رێکخراوی ئهمنیستی له20. 04. 09 ڕاپۆرتێکی درێژی لهسهر ڕهوشی مافی مرۆڤ لهههرێمی کوردستان بڵاو کردهوهڕوناکی دهخاتهسهر پێشێلکاری 
یهکانی مافی مرۆڤ لهلایهن ئاسایشو دهسهڵاتی دادوهری لهههرێمدا بهڵام ئاماژهبۆ پێشکهوتنیش لهبواری پاراستنی مافی مرۆڤ لهو ههرێمهدا دهکات. سهرۆکایهتی ههرێمی کوردستانیش کهوا بهپێ ی یاسای نێودهوڵهتی لێپرسراوی یهکهمهبهرامبهر ئهم پێشێلکاری یانهڕونکردنهوهیهکی بڵاوکردهوهلهسهر فهرمانی سهرۆکایهتی ههرێم بۆ لێکۆڵینهوهی ڕون لهسهر ڕاپۆرتهکه.
مهبهست لهم بابهتهلێکدانهوهی ڕاپۆرتهکی ئهمنیستی نی یهچونکهههریهک لهئێمهدهتوانێت ڕاپۆرتهکهبهکوردی بخوێنێتهوه، بهڵکو لهسهر میکانیزمی لێکۆڵینهوهیهلهسهر ئهم تاوانانهی خراونهتهپاڵ ئاسایشو دهسهڵاتی دادوهری لهکوردستاندا کهوا بێ گومان مهبهست دادگاکانی ئاسایشه. ڕا پۆرتهکهتهنها باسی ئهم پێشێلکاری یانهی مافی مرۆڤ دهکات کهوا لهساڵی 2000 وهڕویاندا وهئهمهش خۆشبهختانهیهبۆ سهرۆکی ههرێمو سهرۆک کۆماری عێراقو ژمارهیهکی زۆر لهئهندامهکانی سهرکردایهتی ههردو حزبی سهرهکی ئهگهرنا دهبوایهههر ههمویان بهپاسێکی داخراو بهرهو لاهای، بارهگای دادگای تاوانی نێودهوڵهتی ڕاپێچ بکرێن بههۆی کوشتنی ههزارهها کهس لهشهڕی براکوژیدا، لهگهڵ ئهوانهشهوهکهوا ئێستا گوایهتۆبهیان کرد وهو بونهتهئۆپۆزیسیۆن، چونکهتاوانی لهم جۆرهههتا ههتایی بهسهر ناچن. دیارههێشتا ڕۆژیان نههاتوهچونکهکالێندهرهکهلای ئێمهنی یه.
ئهوهی لێرهدا بۆ باسهکهی ئێمهگرنگ بێت ئهم خاڵانهی خوارهوهن:
- جۆری پێشێلکاری یهکان: ئهو پێشێلکاری یانهی لهڕاپۆرتهکهدا ناویان هاتوهههمویان دهکهونهچوار چێوهی تاوانهکانی دژ بهمرۆڤایهتی ههروهکو لهمادهی 7 ی جاڕی دادگای تاوانی نێو دهوڵهتیدا هاتون (ئهم مادانهلهخوارهوهچاپکراون) .
- ئهم تاوانانهههرههمویان تاوانی نێودهوڵهتین، واتهبهتێپهڕبونی کات بهسهر ناچن وهبکهرهکانی لهدهست لێپرسینهوهی یاسایی دهربازیان نابێت ههتا مردنیان، ههروهکو لهمادهی 29 ی جاڕهکههاتوه.
