لەماوەی چەند ساڵی ڕابووردودا، ئەڵمانیا توانی هەناردە(Export) ی چەکوتەقەمەنی دووقات بکات .تورکیا سەرەکیترین مووشتەری چەک و تەکنەلۆژی ئەڵمانیە .بەڵام ووڵاتە لاوازە ئابووریەکانیش وەکوو ( یۆنان) ئەوانیش خۆیان بێ بەش ناکەن .بازرگانی بەچەکوتەقەمەنی لەم چەند ساڵەی دوایدا، دەریدەخات، کە کێبرکێکە لە جیهاندا بەهێزەو جێگای دوودڵی تێدا نابێت.
" گرنگ ئەوەیە بزانیت مەلە بکەیت " ئەمە یاسایەکی بنەڕەتی سیاسەتی چەکوتەقەمەنیە، کەلەماوەی پێنچ ساڵی ڕابووردودا، ئەڵمانیا نەیارەکانی خستە پاش خۆی .
بێرنهارد مۆلتمان کەلە ئەنستیتوی هێسن بۆ ئاشتی و چارەسەری کێشەکان(HSFK)، کاردەکات .دەڵێت :
" لە 36 دەوڵەت لە جیهاندا، لەکۆی گشتی هەموو غەواسە ( U-Boot ) ی نا ئەتۆمی لەجیهاندا، نیوەیان لە ئەڵمانیا دروستکراون "
لەپێش هەموویانەوە U-Boot ئەڵمانی داواکاری ( موشتەری) زۆری هەیە، بەڵام کەشتی جۆری HDW کەمتر داوادەکرێت .هەموو دەفتەری داواکاریەکان، هەتا ساڵی 2017 پڕکراوەتەوە.
تەنانەت ئەو دەوڵەتانەی کە ئابووریشیان لاوازە، بۆ نموونە یۆنان کە تووشی کێشەیەکی ئابووری گەورەبوو.دەیەوێت لەم بوارەدا هیچ پاشەکەوت نەکات .ئەسینا بڕیاری کۆتایی داوە، کە غەواسە U-Boot ی ئەڵمانی مۆدێل 214- Klasse بکڕێت .ساڵی 2009 تورکیا عەقدێکی بازرگانی مۆرکرد، بۆ کڕینی 6 U-Boot ی ئەڵمانی، کە نرخەکانیان دەگاتە 2 ملیارد ئویرۆ .پاشان مالیزیاش 2 کەشتی جەنگی مۆدێل Meko 200-Fregatten داواکردووە.
پیشەشازی کەرتی کەشتی جەنگی ئەڵمانی بەرێژەی 44% ی هەموو داواکاری چەکوتەقەمەنی ئەڵمانی بەردەکەوێت .هەر ئەم کەرتەش هۆکاری سەرەکی بەرزبوونەوەی بازرگانی چەکووتەقەمەنی ئەڵمانیا بووە، کەلەماوەی ئەم 5 ساڵەی ڕابووردودا، لەچاو ساڵانی 2000 تا 2004 دوو قات زیادیکردووە.بەپێی راپۆرتێکی ئەنستیتوی سۆکهۆڵم بۆ لێکۆڵینەوەی ئاشتی جیهانی (Stockholm International Peace Research Institute) بەشی ئەڵمانیا لە بازاڕی چەکوتەقەمەنی لە جیهانیدا بەرزبۆتەوەو رێژەی 11% ی جیهان پێکدەهێنێت .
