆفایلە سایكۆلۆژیانەی كە لە بارەی سەددامەوە خوێندبوومەوە باسیان لەوە دەكرد كە سەددام كەسێكی خۆڕزگاركەرە، دەمپرسی ئەگەر ئەو زۆر حەز بەمانەوە بە دەسەڵات بكات بۆ قومار بە رژێمەكەی دەكات بەوەی وەها پێشان بدات كە خاوەنی چەكی كۆكوژە؟

بەشێك لە روونكردنەوەكان پاش گرتنی سەددام و لە كاتی لێكۆڵینەوەیFBI لەگەڵی دەركەوتن. بە لێكۆڵەرەكانی گوتبوو، كە زیاتر بایەخی بەوەداوە بە لاواز لەبەر چاوی ئێرانیەكان دەرنەكەوێت وەك لەوەی كە لەلایەن هاوپەیمانانەوە لە دەسەڵات نەمێنێ.

حوكمی مێژوو

لە دوایین لاپەرەكانی تایبەت عێراق، جۆرج بوش نوسیویەت:

 سرووشتی مێژوو وایە كە ئێمە بەرئەنجامەكان كاتێك دەبینین كە كارێكمان ئەنجامدابێت، بەڵام ئەنجامنەدانی كار، بۆ خۆی بەرئەنجامی دیكەی دەبێ. بهێنە بەرچاوی خۆتان جیهان لە چ دۆخێكدا دەبوو ئەگەر هێشتا سەددام حوسێن لە دەسەڵاتدا مابووایە ئەوە هێشتا هەڕەشەی لە دراوسێكانی دەكرد و ژمارەی گۆڕە بە كۆمەڵەكانی زیاتر دەكرد ئەو پارە زۆرەی كە لە نەوتەوە دەستی دەكەوت بە تایبەت كە نرخی یەك بەرمیل لە 30-40 دۆلار بووە $140 بەرو ببویەوە هەموو سزاكانی سەری مایە پوچ دەكرد. برەوی بە بەرنامەی چەكە كۆژەكانی دەدا، پێشبڕكێتی چەك سازی لەگەڵ ئێران و ناوچەكە دەكرد، ئەم چەكانەی دەدایە قاعیدە و گرووپە تیرۆریستییەكانی دیكە. گوشارەكانی سەر هاوپەیمانمان لە ناوچەكە (ئیسرائیل، میسر، ئوردن، كویت، سعودیە و ئیمارات) زیاتر دەبوون.

ئێستا لە ئەنجامی ئەم كارەمان، دوژمنێكی سەرسەختی ئەمەریكا نەما، هەستیارترین ناوچەی جیهان مەترسی سەرچاوەیەكی گەورەی توند و تیژ لەسەر نەما، رژێمە هاوكارەكانی تیرۆر لە دونیا تێگەیشتن لە هاوكارەكانی تیرۆریزم چەندە بە گران لەسەریان رادەوەستێ. عێراقیەكان رێگایەكی دوور و درێژیان لە بەردەمە بۆ هێنانەدی خەونەكانیان، بەڵام چانسێكیان هەیە كە زۆر زۆر زیاترە لەو كاتانەی كە پێشتر هەیانبووە.

چەند تێبینەك

ئەوەی تێبینی كرا، جورج بوش، لە گێڕانەوەی یادەوەریەكانی لە بارەی عێراقەوە، نەچووەتە ناو زۆر وردەكاری دیكەوە. زەقترین نموونەش، بڕیاری زیادكردنی نزیكەی30. 000 سەرباز لەسەرەتای ساڵی 2007 و چونیەتی وەرگرتنی ئەم بڕیارە، یان چۆنیەتی وەرگرتنی بڕیاری تایبەت لەسەر سیاسەتەكانی مامەڵەكردن لەگەڵ گفتوگۆی دەستوری عێراق، هەڵبژاردنەكان، پێكهێنانی حكوومەتەكانی عێراق، بڕیاری گفتوگۆكانی باڵیۆزی ئەمریكا (رایان كرۆكەر) لەگەڵ (ئاغای قومی) باڵیۆزی ئێران لە عێراق و زۆر بابەت و جومگەی دیكەی هەستیار پەیوەست بە دۆخی سیاسی و ئەمنی و دیپلۆماسی عێراق لە نێوان ساڵانی2008-2004

ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.

ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌ کوردستان نێت دا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌، بیروبۆچوونی خاوه‌نه‌کانیانه‌، کوردستان نێت لێی به‌رپرسیار نییه‌.