- بهپێ یاسای نێو دهوڵهتی وهههروهکو لهمادهی 25، 27 وه28 ی جاڕی دادگاکههاتوهلێپرسینهوهی یاسایی ههمو ئهم کهسانهدهگرێتهوهکهوا ڕاستهو خۆ بهتهنها یا لهگهڵ کهسانی تر بهپێشێلکاری مافی مرۆڤ ههڵدهستن، یاخود بهههر شێوهیهک لهشێوهکان هاریکاری تاوانێکی وا دهکهن. جگهلهوهش لێپرسراوهتی ههمو فهرماندهو سهرۆکو بهڕێوهبهرانی ئهم دهزگاو ڕێکخراوانهش دهگرێتهوهکهوا ئهم تاوانا نهیان تیا ئهنجام دهدرێت، چونکهئهم جۆرهلێپرسراونهبهپێ ی یاسا دهبوایهئاگاداری ههڵسوکهوتی کهسانی ژێردهستی خۆیان بن، گرنگیش نی یهئهم لێپرسراوانهسهرۆکی دهوڵهتو حکومهت بن، یا وهزیرو پهرلهمانتار، چونکههیچ حهسانهیهک نایخوات.
لێرهد هتوانین بڵێین کهوا ئهگهر بێتو یاسای نێودهوڵهتی لهسهر لێپرسراوانی ههرێم بهبێ ڕهچاوکردنی هۆکاری سیاسی بسهپێندرێت ئهوا بهپێ ئهم مادانهی سهرهوه، سهرۆکی ههرێمو، سهرۆکی حکومهتو، سهرۆکانی ههردو دهزگای پاراستنو زانیاریو ههمو بهڕێوهبهرهکانی ئاسایشی گشتیو ئاسایشی پاریزگاکان ڕونهبهڕوی لێپرسینهوهی یاسایی دهبنهوه، چونکهبهجۆرێک لهجۆرهکان بهشداری تاوانی ئهشکهنجهدانو تاوانهکانی تری ناو هاتو بونهوهبهتایبهتیش ههردو سهرۆکی دهزگای پاراستنو دهزگای زانیاری چونکهچونکهڕاستهوخۆ لێپرسراون لهکارهکانی هێزهکانی ئاسایش.
بهندهبهحوکمی ئهوهی نزیکهی شهش مانگ میوانی بهزۆری دهزگای پاراستنو ئاسایش بو لهههولێر وهلهنزیکهوهئاگاداری زۆر تاوان بو، ئهو شاندهی ئهمنیستی کهوا ئهم ڕاپۆرتهی ئامادهکردوه لهڕێگای گهڕانهوهیدا لهکوردستان، لهڤیهنا چاوپێکهوتنێکی لهگهڵما ساز کرد کهوا ڕهنگدانهوهی لهڕاپۆرتهکهدا ههبو. ههرچهندهناتوانم لهسهر تۆڕی ئینتهرنێت باسی زۆر لهنهێنی یهکانی ئاسایش بکهم لهپێناوی پاراستنی ئاسایشی نهتهوهیی، بهڵام خوێنهری کوردیش مافی خۆیهتی بهشی لهم زانیاریانهههبێت کهوا لێرهدا بهکورتی باسیان دهکهم.
