محەمەد قەرەداغی سكرتێری ئەنجوومەنی وەزیران: لە عێراق بە پێی ئەو سیستەمەی كە پۆل بریمەر دایناوە بۆ پارێزگاكان حكومی لامەركەزی دەبێت، ئێمەش سیستەمی فیدراڵیمان قبوڵكردووە
*سەرەتا گەر زانیاریەكمان لەسەر كابینەی نوێی حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ ئاشكرا بكەی؟
- هەر كابینەیەكی حكومەت زەمەنی خۆی هەیەو كابینەی ئێستای حكومەتی 
هەرێمیش تەمەنی بەرەو تەواو بوون دەچێت، بەڵام گۆڕان و نوێ بوونەوەكە پەیوەستە بەهەڵبژاردنەكانەوە، گەر (19/5) هەڵبژاردن بكرێت ئەو كابینەیە بەردەوام دەبێت تا ئەوكاتە پاش هەڵبژاردن گۆڕانی بەسەردادێت، بەڵام ئەگەر هەڵبژاردن دواخرا ئەوكات سەركردایەتی سیاسی تەعیلات لە وەزارەتەكان دەكات.
*ئایا پۆستی سەرۆكی حكومەت گۆڕانی بەسەردادێت؟
-گۆڕانكارییەكان جارێ نازاندرێت چۆنن و چەندیشن، ئەگەر پەرلەمان هەڵبژێردا بە تەئكید لەدوایدا گۆڕانكاریەكی شامل لە حكومەت دەكرێت، گەرنەشكرا ڕەنگە گۆڕانكاری جوزئی بكرێت، بەڵام گۆڕانەكان چۆن و چۆن چۆنین ئەوەیان نازانرێت.
*بەهۆی یەكنەگرتنەوەی وەزارەتەكانی دارایی و ناوخۆ و پێشمەرگە زۆرجار لەلایەن ڕۆشنبیران و ڕۆژنامەنووسان حكومەتی هەرێم بە حكومەتێكی بێ گیان وەسفدەكرێت، وەڵامی تۆ بۆ ئەو بۆچونانە چییە؟
-وەزارەتی دارایی بەعەمەلی بۆ ماوەی سێ مانگە یەكی گرتۆتەوە، ئێستا وەزیری هەرێم بۆكاروباری دارایی بە فعلی وەزیری ئەو وەزارەتەیە، وەزارەتی پێشمەرگە هەموو بەشەكانی یەكی گرتۆتەوە تەنیا ئیعلان كردنی ماوە، وەزارەتی ناوخۆ بە تەنسیقێكی تەواو و كامل لەهەموو دەزگاكاندا یەكی گۆتۆتەوە تەنها ماوە ئیعلان بكرێت، هەندێك شتی ڕۆتینیات ماوە گەرنا كۆسپ و مەشاكیل نەماون، دەشبێت ئیعلانكردنی یەكگرتنەوەكە بە مەراسیمێكی گەورە بە بەشداری سەرۆكی هەرێم و سەرۆكی كۆماری عێراق.
*سەبارەت بە یاسای ئەنجوومەنی پارێزگاكان دەنگوباسێكی وا بڵاوبۆتەوە كە یاساكە ڕەوانەی مەكتەبی سیاسی پارتی و یەكێتی كراوە بۆ تەعدیلكردنی؟
-ئەو هەواڵە هیچ بنەمایەكی نییە، من لە لێژنەی یاسایدام ئاگادارم لە پەرلەمان دیراسە كراوەو كۆمەڵێك تێبینی لەسەری هەبووە، لە عێراق بە پێی ئەو سیستەمەی كە پۆل بریمەر دایناوە بۆ پارێزگاكان حكومی لامەركەزی دەبێت، ئێمە سیستەمی فیدراڵیمان قبوڵكردووە، سروشتی یاسایی پارێزگاكانی ئێمەش جیاوازی هەیە لەگەلڕ پارێزگاكانی خوارووی عێراق، چۆنیەتی بەستنەوەی پەیوەندی وەزارەتەكان بە حكومەتەوە بە تەواوەتی دەبێت لەو یاسایە دیاری بكرێت، وە دەستەڵاتی پارێزگاكان و ئەنجوومەنی پارێزگاكان بە تەواوەتی دیاری بكرێت و بپارێزرێت، بە واتا ئێمە دەبێت لەلایەكەوە لامەركەزیت بدەین بە پارێزگاكان، لەلایەكی دیكەشەوە چۆنیەتی رەبتیان بە هەرێمەوە دیاری بكەین.