ئەوەی کەلە ئەڵمانیا زیاتر هەناردەی چەک دەکات، وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکایە ( کە رێژەی 30% ی هەناردەی جیهانی چەکوتەقەمەنی جیهانی بەردەکەوێت ) .پاش ئەویش وڵاتی رووسیا دێت کە رێژەی 23% هەناردەی جیهانی بەردەکەوێت .موشتەریەکانی تەکنەلۆژیای چەکی ئەڵمانی، زۆر جیاوازن .توورکیای هاوپەیمانمان لە ناتۆ Nato لە پلەی یەکەم دێت .پاش ئەویش وڵاتی یۆنان پلەی دووەم دێت .ئەم دووانە مووشتەری سەرەکی ئەڵمانین ( جێگای ئاماژەیە ئەم دوو وڵاتە لە جەنگێکی بەردەوام دان و ناکۆکی سیاسی و مێژوویی زۆریان هەیە .ئەڵمانیاش رۆڵی ئاگرخۆشکەری ئەم جەنگە دەبینێت، چونکە قازانجی باش لەم جەنگە دەکات .گاڵتەجاریەکە لەوەدایە لەدەستووری ئەڵمانیدا نووسراوە، کەنابێت چەک بەو ووڵاتە بفرۆشیت، کەلە جەنگدان!، ، ، ، ، ، ، وەرگێڕ) .دیارە پاش ئەمانیش باشووری ئەفریکا دێت، کە پلەی سێهەمی بەردەکەوێت، ئینجا پاکیستان، ئیسرائیل، کۆریای باشوور، هیندستان، ئیماراتی عەرەبی یەکگرتوو( VAE) ئەمانە هەموویان چەکوقەمەنی ئەڵمانی دەکڕن .
تانکی جەنگی لە کۆی گشتی هەناردەی چەکوتەقەمەنی رێژەی 27% ی پێک دەهێنێت.لەم بوارەشدا بازرگانیەکی گەورە دەکرێت .40 تانکی جەنگی مۆدێلی Leopard“ 2A4-Panzer بۆ باشووری رۆژهەڵاتی ئاسیا، وڵاتی سینگاڤوور نێراوە.لەهەموو جیهاندا چەکی دەستی ( سووک) ئەڵمانی جێگای بایەخە، بەتایبەتی بۆمبی دەستی ( قنبله الیدویة) سەرچاوەی سەرەکیان ئەڵمانییه.ئەمڕۆ لە وڵاتی پاکیستاندا چەکی G-3-Sturmgewehren ( جۆرە رەشاشیکی ئەڵمانییه، وەرگێر) کەلەلایەن کۆمپانیای Heckler & Koch-Lizenz دروست دەکرێت، بەکاردەهێنرێت .هەروەها چەکی PSG1 ( ئەمیش جۆرە قەناسەیەکی تایبەتی ئەڵمانیە، کەباشترین جۆری قەناسەیە لەجیهاندا، ، وەرگێر) کەلە لایەن سووپای ئەمەریکیەوە لە ئەفگانیستان بەکاردەهێنرێت.ئەمەش مانای ئەوەیە کەلەو ناوچانەی کە جەنگیان تێدایە( بە ئەڵمانی تەقەدەکرێت !) .
جێگای ئاماژەیە هەردوو وڵاتی فەرەنسا و بەریتانیا بە پلەی چوارەم و پێنچەمی هەناردەی چەکوتەقەمەنی لە جیهاندا دێن .گەورەترین مووشتەری چەکیش لە جیهاندا، چین پلەی یەکەمی هەیە، پاشان هیندستان، ئینجا کۆریای باشوور، ئیماراتی عەرەبی یەکگرتوو VAE، یۆنان دێن.
Paul Holtom کە بەرێوبەری ئەنستیتوی سۆکهۆڵم بۆ لێکۆڵینەوەی ئاشتی جیهانی (Stockholm International Peace Research Institute) ڕیگەیاندا:
لەهەندێک شوێنی جیهاندا، هەروەک بڵێیت جەنگی خۆپڕچەکردن دەستیپێکردووە.کاتێک وڵاتێک دراوسێکەی چەکێکی نوێ بکڕێت، ئەویش ناچارە بچێت چەکێکی نوێتر بکڕێت .جێگای ئاماژەیە ئەم دیاردەیەش زیاتر لە رۆهەڵاتی ناڤین، باکوری ئەفریکا، باشووری کیشوەری ئەمریکا، هەروەها باشوور و باشووری رۆهەڵاتی ئاسیا دەگرێتەوە.هەندێک وڵات کەلەڕووی ئابووریەوە وەزعیان باشە، دەچن چەکی زۆر گرانبەها دەکڕن .