ئهشکهنجهدان لهئاسایش
من لێرهدا تهنها دهتوانم باسی ئاسایشی پارتی بکهم چونکهلای ئهوان زیندانی بوم، بهڵام گومانم لهمهنی یهکهوا ئاسایشی یهکێتی ههروهکو لهڕاپۆرتهکهش هاتوهبهههمان شێوهپێشێلکاری قورسی مافی مرۆڤ دهکات ڕاپۆرتی ڕۆژنامهئههلی یهکانیش باسی زۆر حالهتی لهم جورهیان کردوه. سهبارهت بهتاوانهکانی ئاسایش لهههولێر ئهوا من دهتوانم بڵێم ههرچی لهم ڕاپۆرتهدا هاتوهنهک ههر ڕاستهبهڵکو زۆر کهمیشه، بهڵام دهبێت ڕاستی یهک بڵێم ئهمیش ئهوهیهکهوا ژمارهیهکی کهمی کارمهندانی ئاسایش بهم تاوانانهههڵدهستن وهزوربهی ههرهزۆریان بێزیان لهم جۆرهکارهبۆگهنانهدهبوهوهههربۆیهش بهنهێنی زانیاری یان دهدا بهمن لهسهر ئهشکهنجهدان لهدهزگاکانی ئاسایش وهههتا زیندانی ئاکرێش. ئهو کهسانهی ئهشکهنجهیاندهدا کهسانی دهرون نهخۆشو ناسراو بون ههر بۆ ئهم مهبهستهدانرابون، ئهشکهنجهدانیش دوو جۆر بو، جۆرێکیان بهفهرمانی سهرو بو، واتهلهسهرۆکی ئاژانسهوهدهست پێ بکهتاکو بچوکترین ئهفسهری لێپرسراو، جۆرێکی تری ئهشکهنجهدانیش بهرهڵڵایی بو واتهکارمهندێکی ئاسایش لهخۆیهوهئهشکهنجهی کهسێکی دهدا ههر بۆ ههوهس. ههر بۆ نمونهلهڕۆژی جهژنی قوربان ئاسایش کهسێکیان هێنا وا دیاربو ههرای خوڵقاندبو بهڵام هیچ تاوانێکی ئهنجام نهدابو جا لهبهر ئهوهی ئهم ڕۆژهبارهگاکهنیمچهچۆڵبو کارمهندێکی ئاسایشی دهرون نهخۆش ئهم دهستبهسهرهی بردهپهنایهک زۆری ئهشکهنجهدا دوای ئهوهئاسایشهکانی تر لهژێر دهستیان دهرهێنا وهیهکسهریش ئازاد کرا چونکههیچ تاوانێکی نهکرد بو. بهلام حالهتی تر ههبو پهیوهندی دهکرا بهسهروی تر بۆ مۆڵهت وهرگرتن بۆ ئهشکهنجهدان. بۆ نمونهکاتێ دادوهری ڵێکۆڵینهوهی ئاسایش داوای کرد من دانپیانانێک واژو بکهم کهوا خۆم نهمنوسی بو بهڵام من ڕهتم کردهوهیهکسهر تهلهفۆنی بۆ شوێنێکی تر کرد بۆ ئهوهی بهلێدان پێمی واژو بکهن بهڵام وا دیار بو مۆڵهتیان پێنهدا بۆیهووتی بهزۆر پێت واژو ناکهم. لێرهدا دیاربو کهوا لهحالهتی وادا مۆڵهتی سهرهوهوهردهگیرا. ئهفهسهرێکی تری ئاسایش پێ ی ڕاگهیاندم کهو ا ئهوان بهبێ مۆڵهت ئهشکهنجهی هیچ کهسێک نادهن. لهناو ئاسایشی ههولێردا ئهشکهنجهدان بهزۆری لهژورێکی تایبهتدا ئهنجامدهدرا لهناو باڵهخانهی زیندان ههروهکو کارمهندێکی ئاسایش پێ ی ڕاگهیاندم وهپزیشکیش بهشداری تیا دهکرد لهڕێگای تیمارکردنی برینی ئهشکهنجهدراو. قورسترین ئهشکهنجهدانی من لهڕۆژهکانی جهژنی ڕهمهزان ڕویدا وا دیاربو فهرمانی داداوهری لێکۆڵینهوهی ئاسایشی ههولێر بو. لهسێ رۆژو شهوی جهژنا نهنانیان دامێ نهئاو، نهڕێگاشیان پێدام هیچ پێویستی یهکی تری تاراوو شوشتن ئهنجام بدهم تا لهڕۆژی