*دەڵێن پارتی و یەكێتی لەسەر مەسەلەی مەركەزیت و لامەركەزیەت نەگەیشتوونە ڕێككەوتن ئەوە تاچەند ڕاستە؟
- مەسەلەكە پارتی و یەكێتی نییە، بەڵكو پەیوەست بوو بە ئیشكالی یاسایی، ئێستاش ڕێكەوتووین لەسەر ئالیەتێكی گونجاو، حەز دەكەم ئەوە ڕوونكەمەوە كە بەهیچ جۆرێك تێكنەگەیشتن لەنێوان پارتی و یەكێتی نەبووە، بەڵكو مەسەلەكە ئیشكالی یاسایی و چۆنیەتی ڕێكخستنی بووە، چونكە وەكو پرسیاردەكەن پارێزگاكانی ناوەڕاست و خواروو هەموویان رەبتن بە بەغداوە، ئایا ئەوانەی ئێمەش بە بەغداوە پەیوەستن، ئەگەر بەوێوە پەیوەستن ئەی ڕۆڵی هەرێمی كوردستان چییە؟، گەر بەهەرێمەوە پەیوەست نەبن بە كوێوە پەیوەست دەبن، ئەمانە چەند ئیشكالیەتێك بوون كە چارەسەر كراون و ناردراوە بۆ پەرلەمان.
*بەكام شێوە داتان ڕشتۆتەوە، لامەركەزیەت یان مەركەزیەت؟
- ئێمە لامەركەزیەت و دەسەڵات دەدەین بە پارێزگاكان، بەڵام لەهەمان كاتیشدا چۆنیەتی پەیوەندیان بە حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە دیاریكردووە.
* دەنگوباسی كەمكردنەوەی وەزارەتەكان نەما هۆكاری چی بوو؟
-ڕاستە دەبوایە پێنج تا شەش مانگ لەمەوپێش ئەو بڕیارە بدرابایە، ئیشیشی بۆ كراوە و نزیكبوە لەوەی كەوا وەزارەتەكان دەسكاریان بكرێت، بەڵام دیارە لەبەر بەرژەوەندی گشتی، هۆی تایبەتی، تاوەكو گۆڕانكاریەكانی وەزارەتەكانی بەغدا لەگەلڕ ئەوانەی هەرێم بە یەك كات و شێوە بكرێت بڕیارەكە دواخرا، ڕەنگە هۆكاری سیاسیشی لە پاڵەوە بووبێت، پێم وایە ئەمجارە وەزارەتەكان بە تەئكید كەمدەكرێنەوە.
*لە كێشەی فەرمانبەران دوو گرفت ڕووبەڕووی حكومەت دەبێتەوە، یەكیان زۆری فەرمانبەران، دووەم ڕاگرتن بریاری دامەزراندنی تازە دەرچووانی زانكۆو پەیمانگاكان، بۆچی حكومەت نەیتوانیوە هاوسەنگییەك لەونێوانە ڕاگیرێت؟
-بە هەزارەها خەڵكمان هەیە موچە لە حكومەت وەردەگرن، دوو جۆریش لە فەرمانبەرانمان هەیە، موچەخۆرو فەرمانبەر، بەشی گەورەیی میزانییەی ساڵانەی حكومەتمان بۆ مووچە دەڕوات، ئێمە سەدەها هەزار موچە خۆرمان هەیە كە فەرمانبەریش نین و لە حكومەت پارە وەردەگرن، بە واتائەو ئسلوبەی كە ئێمە هەمانە لە هیچ وڵاتێكی دنیادا نییە، هەموو پارەكان بەناوی موچە ئەدرێتە خەڵك بەبێ ئەوەی شوێنێك بگرێت و كەسیش پێی ڕازی نییە، لە نێوان هێزە سەرەكیەكانی كوردستانیش بەهۆی ململانێی سیاسی هەریەكەو بۆ ڕاكێشانی