لە ساڵی 2008 دا، حکومەتی ئەڵمانی، تەنها بە بڕی 5.78 ملیارد ئۆیرۆ چەکوتەقەمەنی بەو وڵاتانە فرۆشراوە، کە دیمۆکرات و دۆستی ئەڵمانین.پێدەچێت ناردنی چەک بە وڵاتێکی وەکوو پاکیستان کەمێک حەساس بێت .بەڵام لەهەمانکاتیشدا ئەم وڵاتە لەلایەن رۆژئاواوە پشتگیری دەکرێت، بۆ دژایەتیکردنی گرووپە ئیسلامیە توندرەوەکان و بزووتنەوەی تالیبان.بەڵام لەهەمانکاتیشدا چەکی ئەڵمانی لەبازاری رەشدا لەناوچە عەشائیریەکانی پاکستان بە دەست دەکەوێت .دیارە ئەمەش لەرێگای چەند ئەفسەرێکی گەندەڵی پاکیستانیەوە ئەنجام دەدرێت.بەداخەوە زۆرجار بازرگانی لەبازاری رەشدا دەشارێتەوەو کەس نایبینێت.
ئایا ئێمە پێویستیمان بە دەزگایەکی توندوتۆڵی چاودێری و کۆنترۆڵکردنی ئەم بازرگانییه هەیە؟
دیارە لەم بوارەدا یاساکانی یەکێتی ئەوروپا EU بە توندترین یاسای جیهان دادەنرێن .
ئەمەریکا/
لە کۆنگرێسی ئەمەریکادا، تەقلیدیەن زۆر دڵفراوانن، بەتایبەت کاتێک بازرگانیەکە پەیوەندی بە دەوڵەتێکی دۆستیانەوەهەبێت، بۆ ئەوەی لەڕووی تەکنیکی سەربازیەوە پشتگیری بکەن، جگەلەمەش کاتێک کە بازرگانیەکی باشیان دەستبکەوێت.ئەمڕۆ ئەمەریکا بۆ زیاتر لە 70 وڵات لە جیهاندا چەک دەفرۆشێت.بۆ نموونە لەم ماوەیەدا : 72 فرۆکەی جەنگیان بە وڵاتی ئیماراتی عەرەبی فرۆشت، هەر لەهەمان فرۆکە، 40 دانەیان بە ئیسرائیل و 25 دانەیان بە کۆریای باشوور فرۆشت.
رووسیا/
بازرگانی چەکوتەقەمەنی رووسی، لەلایەن پەرلەمانی رووسیەوە کۆنترۆڵ ناکرێت .جێگای ئاماژەیە، بەشێکی زۆری چەکی رووسی دەچێت بۆ وڵاتانی ( چین، هیندستان، وڵاتە ئەفریکایەکان و ئەمریکای لاتین ) .لەماوەی چاودێریمان بۆ بازرگانی چەکو تەقەمەنی رووسیا، لەم چەند ساڵەی دواییدا، 128 فرۆکەی جەنگی سوخۆی Suchoi، بە وڵاتانی هیند، جەزائیر، مالیزیا فرۆشتووە.
مالیزیا بودجەی سەربازی لەچاو 5 ساڵی پێشوودا، بە رێژەی 722 % جار زیادکردووە، سینگاڤوور 146%، ئەندەنووسیاش 84% بودجەی سەربازیان زیادکردووە.حاڵی حازر رووسیا لەناوچەی دەریای هیندیدا، بە 126 فرۆکەی جەنگی، کێبرکێی فرۆکە جەنگیەکانی ئەوروپا و ئەمەریکا دەکات.
فەرەنسا/
فەرەنساش بە رێژەی 30%ی هەناردەی چەکوتەقەمەنی زیادیکردووە.لەم ماوەیەدا کۆمەڵێک چەکی قوورسی بە وڵاتانی: ئیماراتی عەرەبی یەکگرتوو، سینگاڤوور، لەپێش هەمووشیانەوە بەرازیل، جگە لە 50 هەلیکۆپتەر کە پێشتر پێی فرۆشتوون و 4 غەواسە U-Boot ی مۆدێرن، هەرەوەها تەکنەلۆژی بواری ئەو غەواسانەی U-Boot کەبە ووزەی ئەتۆمی کاردەکەن پێ فرۆشتووە.
بەریتانیا/
72 فرۆکەی جەنگی مۆدێلی Typhoon ی بە عەرەبستانی سعودی فرۆشتووە.