چوارهم دادوهری ڵێکۆڵینهوهلهگهڵ سێ کهسی تر هاتن داوایان کرد من دانپیادانانهکهواژو بکهم، ههرچهندهمن پێم ووتن کهوا تهندروستیم زۆر خراپهئهوهچهند ڕۆژهئاویشم نهخواردۆتهوه، دادوهری ئاسایش گوێ ی پێنهدا وهئهفسهرێکی ئاسایش لهسهر سهرمهوهوهستا تاکو ههمو لاپهڕهکانم واژو کرد چونکهبهتهواوهتی لهژیانی خۆم بێزار بوبوم. دوایی لهدادگای ههولێر ناوی ئهم سێ ئهفسهرهم هێنا وهتۆمهتبارم کردن بهئهشکهنجهدان بهڵام دادوهر هیچ بایهخی پێنهدا. لهحالهتی منا ئهگهر لێپرسینهوهی یاسایی ههبێت بهناو دهزانم کێ لهئهشکهنجهدانی منا لێپرسراو بو، ههرچهندهلهم باوهڕهشم کهوا زۆر زهحمهتهلێکۆڵینهوهیهکی ڕونو بێ لایهنانهبکرێت چونکهدهزگایهکی بێلایهنو بهتوانای لهم جۆرهلهکوردستان بونی نی یه، لهوانهشهچارهنوسی ئهم ڵێکۆڵینهوهش بهچارهنوسی ڵیکۆڵینهوهلهسهر فایلدارهکان بگات، جگهلهوهش کهوا بڕیاری سهرۆکی ههرێم لهههولێرو دهۆک بهجۆرێک وهلهسلێمانی بهجۆرێکی تر مامهلهی لهگهڵدا دهکرێت. وهههتا گریمان لێکۆڵینهوهشکرا ئهوا سزادانی تاوانباران هێشتا لهلێکۆڵینهوهکهزهحمهت تره، ماقوڵ نی یهلهههرێمی کوردستان لێپرسراوی دهزگای پاراستنو زانیاری ڕوبهڕوی لێپرسینهوهی یاسایی بکرێنهوه، ههرچهندهلێپرسینهوهی لهم جۆرهلهدهرهوهی ههرێم وهههتا لهبهغداش مهحال نی یهبهڵام پابهندهبهباری سیاسی عێراق، بۆیهلابهلا کردنهوهی ئهم کێشهیهلهههرێمدا بهزوترین کات لهبهرژهوهندی دهسهڵاتدارانی ههرد حزبی سهرهکیدایه، ئهوان خۆشیان دهزانن چۆن مهسهلهیهکی وا حهساس لهوانهیهوهکو کارتێکی سیاسی دژیان بهکار بێت. بهدوریشی نازانم بۆ قایل کردنی ڕای گشتی دهرهکیو ناوخۆ وهبهتایبهتیش ڕێکخراوهکانی پاراستنی مافی مرۆڤ وهکو ئهمنیستی بۆ نمونه، چهند کارمهندێکی ئاسایشی پلهی خوارو یا ئهوانهی دهرکردنیان پێویستی بهبیانویهک ههیهبکرێنهقوربانی بۆ دهرباز کردنی سهرهگهورهکان. ههر کهسێک کهمێک زانیاری لهسهر چۆنی یهتی کارکردنی دهزگاکانی پاراستنو زانیاری ههبێت دهزانێت ئهمانهدوو دهزگای حزبین وهلهخزمهتی حزبدان بۆیهسهرکردهکانی ههردو حزبهکهلهگهڵ ئهندامانی سهرکردایهتی یان دهتوانن لهکاتی پێویست ههتا بۆ ئامانجی تایبهتی خۆشیان بهکاری یان بێنن. لهحالهتی منا بۆ نمونهپارێزگاری ههولێر کهوا بهفهرمی هیچ پهیوهندی یهکی بهدهزگای پاراستنو ئاسایشهوهنی یه، لێپرسراوی فایلهکهی منبو لهههولێر وهفهرمانهکانیشی لهمهسیفهوهبۆ دههات، جا نازانم لای کێ وه. پارێزگاری ههولێر جارێکیان بهئامادهبونی بهڕێوهبهری ئاسایشی ههولێر دادگایی یهکی سهرپێ یشی کردم. مهسهلهکهئهوهندهئاڵۆزهکهوا ههردو سیستهمهحزبی یهکهی یهکێتیو پارتی دهگرێتهوه.