خەڵك بەلای خۆی بە هەزارانیان دامەزراند، واتا خەڵكانێك بەبێ ئیش و كار موچەیان بۆ بڕایەوە، جیا لەوانەش ڕێژەیەكی زۆر فەرمانبەرو كارمەند هەن ماونەتەوەو تەراكومیان كردووە ئێستا بونەتە ڕێگری تەواو لە گەنجەكان كە تازە تەخەروج دەكەن، ڕێژەی بەشێك لە چوار بەشی فەرمانبەرانی هەرێمی كوردستان بەسن بۆئەوەی هەموو كارو بارەكانی حكومەت بە تەواوی بەڕێوە بچێت، بەڵام گرفتەكە لەوەدایە كە ئایا چی لەهەموو ئەوانە دەكەی، ئەوانە هەموو ژن و منداڵیان هەیەو موچەكەیان سەرچاوەی ژیانیانە خۆ ناكرێت دەریانكەین، بۆ؟ چونكە حكومەت بەرپرسە لە ژیانی خەڵك، ئێستا كۆمەڵێك پێشنیار هەن و بەرچاوڕونیەكمان بۆ كەمكردنەوەی گرفتەكە هەیە، بەدوو شێوە ئەو فەرمانەبەرانی كە پێویستیان بە خانەنشین هەیە خانەنشین بكرێن، ئەوانەشی كە ئیشیان كەمەو زیادەن زیادەكانیان لە وەزارەتێك كۆدەكەینەوەو مەشقیان پێدەكەین بەتایبەتی ئەوانەی كە گەنجن ئێمە لە زۆر شوێن ئیشمان پێیان هەیە، ئەوانەشی كە هەر زیادەن لە دەزگایەك یان وەزارەتێك موچەیەكی ڕەمزیان بۆ ببڕێتەوە، بەڵام لەناو فەرمانگەو وەزارەتەكان نەمێنن و ژوورو مێزو كورسییەكان چۆلڕ بكەن.
*ئێستا لە وڵاتێكی وەكو ئێران گەر كەسێك یان خێزانێك لەلادێیەكەوە بیەوێت بگەڕێتەوە شار، منداڵەكانی لە قوتابخانە بۆناگوازنەوە، فۆڕمی خۆراكی بۆ ناگوازرێتەوە، بۆچی حكومەتی هەرێم كارێكی واناكات؟
- دیارە دە سالڕ لەمەوبەر لەسەدا 65 ی خەڵكی كوردستان سەرچاوەی ژیانیان كشتوكالڕ بووە، واتا لە 60% ی ئەوانەی ئێستا لە حكومەت موچە وەردەگرن پێشتر جوتیار بوون و هیچ مووچەیان لە حكومەت وەرنەدەگرت، بەڵكو خۆیان دەژیاندو بەرهەمیشیان هەبووە، بەڵام ئێستا لە 10% ی ئەو ڕێژەیە كشتوكاڵی ناكات، بەرهەمیشی هەبێت پارەكەی بەشی كرێكارەكانی ناكات، ئێمە گەر بە جوتیارێك بڵێین بگەڕێوە گوندەكەت دەبێت كارێكی بۆ بكەین كە بتوانێت ژیانی خۆی دابین بكات و بەرهەمیشی هەبێت، حكومەتی هەرێم پلانی چارەسەری هەیە، بەڵام چارەسەری وەزعی كشتوكاڵی هەرێمی كوردستان پێویستی بە بلیارەها دۆلار هەیە، كەواتە دەبێت پێداویستییەكانی خەڵكی گوندەكان دابین بكەی بۆئەوەی جوتیار بتوانێت لەدێیەكە بژێێ، ئەوەش بەوە دەكرێت كە حكومەت گرنگی بە كشتوكالڕ بدات، خۆشەبەختانە حكومەتی هەرێم پلانێكی گەورەو تۆكمەی داناوە بۆ گەشەپێدانی كەرتی كشتوكاڵی لە كوردستان.