جێگای ئاماژەیە نەلە پاریس وە نە لە لەندەن، هیچ ئەندام پەرلەمانێک ناڕەزایی دەربارەی ئەم بازرگانی چەکوتەقەمەنیە دەرنەبڕی .
پاشکۆ/
پێم باش بوو لەگەڵ ئەم ووتارەدا ناوی 10 کۆمپانیا گەورەکەی جیهان، کەلە بواری چەکوتەقەمەنیدا( ئامێری کووشتن، سووتاندن، وێرانکردن) کاردەکەن بنووسم .هەرەوەها ئەو ووڵاتانەی کە زۆرترین هەناردەی چەک دەکەن، لەگەڵ ئەو وڵاتانەی کە زۆرترین کریاری ئامێری مەرگن باس بکەم .مەبەستیشـمان ئەوەیە کە لەم بوارەدا، زانیاری زیاتر بە خوێنەر بددەین.
گەورەترین کۆمپانیاکانی چەکو تەقەمەنی لە جیهاندا لەنێوان ساڵانی 2007 تا 2008/ 2.
|
پلە 2008 |
پلە 2007 |
ئەو وڵاتەی خاوەنی کۆمپانیاکەیە |
چەک فرۆشتن بە ملیۆنان دۆلار ساڵی 2008 |
چەک فرۆشتن بە ملیۆنان دۆلار ساڵی 2007 |
|
1 |
2 |
BAE Systems (بەریتانیا) |
32.420 |
29.860 |
|
2 |
3 |
Lockheed Martin (USA) |
29.880 |
29.400 |
|
3 |
1 |
Boeing (USA) |
29.200 |
30.480 |
|
4 |
4 |
Northrop Grumman (USA) |
26.090 |
24.600 |
|
5 |
5 |
General Dynamics (USA) |
22.780 |
21.520 |
|
6 |
6 |
Raytheon (USA) |
21.030 |
19.540 |
|
7 |
7 |
EADS (رۆژئاوای ئەوروپا) |
17.900 |
13.100 |
|
8 |
9 |
Finmeccanica (Italien) |
13.020 |
9.850 |
|
9 |
8 |
L-3 Communications (USA) |
12.160 |
11.240 |
|
10 |
10 |
Thales (فەرەنسا) |
10.760 |
9.350 |
نەخشەی وڵاتانی فرۆشیار و کڕیاری چەکوتەقەمەنی لە جیهاندا
لەنێوان ساڵانی 2005-2009
|
ئەو وڵاتەی کە چەکەکەی فرۆشتووە |
لەبازرگانی چەکوتەقەمەنی لەجیهاندا % |
ئەو ووڵاتەی کە چەکەکەی کڕیوە( مووشتەری) |
|||
|
1. |
2. |
3. |
|||
|
ئەمەریکا |
30 |
کۆریای باشوور (14 %) |
ئیسرائیل (11 %) |
ئیمارات (11 %) |
|
|
رووسیا |
23 |
چین (35 %) |
هیند (24 %) |
جەزائیر(11 %) |
|
|
ئەڵمانیا |
11 |
تورکیا (14 %) |
یۆنان (13 %) |
باشووری ئەفریکا (12 %) |
|
|
فەرەنسا |
8 |
ئیمارات (25 %) |
سینگاڤوور (21 %) |
یۆنان (12 %) |
|
|
بەریتانیا |
4 |
ئەمەریکا (23 %) |
هیند(15 %) |
عەرەبستانی سعودی (10 %) |
|
سەرچاوە:
- Dietrich Alexander.Tuerkei, Suedafrika, Indien...Man schiesst deutsch.
رۆژنامەی ڤێلتی ئەڵمانی .15.03.2010www.welt.de .
- ئەو سەرچاوانەی کەلە پاشکۆکەدا سوودمان لێ بینیوون ئەمانەن:
1.Sipri-Studie.BAE-Systems groesster Ruestungskonzern der Welt
www.Spiegel.de.12.04.2010
2.Die Ruestungsindustrie.www.Wikipedia.Detsch.org.de
ئهو بابهتانهی له کوردستان نێت دا بڵاودهکرێنهوه، بیروبۆچوونی خاوهنهکانیانه، کوردستان نێت لێی بهرپرسیار نییه.