بهههر جۆرێک بێت دهبێت پێشوازی لهبڕیارێکی لهم جۆرهی سهرۆکایهتی ههرێم بکرێت، کهوا پێش ههمو شتێک لهبهرژهوهندی بنهماڵهکانی پارتیو یهکێتیو سهرکردایهتی ئهو دوو حزبهیه. ئهوهی پهیوهندی بهبهندهشهوهههبێت، ههروهکو چۆن داوام لهئهمنیستی کرد ڵیکۆڵینهوهلهسهر کێشهکهی منا بکرێت بهم جۆرهش ئامادهم هاوکاری ههر لێکۆڵینهوهیهک بکهم وهداوای یاسایی لهکوردستان لهسهر گومانلێکراوان تۆمار بکهم بهمهرجێک گهرهنتی سهلامهتی ژیانم بکرێت. با خۆمان کێشهکانی خۆمان چارهسهرکهین باشترهلهبون بهکارتی سیاسی بهدهست خهڵکهوه.
Article 7
Crimes against humanity
1. For the purpose of this Statute, "crime against humanity" means any of the following acts when committed as part of a widespread or systematic attack directed against any civilian population, with knowledge of the attack:
(a) Murder;
(b) Extermination;
(c) Enslavement;
(d) Deportation or forcible transfer of population;
(e) Imprisonment or other severe deprivation of physical liberty in violation of fundamental rules of international law;
(f) Torture;
(g) Rape, sexual slavery, enforced prostitution, forced pregnancy, enforced sterilization, or any other form of sexual violence of comparable gravity;
(h) Persecution against any identifiable group or collectivity on political, racial, national, ethnic, cultural, religious, gender as defined in paragraph 3, or other grounds that are universally recognized as impermissible under international law, in connection with any act referred to in this paragraph or any crime within the jurisdiction of the Court;
(i) Enforced disappearance of persons;
(j) The crime of apartheid;
(k) Other inhumane acts of a similar character intentionally causing great suffering, or serious injury to body or to mental or physical health.
2. For the purpose of paragraph 1:
(a) "Attack directed against any civilian population" means a course of conduct involving the multiple commission of acts referred to in paragraph 1 against any civilian population, pursuant to or in furtherance of a State or organizational policy to commit such attack;
(b) "Extermination" includes the intentional infliction of conditions of life, inter alia the deprivation of access to food and medicine, calculated to bring about the destruction of part of a population;
(c) "Enslavement" means the exercise of any or all of the powers attaching to the right of ownership over a person and includes the exercise of such power in the course of trafficking in persons, in particular women and children;
(d) "Deportation or forcible transfer of population" means forced displacement of the persons concerned by expulsion or other coercive acts from the area in which they are lawfully present, without grounds permitted under international law;
(e) "Torture" means the intentional infliction of severe pain or suffering, whether physical or mental, upon a person in the custody or under the control of the accused; except that torture shall not include pain or suffering arising only from, inherent in or incidental to, lawful sanctions;
(f) "Forced pregnancy" means the unlawful confinement of a woman forcibly made pregnant, with the intent of affecting the ethnic composition of any population or carrying out other grave violations of international law. This definition shall not in any way be interpreted as affecting national laws relating to pregnancy;
(g) "Persecution" means the intentional and severe deprivation of fundamental rights contrary to international law by reason of the identity of the group or collectivity;
(h) "The crime of apartheid" means inhumane acts of a character similar to those referred to in paragraph 1, committed in the context of an institutionalized regime of systematic oppression and domination by one racial group over any other racial group or groups and committed with the intention of maintaining that regime;
(i) "Enforced disappearance of persons" means the arrest, detention or abduction of persons by, or with the authorization, support or acquiescence of, a State or a political organization, followed by a refusal to acknowledge that deprivation of freedom or to give information on the fate or whereabouts of those persons, with the intention of removing them from the protection of the law for a prolonged period of time.
3. For the purpose of this Statute, it is understood that the term "gender" refers to the two sexes, male and female, within the context of society. The term "gender" does not indicate any meaning different from the above.