*بۆچی حكومەتیش وەكو كۆمپانیاكان زیاتر گرنگی دەدات بە پڕۆژە خزمەتگوزاریەكان و بیناسازی و ئاوەدانكردنەوە، ئەوەندە گرنگی نادات بە بونیاد نانی كارگەی بەرهەمهێنان؟
-ئەوە دەگەڕێتەوە بۆ فەلسەفەی بازاڕی ئازاد كە حكومەت كاری پێدەكات، تۆ بازرگانی و كۆمپانیات هەیە دەتەوێت تیجارەت بكەیت، ناتەوێت پڕۆژەی كشتوكاڵی و كارگەی پیشەسازی دامەزرێنی حكومەت ناتوانێت بە زۆر پڕۆژەی كشتوكاڵی بەكۆمپانیان گەشەپێبدات، بە پێچەوانەوە من دەمەوێت كشتوكالڕ بكەم نامەوێت بازرگانی دیكە بكەم هەموو كەس ئازادە چۆن پارەكەی خۆی دەخاتە گەڕ، بێگومان كەسی دەوڵەمەندیش بەدوای بەرژەوەندی خۆیدا دەگەڕێت، لە چ جۆرە بازرگانیەك قازانج بكات ئەوەیان دەكات، لەبواری كشتوكاڵیشدا كۆمپانیاكان ئامادەییان تێدانییە سەرمایەكانی خۆیان وەگەربخەن، بەهەمان شێوە لەبواری پیشەسازیشدا ئامادەنین سەرمایەكانیان بخەنەگەڕ، چونكە ئەو كەل و پەلانەی كە لە دەرەوە دێت زۆر هەرزانترن لەوانەی كەلە كوردستان بەرهەمدێن، تۆ ئەگەر بچیت قاتێكی جل لە لای بەرگ دووریەك بكەیت ئەبینی (50 – 60) هەزاری تێدەچێت، كەچی لەبازاڕ قاتی حازر هەیە بە (30 – 40) هەزار، بۆیە جاران سەدان خەیاتی قات و پانتۆلڕ هەبوو، بەڵام ئێستا كەمبوونەتەوە، لەبازاڕ مادام سیستەمی بازاڕی ئازاد پەیڕەو دەكەیت نابێت هیچ جۆرە كارێك بەسەركەسێكی دیكە فەرز بكەین، بەڵام حكومەت توانای ئەوەی هەیە پاڵپشتی ئەو كۆمپانیایانە بكات كە كاری سناعی دەكەن، لە زۆربەی وڵاتانیش جوتیار لە لایەن حكومەتەوە یارمەتی دەدرێت جا زۆر بێت یان كەم حكومەت ناهێڵێ جوتیار زەرەر بكات.
*هەست دەكرێت حكومەت لە هەموو بوارەكانی خزمەتگوزاری وەكویەك گرنگی نادات، ئێستا ئەگەر بە رێژەی گرنگیدانی حكومەت بەكارەبا مەسەلەی نیشتەجێكردنی بە هەند وەرگرتبا كێشەی نیشتەجێ بوون كەمدەبێتەوە؟
-بۆ مەسەلەی نیشتەجێ بوون حكومەت ساڵی ڕابردوو پیلانێكی تێرو تەسەلی داناوە، ئێستا لەسێ كەناڵەوە خەریكی چارەسەركردن و كەمكردنەوەی كێشەكەیە، یەكێك لەوانە دامەزراندنی دەستەی وەرەهێنانە كە لەڕێگای وەبەرهێنەكانەوە بە هەزارەها خانو دروست دەكات نەك هەر لە سەنتەری شارەكان بەڵكو لە شارۆچكەكان و قەزاكانیش، لە سلێمانی لە هەولێر لە دهۆك خەریكن دێهاتی سەردەمی دروست دەكەن، زۆری تەواوبووە ئەوانی دیكەش لە تەواو بووندان، كۆمپانیای دیكەی ئەمریكی، كەندەی، ئیتاڵی، بانگكراون ئەوانیش هەریەكە دوو هەزار سێ هەزار چوار هەزار خانوو دروست دەكات ئەمانیش ئەرزیان وەرگرتووەو خەریكی وەبەرهێنانن، لەلایەن خۆشیەوە وەزارەتی نیشتەجێكردن خەریكی دروستكردنی هەزارەها یەكەی نیشتەجێ بوونە، ئێمە پێمان وایە بۆ مەسەلەی نیشتەجێ بوون هەنگاوی زۆر باشنراوە، جاران كە پڕۆژەیەكی خانوو دروستدەكرا هەموویان خەرجیان لە سنووری (10) دەفتەر تا (8) دەفتەر بوو، ئێستا خانووەكان لە دوو دەفتەر و سێ دەفتەردان، ئینجا حكومەت گەر پڕۆژەكە چوار دەفتەری تێبچێت خۆی دوو دەفتەر بۆ هاوڵاتیان دەدات پارەكەش مانگانە بەقیست وەردەگرێتەوە، ئەوەش باشترین هاندەر بۆ خەڵك و كۆمپانیاكان ئەو پارەدانەی لە حكومەتیش لەهەموو شارەكان دەست پێكراوە.