2. In the event of a change in the law applicable to a given case prior to a final judgement, the law more favourable to the person being investigated, prosecuted or convicted shall apply.
Article 25
Individual criminal responsibility
1. The Court shall have jurisdiction over natural persons pursuant to this Statute.
2. A person who commits a crime within the jurisdiction of the Court shall be individually responsible and liable for punishment in accordance with this Statute.
3. In accordance with this Statute, a person shall be criminally responsible and liable for punishment for a crime within the jurisdiction of the Court if that person:
(a) Commits such a crime, whether as an individual, jointly with another or through another person, regardless of whether that other person is criminally responsible;
(b) Orders, solicits or induces the commission of such a crime which in fact occurs or is attempted;
(c) For the purpose of facilitating the commission of such a crime, aids, abets or otherwise assists in its commission or its attempted commission, including providing the means for its commission;
(d) In any other way contributes to the commission or attempted commission of such a crime by a group of persons acting with a common purpose. Such contribution shall be intentional and shall either:
(i) Be made with the aim of furthering the criminal activity or criminal purpose of the group, where such activity or purpose involves the commission of a crime within the jurisdiction of the Court; or
(ii) Be made in the knowledge of the intention of the group to commit the crime;
(e) In respect of the crime of genocide, directly and publicly incites others to commit genocide;
(f) Attempts to commit such a crime by taking action that commences its execution by means of a substantial step, but the crime does not occur because of circumstances independent of the person's intentions. However, a person who abandons the effort to commit the crime or otherwise prevents the completion of the crime shall not be liable for punishment under this Statute for the attempt to commit that crime if that person completely and voluntarily gave up the criminal purpose.
4. No provision in this Statute relating to individual criminal responsibility shall affect the responsibility of States under international law.
Article 26
Exclusion of jurisdiction over persons under eighteen
The Court shall have no jurisdiction over any person who was under the age of 18 at the time of the alleged commission of a crime.
Article 27
Irrelevance of official capacity
1. This Statute shall apply equally to all persons without any distinction based on official capacity. In particular, official capacity as a Head of State or Government, a member of a Government or parliament, an elected representative or a government official shall in no case exempt a person from criminal responsibility under this Statute, nor shall it, in and of itself, constitute a ground for reduction of sentence.
2. Immunities or special procedural rules which may attach to the official capacity of a person, whether under national or international law, shall not bar the Court from exercising its jurisdiction over such a person.
Article 28
Responsibility of commanders and other superiors
In addition to other grounds of criminal responsibility under this Statute for crimes within the jurisdiction of the Court:
(a) A military commander or person effectively acting as a military commander shall be criminally responsible for crimes within the jurisdiction of the Court committed by forces under his or her effective command and control, or effective authority and control as the case may be, as a result of his or her failure to exercise control properly over such forces, where:
(i) That military commander or person either knew or, owing to the circumstances at the time, should have known that the forces were committing or about to commit such crimes; and
(ii) That military commander or person failed to take all necessary and reasonable measures within his or her power to prevent or repress their commission or to submit the matter to the competent authorities for investigation and prosecution.
(b) With respect to superior and subordinate relationships not described in paragraph (a), a superior shall be criminally responsible for crimes within the jurisdiction of the Court committed by subordinates under his or her effective authority and control, as a result of his or her failure to exercise control properly over such subordinates, where:
(i) The superior either knew, or consciously disregarded information which clearly indicated, that the subordinates were committing or about to commit such crimes;
(ii) The crimes concerned activities that were within the effective responsibility and control of the superior; and
(iii) The superior failed to take all necessary and reasonable measures within his or her power to prevent or repress their commission or to submit the matter to the competent authorities for investigation and prosecution.
Article 29
Non-applicability of statute of limitations
The crimes within the jurisdiction of the Court shall not be subject to any statute of limitations.
ئهو بابهتانهی لهکوردستان نێت دا بڵاودهکرێنهوه، بیروبۆچوونی خاوهنهکانیانه، کوردستان نێت لێی بهرپرسیار نییه.