*لە ئەنجوومەنی وەزیران لێژنەك بەناوی چاكسازی ئیداری پێكهات كارەكانی ئەو لێژنەیە بە كوێ گەیشت بۆ دەنگوباسی نەما؟
-ئەو لێژنەیە لێژنەیەكی كاتی بوو مودەیەكی زەمەنی لە ئەنجوومەنی وەزیران بۆ دانرا بۆماوەی مانگێك لێژنەكە كارەكانی خۆی تەواو كردو ئیجابیات و سلبیاتەكانی ئیشەكانی حكومەتی هەموو دەرخست چۆن چاكسازی بكرێت و چارەسەری كەم و كوڕییەكان بكرێت هەمووی دیاریكرا، ئەنجامی ئەو لێژنەیە ئەوەبوو چوار لێژنەی دیكە دروستكران ئەو چوار لێژنەیە یەكیان بە سەرۆكایەتی سەرۆكی ئەنجوومەنی وەزیران بوو بۆ قەزا، لێژنەیەكی دیكە بە سەرۆكایەتی جێگری سەرۆك بۆ پڕۆژەكان، لێژنەیەك بۆ ئیدارەو مالیە بەسەرۆكایەتی وەزیری مالیە، لیژنەیەكی دیكەش بۆ ئیعلام دروستكرا بە سەرۆكایەتی وەزیری ڕۆشنبیری، ئەم چوار لێژنەیە هەموویان خەڵكی پسپۆرو بەتوانایان لەگەڵدایە هەریەكەو لە بوارێكدا خەریكن و كۆبوونەوەیان بەردەوامە بۆئەوەی بتوانن تەشخیسشی نە خۆشیەكان بكەن و چارەسەریان بۆ بدۆزنەوە.
*لەكاتی بڵاوكردنەوەو ڕاگەیاندنی ڕاپۆرتی چوار حیزبەكە وەزیرەكان و ئەندام پەرلەمانەكانی سەر بەو حیزبانە دەست لەكار كێشانەوەیان پێشكەش نەكردووە؟
- هیچ داواكاریەكی وامان بۆنەهاتووە كە وەزیرێكی سەر بەو حیزبانە داوای دەست لەكار كێشانەوەی كردبێت، خۆتان دەزانن هەموو تەشكیلاتێكی حكومەت كە دەكرێت تەوافقی سیاسیە لەنێوان حیزبەكان، ئەو ڕێككەوتنەی كە كراوە تاوەكو ئێستا بەردەوامە، بەڵام حیزبێك كە بیەوێت موعارەزەبێن دەبێت بە فعلی موعارەزەبێت، ئەوەی لەو حیزبانە بینرا ئەوەبوو بەشدارن لە حكوومەت كەچی وەكو موعارەزە خۆیان پیشاندا، دەبێت هەر لایەنێك خۆی ساغكاتەوە كە ئەگەر لەگەلڕ حكومەتدا بەشداربیت دەبێت دیفاعی لێ بكەی و هەوڵی بۆبدەی و كاری تێدا بكەی، ئەگەر موعارەزەش بیت زۆر ئاساییە لە حكومەتدا مەبە و موعارەزەبە.
* ئێوە پێتان وایە ئەو دیموكراتیەتەی لەكوردستان هەیە كە حیزبی موعارەزە بتوانێت ئازادانە چالاكی خۆی بكات؟
- من پێم وایە ئەو دیموكراتیەتەی لە كوردستان هەیە لەهیچ وڵاتێكی دیكەدا نییە، لێرە سنوری ئازادی ڕادەربڕین گەیشتۆتە ئاستی جنێودان، تەعنە، تەشیركردن، لە هەموو وڵاتێكی دنیا ئەو جۆرە ئسلوبە سزای لەسەرە، لێرە هەر كەسێك بە ئارەزووی خۆی دەڵێت و دەنووسێت كەس سزای نادات مانای وایە تەجاوزی یاسا دەكەن، بەڵام ئەگەر بڵێین هەموو شتێك بە دیموكراتی بەڕێوە دەچێت شتی وانییە، هێشتا ماومانە ئەو قۆناغە، پێویستی بە هەوڵدان و گۆڕانكاری، تێكۆشان وتەتەوڕات هەیە.
ئهو بابهتانهی له کوردستان نێت دا بڵاودهکرێنهوه، بیروبۆچوونی خاوهنهکانیانه، کوردستان نێت لێی بهرپرسیار نییه.